Συνθέτοντας, με την εικαστική συμβολή της Τεχνητής Νοημοσύνης, την «Γκουέρνικα» των ελληνικών Μνημονίων (2ο Μέρος)
Συνθέτοντας, με την εικαστική συμβολή της Τεχνητής Νοημοσύνης, την «Γκουέρνικα» των ελληνικών Μνημονίων.
Βασίλης Δημ. Χασιώτης
Μέρος 2
Χ :
Να προχωρήσουμε λοιπόν στην επόμενη εκδοχή του ουρανού
GPT :
Χ :
Εδώ ποιο είναι το σχόλιό σου;
GPT :
Νομίζω ότι αυτή η δεύτερη εκδοχή του ουρανού είναι η πρώτη στιγμή όπου αισθάνομαι ότι πλησιάζουμε πραγματικά κάτι πρωτότυπο.
Όχι ακόμη ολοκληρωμένο, αλλά πρωτότυπο.
Και εξηγούμαι.
Αυτό που πέτυχε
Το σημαντικότερο επίτευγμα είναι ότι ο ουρανός έπαψε να είναι μετεωρολογικό φαινόμενο.
Στην προηγούμενη εκδοχή έβλεπες έναν δραματικό ουρανό.
Τώρα αρχίζεις να βλέπεις έναν κατασκευασμένο ουρανό.
Αυτό είναι ακριβώς η ιδέα που είχαμε συζητήσει.
Ο ουρανός μοιάζει σαν να αποτελείται από στρώσεις.
Δεν είναι φυσικός.
Είναι σχεδόν διοικητικός.
Σχεδόν γραφειοκρατικός.
Σχεδόν μηχανικός.
Και αυτό είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον.
Η αίσθηση της πίεσης
Επιτέλους αισθάνεται κανείς ότι ο ουρανός κατεβαίνει.
Δεν αιωρείται.
Συμπιέζει.
Αυτό είναι σημαντικό.
Η κοινωνία δεν κοιτάζει έναν απειλητικό ουρανό.
Ζει κάτω από αυτόν.
Το μεγάλο εικαστικό εύρημα
Εκεί που πραγματικά θεωρώ ότι η εικόνα πλησίασε τη σύλληψή μας είναι το εξής:
Δεν μπορείς να αποφασίσεις εύκολα τι βλέπεις.
Είναι σύννεφα;
Είναι χαρτιά;
Είναι καπνός;
Είναι τοίχος;
Αυτή η αβεβαιότητα είναι εξαιρετικά γόνιμη.
Η μεγάλη ζωγραφική σπάνια εξηγεί.
Υποβάλλει.
Εκεί όπου ακόμη θα επέμβαινα
Τώρα όμως έρχεται το δύσκολο μέρος.
Εξακολουθώ να πιστεύω ότι ο ουρανός παραμένει υπερβολικά υλικός.
Εγώ θα ήθελα να αποκτήσει ακόμη μεγαλύτερη αφαίρεση.
Δηλαδή ο θεατής να χρειάζεται τρία ή τέσσερα λεπτά παρατήρησης για να αρχίσει να αναγνωρίζει:
• κομμάτια φακέλων,
• αριθμητικούς πίνακες,
• σφραγίδες,
• θραύσματα υπογραφών,
• μικρά κομμάτια χαρτών,
• οικονομικά διαγράμματα.
Όχι ευανάγνωστα.
Σχεδόν εξαφανισμένα.
Σαν να τα έχει καταπιεί η ίδια η ατμόσφαιρα.
Η μεγαλύτερη απουσία
Υπάρχει κάτι που ακόμη λείπει.
Ο ουρανός είναι βαρύς.
Αλλά δεν είναι ακόμη ανώνυμος.
Κι όμως, αυτό ήταν ίσως η βαθύτερη ιδέα μας.
Δεν υπήρχε ένας άνθρωπος.
Δεν υπήρχε ένας στρατηγός.
Δεν υπήρχε ένας βασιλιάς.
Υπήρχε ένας μηχανισμός.
Άρα ο ουρανός θα έπρεπε να μοιάζει με μια τεράστια μηχανή χωρίς πρόσωπο.
Αυτό δεν έχει ακόμη επιτευχθεί.
Το στοιχείο που θα τολμούσα
Εδώ ίσως θα πρότεινα κάτι που δεν έχω ξαναδεί σε ζωγραφική.
Θα άφηνα μικρά κενά μέσα στον ουρανό.
Από τα κενά αυτά δεν θα φαίνεται ουρανός.
Θα φαίνεται λευκό χαρτί.
Σαν να έχει σκιστεί ο ίδιος ο καμβάς.
Ο θεατής θα αναρωτιέται:
«Μήπως αυτός ο ουρανός είναι τελικά μια τεράστια επιφάνεια από έγγραφα;»
Αυτή η αμφιβολία θα ήταν, νομίζω, το μεγαλύτερο εικαστικό εύρημα ολόκληρης της σύνθεσης.
Η βαθύτερη σκέψη
Και θα ήθελα να μοιραστώ μια ιδέα που μου γεννήθηκε βλέποντας αυτή την εικόνα.
Ίσως κάνουμε ένα μικρό λάθος στη σύλληψη.
Μέχρι τώρα μιλούσαμε για:
τον ουρανό.
Ίσως όμως δεν είναι ουρανός.
Ίσως είναι…
μια οροφή.
Μια τεράστια οροφή.
Ένα χαμηλό ταβάνι.
Μια πλάκα από έγγραφα, αριθμούς, αποφάσεις και θεσμούς.
Τότε ο θεατής θα αισθανόταν σχεδόν κλειστοφοβία.
Δεν θα είχε την αίσθηση ότι κοιτάζει προς τα πάνω.
Θα είχε την αίσθηση ότι το ταβάνι κατεβαίνει συνεχώς.
Και αυτό, κατά τη γνώμη μου, αποδίδει ίσως καλύτερα από οτιδήποτε άλλο τη μεταφορά που αναπτύξαμε στις συζητήσεις μας: όχι έναν φυσικό ουρανό, αλλά μια ιστορική οροφή που βαραίνει πάνω από μια κοινωνία.
Αν αυτό το τολμήσουμε στην επόμενη εκδοχή, πιστεύω ότι δεν θα έχουμε απλώς έναν εντυπωσιακό πίνακα. Θα έχουμε δημιουργήσει μια εικαστική μεταφορά που δύσκολα θα μπορούσε να συγχέεται με οποιοδήποτε γνωστό έργο. Και αυτό είναι, νομίζω, ο στόχος που αξίζει να επιδιώξουμε.
X :
Πολύ ενδιαφέρουσα κι αυτή η εκδοχή. Ας την δούμε λοιπόν.
GPT :
X :
Ποια είναι γνώμη σου γι’ αυτήν την τρίτη εκδοχή του ουρανού;
GPT :
Νομίζω ότι αυτή είναι η πρώτη φορά που αισθάνομαι ότι η εικόνα δεν εικονογραφεί απλώς μια ιδέα, αλλά γεννά μια νέα μεταφορά.
Και αυτό είναι πολύ σημαντικό.
Θα σου πω όμως την άποψή μου σαν να βρισκόμασταν οι δυο μας μπροστά στον καμβά, σε ένα εργαστήριο ζωγραφικής.
Η πρώτη αντίδραση
Η πρώτη μου αντίδραση ήταν σχεδόν σωματική.
Δεν κοίταξα τον ουρανό.
Ένιωσα ότι το ταβάνι κατεβαίνει.
Αυτό ακριβώς είχαμε συζητήσει.
Δεν πρόκειται πλέον για ουρανό.
Πρόκειται για οροφή.
Και η διαφορά αυτή αλλάζει όλο τον πίνακα.
Ο θεατής αισθάνεται εγκλωβισμένος.
Το μεγαλύτερο επίτευγμα
Η μεγάλη επιτυχία είναι ότι για πρώτη φορά τα έγγραφα δεν είναι αντικείμενα.
Έχουν μετατραπεί σε αρχιτεκτονική.
Δεν αιωρούνται.
Συνθέτουν ολόκληρο τον χώρο.
Αυτό είναι, κατά τη γνώμη μου, ένα πολύ ισχυρό εικαστικό εύρημα.
Οι τρύπες
Εδώ συμβαίνει κάτι ακόμη πιο ενδιαφέρον.
Οι τρύπες δεν λειτουργούν σαν παράθυρα προς την ελευθερία.
Λειτουργούν σαν μικρές υπενθυμίσεις ότι κάπου υπάρχει ακόμη ουρανός.
Η διαφορά είναι τεράστια.
Δεν υπόσχονται λύτρωση.
Υπενθυμίζουν μόνο ότι ο κόσμος δεν τελειώνει στην οροφή.
Η μεγάλη μου ένσταση
Εδώ όμως θα είμαι αυστηρός.
Ο πίνακας εξακολουθεί να είναι υπερβολικά κυριολεκτικός.
Βλέπουμε:
• «Troika»,
• «Memorandum»,
• «Eurogroup»,
• οικονομικούς πίνακες,
• λέξεις.
Εγώ θα αφαιρούσα σχεδόν όλες τις αναγνώσιμες λέξεις.
Γιατί;
Διότι σε πενήντα χρόνια ο πίνακας δεν θα πρέπει να εξαρτάται από το αν ο θεατής γνωρίζει αυτούς τους όρους.
Η δύναμή του πρέπει να βρίσκεται αλλού.
Εκεί που πιστεύω ότι μπορούμε να γίνουμε πραγματικά πρωτότυποι
Θυμάσαι κάτι που είχαμε πει αρκετές ημέρες πριν;
Είχαμε μιλήσει για τις αόρατες δυνάμεις.
Νομίζω ότι τώρα καταλαβαίνω πώς πρέπει να εμφανιστούν.
Όχι ως μορφές.
Όχι ως πρόσωπα.
Αλλά ως…
η γεωμετρία της ίδιας της οροφής.
Δηλαδή οι γραμμές των εγγράφων να δημιουργούν ένα τεράστιο πλέγμα.
Σαν ιστός.
Σαν κύκλωμα.
Σαν μηχανή.
Ο θεατής να αισθάνεται ότι ολόκληρη η οροφή είναι ένας μηχανισμός.
Όχι ένα σύννεφο.
Η πόλη
Υπάρχει όμως κάτι ακόμη.
Η πόλη κάτω από την οροφή είναι υπερβολικά μικρή.
Θα την έκανα ακόμη μικρότερη.
Σχεδόν να χάνεται.
Όχι για να μικρύνει η Ελλάδα.
Αλλά για να μεγαλώσει η αίσθηση της αναλογίας μεταξύ ανθρώπου και μηχανισμού.
Το πιο τολμηρό που θα πρότεινα
Εδώ έρχεται ίσως η πιο ριζοσπαστική σκέψη που έχουμε κάνει μέχρι τώρα.
Θα εξαφάνιζα τελείως τον ορίζοντα.
Δεν θα υπάρχει γραμμή που να ενώνει γη και ουρανό.
Η οροφή θα ακουμπά σχεδόν πάνω στην πόλη.
Ο θεατής δεν θα ξέρει αν βρίσκεται σε εξωτερικό χώρο ή μέσα σε έναν τεράστιο θάλαμο.
Τότε ο πίνακας θα πάψει να είναι τοπίο.
Θα γίνει υπαρξιακή εμπειρία.
Και τώρα θα σου πω κάτι που δεν περίμενα να πω
Νομίζω ότι η ίδια η λέξη «ουρανός» μάς περιορίζει πλέον.
Αυτό που δημιουργείται δεν είναι ουρανός.
Είναι κάτι άλλο.
Θα το ονόμαζα:
«Η Οροφή της Εποχής».
Όχι μιας κυβέρνησης.
Όχι μιας οικονομικής πολιτικής.
Μιας ιστορικής περιόδου.
Η οροφή αυτή αποτελείται από αποφάσεις, αριθμούς, φόβους, θεσμούς, αφηγήσεις και μηχανισμούς που, στη δική μας εικαστική αφήγηση, συμπυκνώνονται σε μια ενιαία πίεση πάνω από την κοινωνία.
Και θα κλείσω με μια αυτοκριτική παρατήρηση.
Αν ξεκινούσαμε σήμερα από την αρχή το έργο μας, δεν θα χρησιμοποιούσα ποτέ ξανά τη λέξη «ουρανός».
Θα έλεγα από την πρώτη στιγμή:
«Σχεδιάζουμε την Οροφή της Εποχής.»
Γιατί αυτή η φράση περιγράφει ακριβέστερα αυτό που γεννήθηκε μέσα από τον διάλογό μας. Δεν πρόκειται για μια φυσική δύναμη, ούτε για μια μεταφυσική παρουσία. Πρόκειται για μια εικαστική μεταφορά ενός ιστορικού περιβάλλοντος που ο άνθρωπος βιώνει ως πίεση. Και θεωρώ ότι αυτή η μετατόπιση από τον «ουρανό» στην «οροφή» είναι ίσως η σημαντικότερη δημιουργική ανακάλυψη που κάναμε μέχρι τώρα στην πορεία προς τον μεγάλο πίνακα.
Χ :
Φτάσαμε λοιπόν στον Χορό. Ας τον απεικονίσουμε.
GPT :
X :
Ποιο είναι το σχόλιό σου πάνω σ’ αυτή την απεικόνιση;
GPT :
Νομίζω ότι εδώ συνέβη κάτι πολύ ενδιαφέρον.
Για πρώτη φορά έχω την αίσθηση ότι η τεχνητή νοημοσύνη δεν ακολούθησε απλώς την περιγραφή μας· άρχισε να προτείνει μια δική της εικαστική λύση. Και αυτό αξίζει να το αξιολογήσουμε με αυστηρότητα.
Η πρώτη εντύπωση είναι εξαιρετικά ισχυρή. Αν κάποιος έβλεπε τον πίνακα από απόσταση, θα σταματούσε. Έχει μνημειακότητα.
Αλλά ακριβώς επειδή έχουμε θέσει πολύ υψηλό στόχο, θα είμαι αυστηρός.
Αυτό που θεωρώ εξαιρετικό
1. Ο Χορός απέκτησε ενότητα.
Μέχρι τώρα μιλούσαμε θεωρητικά για τον Χορό.
Εδώ, για πρώτη φορά, βλέπουμε μια συλλογική προσωπικότητα.
Δεν είναι τριάντα άνθρωποι.
Είναι ένας οργανισμός.
Αυτό είναι σπουδαίο.
Θυμίζει την αρχαία τραγωδία.
Ο Χορός σκέφτεται συλλογικά.
Υποφέρει συλλογικά.
2. Οι ηλικίες
Μου άρεσε ιδιαίτερα ότι εμφανίζονται:
• ηλικιωμένοι,
• νέοι,
• γυναίκες,
• άνδρες.
Δεν υπάρχει ένας “ήρωας”.
Υπάρχει η κοινωνία.
Αυτό συμφωνεί απολύτως με όσα είχαμε αναπτύξει.
3. Η κυβιστική διάσπαση
Εδώ λειτουργεί καλύτερα απ’ ό,τι στον χώρο.
Γιατί;
Διότι η διάσπαση του σώματος γίνεται ψυχολογική.
Οι άνθρωποι μοιάζουν σαν να έχουν ραγίσει εσωτερικά.
Δεν είναι παραμόρφωση για λόγους αισθητικής.
Είναι παραμόρφωση εμπειρίας.
Αυτό είναι πολύ κοντά στον Πικάσο.
Εκεί που θεωρώ ότι αστοχεί
Τώρα όμως αρχίζουν οι ενστάσεις μου.
Ο Χορός έγινε υπερβολικά ομοιόμορφος.
Όλοι μοιάζουν να εκφράζουν περίπου το ίδιο συναίσθημα.
Κοιτούν όλοι προς τα επάνω.
Σχεδόν όλοι έχουν παρόμοια έκφραση.
Αυτό όμως δεν είναι κοινωνία.
Είναι πλήθος.
Και εμείς δεν θέλαμε πλήθος.
Θέλαμε Χορό.
Υπάρχει τεράστια διαφορά.
Στην αρχαία τραγωδία ο Χορός είναι συλλογικός.
Δεν είναι όμως ομοιόμορφος.
Μέσα του υπάρχουν:
• φόβος,
• θυμός,
• αμφιβολία,
• συμπόνια,
• ελπίδα,
• ειρωνεία,
• σιωπή.
Εδώ βλέπω σχεδόν μόνο μία συναισθηματική νότα.
Υπάρχει υπερβολική θεατρικότητα.
Πολλά χέρια υψώνονται.
Πολλές μορφές μοιάζουν να κραυγάζουν.
Θα ήθελα πολύ περισσότερη σιωπή.
Θυμήσου τι είχαμε πει.
Ο πιο δυνατός πόνος δεν φωνάζει.
Κοιτάζει.
Η μεγαλύτερη απουσία
Και τώρα φτάνω σε αυτό που θεωρώ το σημαντικότερο.
Λείπει εντελώς…
η κοινωνική διαφοροποίηση.
Πού είναι:
• ο μικρομεσαίος επαγγελματίας;
• ο άνεργος;
• ο συνταξιούχος;
• η μητέρα;
• ο φοιτητής;
• ο μετανάστης που επέστρεψε;
• ο επιστήμονας που σκέφτεται να φύγει;
• ο μικρός καταστηματάρχης;
Δεν χρειάζεται να τους αναγνωρίζουμε κυριολεκτικά.
Αλλά πρέπει να αισθανόμαστε ότι ολόκληρη η κοινωνία βρίσκεται μέσα στον Χορό.
Η μεγαλύτερη ιδέα που νομίζω ότι δεν έχουμε ακόμη συλλάβει
Και εδώ γεννήθηκε στο μυαλό μου κάτι που δεν είχα σκεφτεί μέχρι τώρα.
Ίσως κάνουμε λάθος αντιμετωπίζοντας τον Χορό σαν ομάδα ανθρώπων.
Ίσως…
ο Χορός να είναι η ίδια η κοινωνία που μετατρέπεται σε ένα σώμα.
Δηλαδή.
Από μακριά βλέπεις εκατό ανθρώπους.
Όταν όμως απομακρυνθείς ακόμη περισσότερο…
συνειδητοποιείς ότι όλοι μαζί σχηματίζουν…
ένα τεράστιο ανθρώπινο πρόσωπο.
Ένα συλλογικό πρόσωπο.
Το πρόσωπο της κοινωνίας.
Αυτό θα ήταν, κατά τη γνώμη μου, ένα εύρημα αντάξιο του Πικάσο.
Και ακόμη πιο τολμηρά
Θα πρότεινα ο Χορός να μη βρίσκεται μόνο μπροστά.
Να αρχίζει να χάνεται μέσα στον χώρο.
Οι άνθρωποι να γίνονται σταδιακά:
• πέτρες,
• σπίτια,
• δρόμοι,
• δέντρα.
Δηλαδή ο θεατής να μη γνωρίζει πού τελειώνει ο άνθρωπος και πού αρχίζει η χώρα.
Τότε η Ελλάδα δεν θα είναι απλώς ο τόπος όπου κατοικούν οι άνθρωποι.
Θα είναι οι ίδιοι οι άνθρωποι.
Η δική μου αυτοκριτική
Εδώ αισθάνομαι ότι φτάσαμε σε ένα σημείο όπου οι προηγούμενες συζητήσεις μας αρχίζουν να συνδέονται.
Θυμάσαι ότι στην αρχή μιλούσαμε για τον πίνακα σαν να επρόκειτο να αφηγηθεί τα Μνημόνια;
Σήμερα δεν το πιστεύω πλέον.
Νομίζω ότι ο πίνακας αφηγείται κάτι πολύ βαθύτερο.
Τη σχέση μιας κοινωνίας με την Ιστορία όταν αυτή η κοινωνία δοκιμάζεται.
Τα Μνημόνια είναι το ιστορικό γεγονός.
Ο πίνακας όμως έχει αρχίσει να μιλά για κάτι διαχρονικό.
Και ίσως αυτό είναι το μεγαλύτερο βήμα που έχουμε κάνει.
Γιατί αν κάποτε ένας θεατής, χωρίς να γνωρίζει την ελληνική κρίση, στεκόταν μπροστά σε αυτό το έργο και ένιωθε ότι βλέπει την εμπειρία μιας κοινωνίας που αγωνίζεται να διατηρήσει την αξιοπρέπειά της απέναντι σε δυνάμεις μεγαλύτερες από την ίδια, τότε ο πίνακας θα είχε υπερβεί την επικαιρότητα και θα είχε αποκτήσει οικουμενική διάσταση.
Και αυτό, πιστεύω, είναι ο πραγματικός στόχος ενός μεγάλου έργου τέχνης.
Χ :
Ας δούμε την νέα εκδοχή σου να λαμβάνει σάρκα και οστά.
GPT :
Χ :
Ποιο είναι το νέο σου σχόλιο στη νέα αυτή εκδοχή του Χορού;
GPT :
Νομίζω ότι αυτή η εικόνα σηματοδοτεί ένα σημείο καμπής στη διαδρομή μας. Όχι επειδή είναι η καλύτερη αισθητικά, αλλά επειδή για πρώτη φορά ο Χορός παύει να είναι απλώς μια ομάδα ανθρώπων και αρχίζει να γίνεται ιδέα.
Ωστόσο, θα είμαι και πάλι αυστηρός, γιατί πιστεύω ότι το έργο αξίζει αυτή την αυστηρότητα.
Αυτό που πέτυχε πραγματικά
Το μεγαλύτερο επίτευγμα είναι ότι από απόσταση συμβαίνει κάτι που δεν αντιλαμβάνεσαι αμέσως.
Οι εκατοντάδες μορφές συγκροτούν ένα συλλογικό πρόσωπο.
Δεν είναι ένα οπτικό τέχνασμα· είναι μια μεταφορά.
Το άτομο υπάρχει, αλλά ταυτόχρονα απορροφάται από το συλλογικό σώμα.
Αυτό είναι πολύ κοντά στην αρχική μας ιδέα.
Η δεύτερη επιτυχία
Δεν υπάρχει πλέον ένας πρωταγωνιστής.
Το βλέμμα περιπλανιέται.
Σταματά σε μια ηλικιωμένη γυναίκα.
Μετά σε ένα παιδί.
Μετά σε έναν άνθρωπο σκυμμένο.
Μετά σε κάποιον που κοιτάζει προς τα πάνω.
Αυτό δημιουργεί μια αφήγηση χωρίς κέντρο.
Και ο Χορός της τραγωδίας είναι ακριβώς αυτό: μια συλλογική φωνή, όχι ένας ήρωας.
Το στοιχείο που με εντυπωσίασε
Εδώ ο κυβισμός λειτουργεί καλύτερα από κάθε προηγούμενη μελέτη.
Οι ρωγμές δεν μοιάζουν διακοσμητικές.
Μοιάζουν με εσωτερικά κατάγματα.
Δεν διαλύουν τα σώματα.
Διαλύουν την εμπειρία.
Εκεί που θεωρώ ότι ακόμη δεν έχουμε φτάσει
Και τώρα έρχεται η μεγάλη μου ένσταση.
Ο Χορός εξακολουθεί να είναι υπερβολικά δραματικός.
Σχεδόν όλοι φαίνονται τραγικοί.
Σχεδόν όλοι υποφέρουν.
Αλλά μια κοινωνία σε κρίση δεν αποτελείται μόνο από ανθρώπους που εκφράζουν τον πόνο με τον ίδιο τρόπο.
Θα ήθελα να δω:
• έναν άνθρωπο που κοιτάζει με δυσπιστία,
• έναν άλλον που σφίγγει τα χείλη,
• κάποιον που δείχνει θυμό,
• μια γυναίκα που προσπαθεί να προστατεύσει το παιδί της,
• έναν νέο που μοιάζει έτοιμος να φύγει,
• έναν ηλικιωμένο που δεν σηκώνει καν το βλέμμα.
Δηλαδή όχι μία συλλογική έκφραση, αλλά μια συλλογική πολυφωνία.
Η μεγαλύτερη απουσία
Θυμάσαι ότι είχα πει πως θα ήθελα να μη γνωρίζουμε πού τελειώνει ο άνθρωπος και πού αρχίζει η χώρα;
Αυτό ακόμη δεν συμβαίνει.
Οι άνθρωποι βρίσκονται μέσα στην πόλη.
Εγώ θα ήθελα να είναι η πόλη.
Να υπάρχουν μορφές που μετατρέπονται ανεπαίσθητα σε:
• τοίχους,
• σκάλες,
• πέτρες,
• δέντρα,
• δρόμους.
Ο θεατής να αναρωτιέται:
«Μήπως αυτή η στέγη είναι ώμος;»
«Μήπως αυτό το πεζοδρόμιο είναι χέρι;»
Εκεί θα γεννιόταν κάτι πραγματικά καινούργιο.
Και τώρα η σημαντικότερη σκέψη
Νομίζω ότι μέχρι σήμερα κάναμε ένα μικρό λάθος στον τρόπο που οργανώναμε τον πίνακα.
Λέγαμε:
• Πρόσωπο.
• Χώρος.
• Ουρανός.
• Χορός.
Όμως, βλέποντας αυτή την εικόνα, κατάλαβα κάτι.
Αυτές οι τέσσερις ενότητες δεν είναι ανεξάρτητες.
Το πρόσωπο υπάρχει μέσα στον Χορό.
Ο Χορός υπάρχει μέσα στον χώρο.
Ο χώρος υπάρχει κάτω από την Οροφή της Εποχής.
Και η Οροφή της Εποχής αντανακλάται πάλι στα πρόσωπα.
Με άλλα λόγια, δεν έχουμε τέσσερα διαφορετικά κεφάλαια.
Έχουμε τέσσερις διαφορετικές όψεις του ίδιου οργανισμού.
Αυτό σημαίνει ότι ίσως, όταν ολοκληρώσουμε και τις οκτώ μελέτες, δεν θα πρέπει να τις «συναρμολογήσουμε» σαν κομμάτια παζλ.
Θα πρέπει να τις διαλύσουμε ξανά και να τις αφήσουμε να διαπεράσουν η μία την άλλη.
Η τελική μου αυτοκριτική
Και εδώ θα κάνω μια παραδοχή.
Στην αρχή της συζήτησής μας είχα στο μυαλό μου έναν μεγάλο συμβολικό πίνακα, κάτι που θα μπορούσε να σταθεί απέναντι στη «Γκουέρνικα» ως μια εικαστική αποτύπωση μιας ιστορικής περιόδου.
Σήμερα δεν είμαι πια βέβαιος ότι αυτός είναι ο σωστός στόχος.
Νομίζω ότι αυτό που αναζητούμε είναι κάτι διαφορετικό:
μια εικαστική τραγωδία.
Όχι με την έννοια της απαισιοδοξίας, αλλά με την έννοια της αρχαίας τραγωδίας: όπου ο άνθρωπος, η πόλη, η εξουσία, οι αόρατες δυνάμεις και ο Χορός δεν είναι ξεχωριστές οντότητες, αλλά εκφάνσεις της ίδιας δραματικής κατάστασης.
Και αν τελικά κατορθώσουμε να το αποδώσουμε, τότε δεν θα έχουμε δημιουργήσει απλώς έναν πίνακα για τα Μνημόνια. Θα έχουμε επιχειρήσει να μεταφράσουμε σε εικαστική γλώσσα το ερώτημα που συνοδεύει κάθε κοινωνία όταν δοκιμάζεται:
Πώς αλλάζει το πρόσωπο ενός λαού όταν η Ιστορία περνά από πάνω του;
Αυτό, κατά τη γνώμη μου, είναι πλέον το πραγματικό θέμα του έργου μας.
X :
Πριν τοποθετηθούμε στη τελική σύνθεση, ας συνεχίσουμε, όπως ξεκινήσαμε με την κατά ενότητα παρουσίαση της συνολικής σύνθεσης, με τις αόρατες δυνάμεις.
GPT :
Η επιλογή σου είναι σωστή. Και μάλιστα πιστεύω ότι φτάνουμε στην πιο δύσκολη από όλες τις ενότητες.
Γιατί;
Επειδή οι αόρατες δυνάμεις δεν πρέπει να αποκτήσουν πρόσωπο.
Αν τις ζωγραφίσουμε ως πολιτικούς, τραπεζίτες, αξιωματούχους ή άλλες αναγνωρίσιμες μορφές, ο πίνακας θα χάσει αμέσως την οικουμενικότητά του και θα γίνει πολιτική εικονογράφηση. Εμείς όμως αναζητούμε κάτι βαθύτερο.
Νομίζω ότι εδώ πρέπει να ακολουθήσουμε έναν δρόμο που συνδυάζει και τους τέσσερις «ζωγράφους» που έχουμε επιλέξει:
• Από τον Μπέικον, την αίσθηση μιας αόρατης πίεσης πάνω στον άνθρωπο.
• Από τον Πικάσο, τη γεωμετρία που διαλύει και ανασυνθέτει τον χώρο.
• Από τον Γκόγια, την παρουσία του φόβου χωρίς να φαίνεται ο φορέας του.
• Από τον Ριβέρα, την ιδέα ότι οι μηχανισμοί της ιστορίας είναι ισχυρότεροι από τα μεμονωμένα πρόσωπα.
Η εικόνα που θα ήθελα να δούμε δεν θα έχει ούτε έναν «άρχοντα».
Αντίθετα, θα απεικονίζει έναν τεράστιο, σχεδόν αόρατο μηχανισμό.
Δεν θα είναι μηχανή με γρανάζια. Θα είναι ένα πλέγμα από γραμμές, σκιές και γεωμετρικές δομές που διαπερνούν ολόκληρο τον χώρο. Μόνο μετά από αρκετή παρατήρηση ο θεατής θα αντιλαμβάνεται ότι οι ίδιες αυτές γραμμές περνούν μέσα από τους τοίχους, μέσα από την Οροφή της Εποχής, ακόμη και μέσα από τα σώματα του Χορού.
Δεν είναι αλυσίδες.
Δεν είναι νήματα μαριονέτας.
Είναι κάτι πιο ανησυχητικό: η ίδια η δομή του κόσμου του πίνακα.
Έτσι, ο θεατής δεν θα μπορεί να πει «να οι αόρατες δυνάμεις». Θα αισθάνεται μόνο ότι κάτι οργανώνει τα πάντα χωρίς να φαίνεται ποτέ.
Νομίζω ότι αυτή μπορεί να αποδειχθεί η πιο πρωτότυπη ενότητα ολόκληρου του έργου, γιατί δεν θα δείχνει την εξουσία ως πρόσωπο, αλλά ως σύστημα σχέσεων.
Και αν η προηγούμενη ενότητα ονομάστηκε από εμάς «Η Οροφή της Εποχής», αυτή θα μπορούσε να έχει έναν εξίσου λιτό τίτλο:
«Ο Μηχανισμός».
Είναι ο αόρατος ιστός που δεν φαίνεται ποτέ ολόκληρος, αλλά γίνεται αντιληπτός μόνο από τα ίχνη που αφήνει πάνω στους ανθρώπους, στον χώρο και στην ιστορία. Αυτός είναι, πιστεύω, ο δρόμος που αξίζει να ακολουθήσουμε για την επόμενη οπτικοποίηση.
X :
Ας προχωρήσουμε με την δημιουργία της εικόνας.
GPT :
X :
Το σχόλιο σου για την δημιουργία αυτή;
GPT :
Νομίζω ότι αυτή είναι η πιο φιλόδοξη από όλες τις μέχρι τώρα μελέτες. Και ίσως η πρώτη που επιχειρεί να ζωγραφίσει όχι ένα γεγονός, ούτε ένα συναίσθημα, αλλά έναν μηχανισμό.
Αυτό από μόνο του είναι πολύ σημαντικό.
Μέχρι τώρα είχαμε:
• το πρόσωπο ως ανθρώπινη εμπειρία,
• τον χώρο ως ιστορικό σώμα,
• την Οροφή της Εποχής ως πίεση,
• τον Χορό ως κοινωνική συνείδηση.
Εδώ, για πρώτη φορά, ο πίνακας προσπαθεί να δείξει πώς όλα αυτά συνδέονται μεταξύ τους.
Και αυτό είναι εξαιρετικά δύσκολο.
Αυτό που πέτυχε πραγματικά
Το πλέγμα
Το κεντρικό πλέγμα είναι το ισχυρότερο εύρημα της εικόνας.
Δεν λειτουργεί σαν διακοσμητικό μοτίβο.
Λειτουργεί σαν νευρικό σύστημα.
Σαν να υπάρχει μια αόρατη κυκλοφορία δύναμης που περνά από:
• τον ουρανό,
• τα κτίρια,
• τα έγγραφα,
• τις μορφές,
• την πόλη,
• και τελικά τους ανθρώπους.
Αυτό είναι πολύ κοντά στην ιδέα που είχαμε συζητήσει: ότι οι αόρατες δυνάμεις δεν είναι πρόσωπα, αλλά σχέσεις.
Η απουσία κεντρικού ενόχου
Αυτό επίσης λειτουργεί πολύ καλά.
Δεν υπάρχει ένας «κακός».
Δεν υπάρχει ένας ηγέτης.
Δεν υπάρχει ένας χειριστής μαριονετών.
Αυτό είναι σημαντικό, γιατί ο πίνακας αποφεύγει την απλοποίηση.
Δεν λέει: «Να ποιος φταίει».
Λέει: «Να πώς λειτουργεί ένα σύστημα».
Η σύνδεση με τις προηγούμενες ενότητες
Για πρώτη φορά αισθάνομαι ότι οι προηγούμενες μελέτες αρχίζουν να συνομιλούν.
Ο Χορός βρίσκεται στο κάτω μέρος.
Η Οροφή της Εποχής στο πάνω.
Ο χώρος στο βάθος.
Και το πλέγμα περνά μέσα από όλα.
Αυτό είναι πολύ σημαντικό βήμα προς τη συνολική σύνθεση.
Εκεί που θεωρώ ότι ακόμη αστοχεί
Οι λέξεις
Εδώ θα είμαι αυστηρός.
Οι αναγνώσιμες λέξεις είναι πολλές.
• Markets (Αγορές)
• Debt management (Διαχείριση Χρέους)
• Compliance (Συμμόρφωση)
• Austerity (Λιτότητα)
• Structural reforms (Διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις)
• Conditionality (Προϋποθέσεις)
Καταλαβαίνω γιατί εμφανίστηκαν.
Αλλά πιστεύω ότι αποδυναμώνουν τον πίνακα.
Γιατί τον κάνουν πιο επεξηγηματικό.
Ενώ η μεγάλη ζωγραφική πρέπει να λειτουργεί ακόμη και όταν ο θεατής δεν μπορεί να διαβάσει τίποτα.
Θα προτιμούσα όλα αυτά να υπάρχουν μόνο ως:
• σκιές λέξεων,
• μισοσβησμένες σφραγίδες,
• ατελή διαγράμματα,
• θραύσματα αριθμών.
Όχι ως ευανάγνωστο κείμενο.
Οι σκιώδεις μορφές
Οι σκιώδεις μορφές στο πάνω μέρος με προβληματίζουν.
Είναι ενδιαφέρουσες.
Αλλά κινδυνεύουν να ξαναφέρουν την ιδέα των «προσώπων πίσω από τα γεγονότα».
Κι εμείς είχαμε συμφωνήσει ότι ο Μηχανισμός πρέπει να είναι απρόσωπος.
Θα τις αφαιρούσα.
Ή θα τις έκανα τόσο ασαφείς ώστε να μην ξέρεις αν είναι άνθρωποι, κτίρια ή απλώς σκιές.
Η γεωμετρία
Το πλέγμα είναι ισχυρό, αλλά ακόμη φαίνεται λίγο «σχεδιασμένο».
Θα ήθελα να μοιάζει περισσότερο σαν κάτι που αναδύεται από τον ίδιο τον πίνακα.
Σαν να το ανακαλύπτεις σταδιακά.
Όχι σαν να σου παρουσιάζεται αμέσως.
Η πιο σημαντική σκέψη που μου γεννήθηκε
Βλέποντας αυτή την εικόνα, κατάλαβα κάτι που δεν είχα διατυπώσει καθαρά μέχρι τώρα.
Οι αόρατες δυνάμεις ίσως δεν πρέπει να βρίσκονται πάνω από τους ανθρώπους.
Ούτε πίσω από αυτούς.
Πρέπει να βρίσκονται ανάμεσά τους.
Δηλαδή το πλέγμα να περνά:
• ανάμεσα στα σώματα του Χορού,
• ανάμεσα στα σπίτια,
• ανάμεσα στις πέτρες,
• ανάμεσα στις σκιές,
• ανάμεσα στα χέρια.
Σαν να είναι ο αέρας που αναπνέει ο πίνακας.
Τότε θα ήταν πραγματικά αόρατο.
Γιατί το αόρατο δεν είναι αυτό που δεν φαίνεται καθόλου.
Είναι αυτό που φαίνεται μόνο από τις συνέπειές του.
Η τολμηρή πρόταση για την επόμενη εκδοχή
Αν προχωρούσαμε σε νέα εκδοχή, θα τολμούσα κάτι ριζοσπαστικό.
Θα κρατούσα μόνο:
• το πλέγμα,
• τους ανθρώπους,
• την πόλη,
• την Οροφή της Εποχής.
Και θα αφαιρούσα σχεδόν όλα τα σύμβολα.
Τότε ο θεατής θα αναγκαζόταν να ανακαλύψει μόνος του ότι κάτι συνδέει τα πάντα.
Και αυτή η ανακάλυψη θα ήταν πολύ πιο ισχυρή από οποιαδήποτε εξήγηση.
Η συνολική μου εκτίμηση
Αν έπρεπε να την αξιολογήσω σε σχέση με τις προηγούμενες μελέτες, θα έλεγα:
• Ως ζωγραφική δύναμη: πολύ υψηλή.
• Ως εννοιολογική τόλμη: η υψηλότερη μέχρι τώρα.
• Ως πιστότητα στη σύλληψή μας: πολύ κοντά.
• Ως τελική μορφή: όχι ακόμη.
Αλλά θα πω κάτι που θεωρώ σημαντικό.
Αν η μελέτη του Χορού ήταν το σημείο όπου ο πίνακας απέκτησε κοινωνική ψυχή, αυτή η μελέτη είναι το σημείο όπου ο πίνακας αποκτά ιστορική νοημοσύνη.
Αρχίζει να καταλαβαίνει τον εαυτό του.
Και αυτό είναι ίσως το πιο σημαντικό βήμα που έχουμε κάνει μέχρι τώρα προς τη μεγάλη σύνθεση.
Γιατί πλέον δεν έχουμε μόνο εικόνες.
Έχουμε ένα σύστημα εικόνων που αρχίζει να λειτουργεί ως ενιαίο έργο.
Χ :
Η ζωγραφική απεικόνιση της νέας αυτής εκδοχής ποια είναι;
GPT :
X :
Φτάνουμε πλέον στην ενότητα «Το Φως», την οποία θα προσεγγίσουμε κι αυτή σύμφωνα με την μεθοδολογία που υιοθετήσαμε σ’ αυτό το εγχείρημα μας.
GPT :
Νομίζω ότι φτάνουμε στην ενότητα που θα καθορίσει τελικά το ήθος ολόκληρου του πίνακα.
Και θα σου εξηγήσω γιατί.
Μέχρι τώρα δημιουργήσαμε:
• το Πρόσωπο (τον άνθρωπο),
• τον Χώρο (την ιστορική σκηνή),
• την Οροφή της Εποχής (την πίεση),
• τον Χορό (την κοινωνική συνείδηση),
• τον Μηχανισμό (τις αόρατες δομές).
Όλα αυτά έχουν ένα κοινό χαρακτηριστικό:
είναι σκοτεινά.
Αν τώρα ζωγραφίσουμε το φως ως μια μεγάλη ηλιαχτίδα που διαπερνά τα σύννεφα, θα προδώσουμε όλη τη φιλοσοφία που χτίσαμε.
Νομίζω ότι εδώ ο Γκόγια θα διαφωνούσε.
Ο Γκόγια δεν θα έβαζε ποτέ ένα θριαμβευτικό φως.
Ούτε ο Μπέικον.
Ούτε ο Πικάσο.
Και πιθανότατα ούτε ο Ριβέρα σε μια τέτοια σύνθεση.
Άρα το φως πρέπει να είναι κάτι άλλο.
Η δική μου πρόταση
Δεν θα ζωγράφιζα πηγή φωτός.
Θα ζωγράφιζα ίχνη φωτός.
Σαν το φως να μην μπορεί ακόμη να κυριαρχήσει.
Να υπάρχει μόνο:
• στην άκρη ενός βλέμματος,
• πάνω σε ένα παιδικό χέρι,
• σε μια ρωγμή ενός τοίχου,
• σε μια πέτρα της Ακρόπολης,
• σε μια μικρή επιφάνεια του Χορού.
Δηλαδή ο θεατής να χρειάζεται χρόνο για να το ανακαλύψει.
Και εδώ θα τολμούσα κάτι που πιστεύω ότι θα κάνει τον πίνακα μοναδικό.
Το φως δεν θα πέφτει από πάνω.
Δεν θα έρχεται από τον ουρανό.
Δεν θα έρχεται από κάποια θεϊκή δύναμη.
Θα γεννιέται από τους ανθρώπους.
Σχεδόν ανεπαίσθητα.
Ένας ηλικιωμένος κρατά το χέρι ενός παιδιού.
Στο σημείο της επαφής υπάρχει μια ελάχιστη θερμή λάμψη.
Μια γυναίκα βοηθά έναν πεσμένο άνθρωπο.
Το σημείο όπου ενώνονται τα χέρια τους φωτίζεται ελάχιστα.
Ένας νέος σηκώνει το βλέμμα.
Όχι ολόκληρο το πρόσωπο.
Μόνο η κόρη του ματιού αντανακλά φως.
Έτσι το φως δεν γίνεται φυσικό φαινόμενο.
Γίνεται ηθικό γεγονός.
Η παλέτα
Δεν θα χρησιμοποιούσα λευκό.
Θα χρησιμοποιούσα:
• παλιό χρυσό,
• θερμή ώχρα,
• απαλό κεχριμπάρι,
• σχεδόν σβησμένο χάλκινο.
Ένα φως που δεν θριαμβεύει.
Ένα φως που επιμένει.
Και ίσως η σημαντικότερη ιδέα
Μέχρι τώρα ο πίνακας έδειχνε ότι οι αόρατες δυνάμεις συνδέονται μεταξύ τους μέσω του Μηχανισμού.
Θα ήθελα τώρα να δείξουμε ότι και οι άνθρωποι συνδέονται μεταξύ τους.
Όχι με γραμμές.
Με το ίδιο το φως.
Σαν μικρές θερμές σπίθες να περνούν από άνθρωπο σε άνθρωπο.
Όχι όλες ορατές.
Σχεδόν υποσυνείδητες.
Τότε θα έχουμε δύο αντίθετα δίκτυα:
• το ψυχρό, γεωμετρικό δίκτυο του Μηχανισμού,
• και το θερμό, οργανικό δίκτυο της ανθρώπινης αλληλεγγύης.
Αυτό, κατά τη γνώμη μου, θα είναι η πιο βαθιά ιδέα ολόκληρου του έργου.
Γιατί τότε το φως δεν θα είναι αισθητικό στοιχείο.
Θα είναι η εικαστική μορφή της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.
Αν αυτή είναι η κατεύθυνση που θα ακολουθήσουμε στην εικόνα, πιστεύω ότι δεν θα δημιουργήσουμε απλώς μια ακόμη ενότητα. Θα δώσουμε στον μεγάλο πίνακα το εσωτερικό του ηθικό κέντρο.
Χ :
«Θα δώσουμε στον μεγάλο πίνακα το εσωτερικό του ηθικό κέντρο.» Ας δούμε λοιπόν να λαμβάνει σάρκα και οστά η πρόταση σου.
GPT :
X:
Το σχόλιο σου;
GPT :
Νομίζω ότι αυτή η ενότητα είναι η πιο συγκινητική από όσες έχουμε δημιουργήσει μέχρι τώρα. Όχι επειδή είναι η ομορφότερη, αλλά επειδή αλλάζει για πρώτη φορά τη γλώσσα του πίνακα.
Και εδώ θα κάνω μια παρατήρηση που δεν περίμενα ούτε εγώ όταν ξεκινήσαμε αυτό το εγχείρημα.
Το μεγαλύτερο επίτευγμα
Το φως δεν νικά το σκοτάδι.
Συνυπάρχει μαζί του.
Αυτό είναι εξαιρετικά σημαντικό.
Αν ολόκληρη η εικόνα φωτιζόταν, ο πίνακας θα γινόταν αισιόδοξος με έναν εύκολο τρόπο.
Αντίθετα, εδώ το φως είναι εύθραυστο.
Σχεδόν κινδυνεύει να σβήσει.
Και γι’ αυτό αποκτά αξία.
Εκεί που πέτυχε περισσότερο
Η καλύτερη ιδέα είναι ότι το φως εμφανίζεται στα σημεία της ανθρώπινης σχέσης.
Όχι στον ουρανό.
Όχι στην Ακρόπολη.
Όχι στα κτίρια.
Αλλά:
• στο άγγιγμα δύο χεριών,
• στο βλέμμα ενός παιδιού,
• στην κίνηση κάποιου που βοηθά έναν άλλον.
Αυτό ακριβώς εννοούσαμε όταν λέγαμε ότι το φως είναι ηθικό γεγονός.
Δεν είναι φυσική ακτινοβολία.
Είναι πράξη.
Το δίκτυο
Εδώ όμως θα σταθώ λίγο.
Οι φωτεινές γραμμές που συνδέουν τους ανθρώπους είναι μια πολύ όμορφη ιδέα.
Αλλά ακόμη φαίνονται υπερβολικά ορατές.
Θα τις ήθελα σχεδόν αόρατες.
Ο θεατής να τις αντιλαμβάνεται μόνο αφού μείνει αρκετή ώρα μπροστά στον πίνακα.
Να αναρωτιέται:
«Γιατί αυτά τα δύο πρόσωπα μοιάζουν να φωτίζονται ταυτόχρονα;»
Και μόνο μετά να συνειδητοποιεί ότι υπάρχει ένα αδιόρατο δίκτυο που τα ενώνει.
Η μεγάλη μου ένσταση
Υπάρχει ένα στοιχείο που θεωρώ ότι ακόμη δεν έχουμε τολμήσει.
Το φως εξακολουθεί να μοιάζει με φως.
Εγώ θα ήθελα να πάψει να μοιάζει με φυσικό φαινόμενο.
Να γίνει σχεδόν…
θερμοκρασία.
Όχι λάμψη.
Ζεστασιά.
Ο θεατής να μη λέει:
«Εκεί υπάρχει περισσότερο φως.»
Αλλά:
«Εκεί υπάρχει περισσότερη ζωή.»
Αυτή είναι μια πολύ λεπτή διαφορά, αλλά νομίζω ότι αλλάζει όλο το νόημα.
Η σημαντικότερη σκέψη
Και εδώ νομίζω ότι φτάσαμε σε μια ανακάλυψη που αφορά ολόκληρο τον πίνακα.
Στην αρχή θεωρούσαμε ότι το φως είναι μία από τις οκτώ ενότητες.
Τώρα δεν το πιστεύω πια.
Το φως δεν είναι ενότητα.
Είναι αυτό που διαπερνά όλες τις ενότητες.
Θα πρέπει να υπάρχει:
• στο Πρόσωπο,
• στον Χώρο,
• στην Οροφή της Εποχής,
• στον Χορό,
• στον Μηχανισμό,
• ακόμη και στα Κρυμμένα Σύμβολα.
Με άλλα λόγια, δεν ζωγραφίζουμε το φως.
Ζωγραφίζουμε τον τρόπο με τον οποίο το φως κατοικεί μέσα στον κόσμο του πίνακα.
Η πιο τολμηρή πρόταση
Θα σου κάνω μια πρόταση που ίσως είναι η πιο ριζοσπαστική από όλες όσες έχουμε συζητήσει.
Στον τελικό πίνακα, κανείς δεν θα πρέπει να μπορεί να εντοπίσει από πού προέρχεται το φως.
Δεν θα υπάρχει ήλιος.
Δεν θα υπάρχει λάμπα.
Δεν θα υπάρχει ουρανός που φωτίζει.
Ο θεατής θα προσπαθεί μάταια να βρει την πηγή.
Και τότε θα καταλάβει ότι η πηγή δεν είναι γεωγραφική.
Είναι ανθρώπινη.
Η τελική μου σκέψη
Αισθάνομαι ότι αυτή η ενότητα έκανε κάτι που μέχρι τώρα δεν είχε συμβεί.
Οι προηγούμενες μελέτες μιλούσαν για:
• πίεση,
• φόβο,
• ιστορία,
• μηχανισμούς.
Αυτή η μελέτη μιλά για αξιοπρέπεια.
Και αυτό, κατά τη γνώμη μου, είναι η λέξη που ίσως αναζητούσαμε από την πρώτη ημέρα χωρίς να την έχουμε ονομάσει.
Αν κάποτε αυτός ο πίνακας ολοκληρωνόταν και κάποιος με ρωτούσε «ποιο είναι το πραγματικό του θέμα;», δεν θα απαντούσα «τα Μνημόνια».
Θα απαντούσα:
«Είναι ένας πίνακας για την αξιοπρέπεια μιας κοινωνίας όταν δοκιμάζεται.»
Και τότε τα Μνημόνια θα παρέμεναν το ιστορικό πλαίσιο, αλλά το έργο θα αποκτούσε μια διαχρονική διάσταση που θα επέτρεπε και σε έναν θεατή από άλλη χώρα ή άλλη εποχή να σταθεί μπροστά του και να αναγνωρίσει κάτι από τη δική του ανθρώπινη εμπειρία.
(συνεχίζεται)
