Η Αόρατη Κυριαρχία: Όταν ο Άνθρωπος Παραιτείται Χωρίς να το Καταλάβει

Η Αόρατη Κυριαρχία: Όταν ο Άνθρωπος Παραιτείται Χωρίς να το Καταλάβει

Γράφει ο Ιάκωβος Ποθητός

Η πιο αποτελεσματική μορφή κυριαρχίας δεν είναι εκείνη που επιβάλλεται με βία. Η βία γεννά πάντα αντίσταση. Η πιο βαθιά κυριαρχία είναι αυτή που αδρανοποιεί το πνεύμα πριν καν γεννηθεί η ανάγκη για αντίδραση. Δεν σε φυλακίζει. Σε πείθει ότι η φυλακή σου είναι ολόκληρος ο κόσμος.

Αυτή η «σταδιακή αφαίρεση» της κριτικής σκέψης επιτυγχάνεται σήμερα μέσα από τέσσερις βασικούς μηχανισμούς.

1. Ο κατακλυσμός της πληροφορίας: Η ψευδαίσθηση της γνώσης

Δεν ζούμε σε εποχή έλλειψης πληροφορίας. Πνιγόμαστε μέσα της. Η υπερπληθώρα ειδήσεων, εικόνων και τίτλων δεν μορφώνει. Κουράζει και διασπά. Ο εγκέφαλος, βομβαρδισμένος από εφήμερο και αποσπασματικό περιεχόμενο, χάνει την ικανότητα σύνθεσης. Δεν αναλύει τα αίτια. Δεν βλέπει τη συνολική εικόνα. Νομίζουμε ότι «ξέρουμε» επειδή διαβάσαμε έναν τίτλο 8 λέξεων. Στην πραγματικότητα, έχουμε χάσει την ικανότητα να κατανοούμε. Η πληροφορία έγινε θόρυβος.

2. Η βιομηχανία της απόσπασης: «Άρτος και θεάματα».

Οι Ρωμαίοι ήξεραν το κόλπο. Σήμερα το κόλπο έγινε αλγόριθμος. Τα social media, το streaming, η ατέλειωτη ροή περιεχομένου έχουν σχεδιαστεί για ένα πράγμα: γρήγορες δόσεις ντοπαμίνης. Κάθε scroll, κάθε notification, κάθε βίντεο 15 δευτερολέπτων είναι μια μικρή ικανοποίηση. Το αποτέλεσμα; Ο εγκέφαλος εθίζεται στη στιγμιαία απόλαυση και αδυνατεί να εμπλακεί σε επίπονες διεργασίες. Η υπομονή, η διάρκεια, ο συλλογικός αγώνας απαιτούν κόπο. Το scroll απαιτεί μόνο έναν αντίχειρα. Έτσι η αντίδραση αναβάλλεται επ’ αόριστον.

3. Η ατομικοποίηση: Από πολίτης, καταναλωτής

Το σύγχρονο σύστημα μετέφερε την ταυτότητά μας. Δεν είμαστε πια πρωτίστως πολίτες. Είμαστε καταναλωτές. Η αξία, η επιτυχία, ακόμη και η ευτυχία μετριούνται με όρους κατοχής και εικόνας. Τι αγόρασες, πού πήγες, πώς φαίνεσαι. Όταν το «εγώ» γίνεται το κέντρο του σύμπαντος, η έννοια της συλλογικότητας αποδομείται. Η αλληλεγγύη μοιάζει γραφική. Ο άνθρωπος, μόνος και απομονωμένος, νιώθει αδύναμος απέναντι σε οργανωμένα συμφέροντα. Και παραιτείται. Γιατί «τι να αλλάξω μόνος μου;»

4. Η μαθημένη αβοηθητότητα: «Έτσι είναι ο κόσμος»

Είναι η πιο ύπουλη μορφή παραίτησης. Η διαρκής προβολή της ιδέας ότι τίποτα δεν αλλάζει. Οι πόλεμοι συνεχίζονται. Η αδικία βασιλεύει. Οι θεσμοί παραλύουν. Άρα; «Γιατί να προσπαθήσω;» Η αντίδραση βαφτίζεται ματαιοπονία. Η κατάσταση ανάγεται σε «φυσική νομοτέλεια». Το μεγαλύτερο επίτευγμα της εξουσίας —πολιτικής ή οικονομικής— είναι ότι σε έπεισε να συμμετέχεις οικειοθελώς στη δική σου αδράνεια.

Ο άνθρωπος-ζόμπι και ο άνθρωπος-χρυσόψαρο

Αυτή η κατάσταση έχει μια τρομακτική αλληγορία: το ζόμπι. Όχι το τέρας των ταινιών. Το κοινωνικό ζόμπι. Στις πρώτες ταινίες του Romero, τα ζόμπι περιφέρονταν σε εμπορικά κέντρα από συνήθεια. Χωρίς σκέψη. Χωρίς σκοπό. Σήμερα το βλέπουμε καθημερινά.

Το ψηφιακό ζόμπι: Κεφάλια σκυμμένα σε οθόνες. Μηχανικό scrolling σε μετρό, καφετέριες, ακόμη και στο οικογενειακό τραπέζι. Εγκέφαλος σε ημι–ύπνωση, απορροφά εικόνες χωρίς επεξεργασία.
Η συναισθηματική αμβλυντικότητα: Η συνεχής έκθεση σε βία και τραγωδία μέσω οθονών μας έχει μουδιάσει. Ο πόνος του άλλου έγινε «περιεχόμενο». Ένα like και προσπέραση.
Η μαζική σκέψη: Χωρίς ατομική βούληση, κινούμαστε ως κοπάδι. Υιοθετούμε έτοιμες απόψεις, οργιζόμαστε με ό,τι μας υποδειχθεί, καταναλώνουμε ό,τι μας σερβιριστεί. Χωρίς φίλτρο.
Το burnout: Δουλειά, άγχος, επιβίωση. Ένας μηχανικός κύκλος χωρίς δημιουργία. Ζωντανοί νεκροί.

Αλλά η πιο εύστοχη παρομοίωση είναι το χρυσόψαρο. Πλάσμα με μνήμη δευτερολέπτων, εγκλωβισμένο σε μια γυάλα, νομίζει ότι είναι ελεύθερο επειδή υπάρχει τροφή. Οι τέσσερις πυλώνες της ελευθερίας μας —αντίληψη, σύγκριση, μάθηση, απόφαση— έχουν ατροφήσει.

Η αντίληψη έγινε θόρυβος. Βλέπουμε τα πάντα, δεν καταλαβαίνουμε τίποτα.

Η σύγκριση έγινε έτοιμο αφήγημα. Ο αλγόριθμος μάς δείχνει μόνο όσα συμφωνούμε. Η μάθηση έγινε αποστήθιση εντυπώσεων. Θυμόμαστε το συναίσθημα, όχι τα δεδομένα. Η απόφαση έγινε αντανάκλαση. Αντιδρούμε αυτόματα σε ό,τι μας διοχετεύουν: τι να φοβηθούμε, τι να αγοράσουμε, ποιον να μισήσουμε.

Ο ακίνδυνος άνθρωπος

Ένας άνθρωπος που δεν συνδέει το αίτιο με το αποτέλεσμα είναι ακίνδυνος. Ξεχνά το σκάνδαλο της προηγούμενης εβδομάδας γιατί ήρθε το επόμενο θέαμα. Δεν μπορεί να οργανώσει αντίσταση. Δεν χρειάζεται να τον φυλακίσεις. Αρκεί να του αλλάζεις το σκηνικό στη γυάλα.

Όταν η σκέψη ατροφεί, η ελευθερία γίνεται διακοσμητική έννοια. Και η μεγαλύτερη νίκη της εξουσίας είναι όταν το χρυσόψαρο θεωρεί τη γυάλα του ολόκληρο τον ωκεανό.

Η διατήρηση της ατομικής κριτικής σκέψης, η αναζήτηση της αλήθειας πίσω από τα επιφαινόμενα και η άρνηση της παραίτησης είναι σήμερα η πιο ουσιαστική μορφή αντίστασης. Γιατί όταν ένας λαός χάσει την ικανότητα να αναλύει, η εξουσία δεν χρειάζεται πλέον βία. Της αρκεί ο λήθαργος.