Η «Μεταμόρφωση» του Κάφκα ως πολιτικός καθρέφτης της παγκόσμιας πραγματικότητας του 2026
Η «Μεταμόρφωση» του Κάφκα ως πολιτικός καθρέφτης της παγκόσμιας πραγματικότητας του 2026
Απόστολος Αποστόλου
Όταν ο Φραντς Κάφκα δημοσίευσε τη Μεταμόρφωση το 1915, δύσκολα θα μπορούσε να φανταστεί ότι περισσότερο από έναν αιώνα αργότερα το έργο του θα λειτουργούσε ως ένας από τους πιο εύστοχους συμβολισμούς της σύγχρονης διεθνούς πολιτικής. Η ιστορία του Γκρέγκορ Σάμσα, ο οποίος ξυπνά ένα πρωί μεταμορφωμένος σε ένα τεράστιο έντομο, δεν αποτελεί μόνο μια υπαρξιακή αλληγορία, αλλά αποτυπώνει ακεραία με ανατριχιαστική ακρίβεια θα λέγαμε, την απανθρωποποίηση του ανθρώπου, την κρίση της κοινωνικής αλληλεγγύης, την άνοδο του αυταρχισμού και τη διάλυση της ουσιαστικής επικοινωνίας μεταξύ των κοινωνιών.
Η πρώτη και πιο εμφανής αντιστοίχιση αφορά την αξία που αποδίδεται στον άνθρωπο.
Ο Γκρέγκορ δεν παύει να είναι το ίδιο πρόσωπο μετά τη μεταμόρφωσή του. Έτσι διατηρεί τις σκέψεις τους, τις αγωνίες του και την αγάπη του για την οικογένειά του. Εκείνο όμως που αλλάζει είναι ο τρόπος με τον οποίο τον αντιμετωπίζουν οι άλλοι. Από τη στιγμή που δεν μπορεί πλέον να εργαστεί και να συντηρεί οικονομικά τους γονείς και την αδελφή του, παύει να θεωρείται χρήσιμος. Περιθωριοποιείται και η ανθρώπινη αξιοπρέπειά του εξαφανίζεται μαζί με την παραγωγικότητά του.
Η εικόνα αυτή θυμίζει έντονα πολλές σύγχρονες πολιτικές πρακτικές, που αυξάνονται σε όλον τον πλανήτη με μια επιτάχυνση μοναδική.
Στη διεθνή δημόσια συζήτηση, ολόκληροι πληθυσμοί παρουσιάζονται συχνά όχι ως άνθρωποι με δικαιώματα και προσωπικές ιστορίες, αλλά ως «ροές», ως «αριθμοί» και παράλληλα ως «κίνδυνοι» ή «βάρη» για τα κρατικά συστήματα. Η γλώσσα της σύγχρονης πολιτικής μετατρέπει τον άνθρωπο σε στατιστικό μέγεθος, ακριβώς όπως ο Γκρέγκορ μετατρέπεται στα μάτια των δικών του από γιος και αδελφός σε ένα αποκρουστικό, απωθητικό, έντομο.
Εξίσου χαρακτηριστική είναι η στάση της οικογένειας απέναντί του. Όσο ο Γκρέγκορ εργάζεται αδιάκοπα, όλοι εξαρτώνται από εκείνον και απολαμβάνουν την οικονομική του στήριξη, όταν όμως ο ίδιος χρειάζεται φροντίδα, μετατρέπεται σε ανεπιθύμητο βάρος. Έτσι λοιπόν η αρχική συμπόνια αντικαθίσταται από δυσφορία, φόβο και τελικά γίνεται πλήρη εγκατάλειψη.
Η εξέλιξη αυτή λειτουργεί ως ισχυρός συμβολισμός της κρίσης του κοινωνικού κράτους.
Σε πολλές χώρες, οι πιέσεις για δημοσιονομική πειθαρχία και ο περιορισμός των κοινωνικών δαπανών οδηγούν σε συρρίκνωση των υπηρεσιών υγείας, πρόνοιας και υποστήριξης των ευάλωτων ομάδων. Ηλικιωμένοι, χρόνια πάσχοντες και οικονομικά αδύναμοι αντιμετωπίζονται πρωτίστως ως οικονομικό κόστος και όχι ως πολίτες με αναφαίρετα δικαιώματα. Η οικογένεια του Γκρέγκορ γίνεται έτσι μια μικρογραφία μιας κοινωνίας που αποδέχεται τον άνθρωπο μόνο όσο παραμένει παραγωγικός και όταν παύει να είναι τότε πετιέται στα αζήτητα.
Ιδιαίτερα αποκαλυπτικός είναι και ο ρόλος του πατέρα.
Η εξουσία του εκφράζεται με ωμή βία και κορυφώνεται στη σκηνή εκείνη όπου εκτοξεύει ένα μήλο εναντίον του Γκρέγκορ, τραυματίζοντάς τον θανάσιμα. Το μήλο δεν αποτελεί απλώς αντικείμενο επίθεσης, αλλά γίνεται σύμβολο μιας εξουσίας που επιβάλλεται μέσω του φόβου και της τιμωρίας. Η εικόνα αυτή παραπέμπει στις αυταρχικές τάσεις που παρατηρούνται σε διάφορα πολιτικά συστήματα, όπου η διαφορετική άποψη, η διαμαρτυρία ή η απόκλιση από την κυρίαρχη γραμμή, όλα εκείνα που εκφράζουν κάτι διαφορετικό, αντιμετωπίζονται με καταστολή, περιορισμούς ή βία. Έτσι ακριβώς και το κράτος εμφανίζεται ως ένας αυστηρός «πατέρας», που απαιτεί συμμόρφωση και αντιμετωπίζει την κριτική ως απειλή.
Παράλληλα, ο εγκλεισμός του Γκρέγκορ στο δωμάτιό του αποκτά ιδιαίτερη σημασία για την εποχή μας.
Ακούει τις συνομιλίες των άλλων, όμως αδυνατεί να επικοινωνήσει ουσιαστικά μαζί τους. Η φωνή του δεν γίνεται κατανοητή. Το ίδιο συμβαίνει και με τη διεθνή πολιτική του 2026, η οποία χαρακτηρίζεται από έντονη γεωπολιτική πόλωση, ψηφιακές «φούσκες» παραπληροφόρηση και απόσταση από την επικοινωνία. Κράτη και κοινωνίες συνυπάρχουν στον ίδιο πλανήτη, αλλά δυσκολεύονται ολοένα περισσότερο να ακούσουν πραγματικά ο ένας τον άλλον. Η επικοινωνία αντικαθίσταται από καχυποψία, και θνητή φλυαρία, ενώ η συνεργασία από ανταγωνισμό και ο διάλογος από παράλληλους μονολόγους.
Το τέλος του Γκρέγκορ είναι ίσως το πιο σκληρό πολιτικό μήνυμα του Κάφκα. Ο θάνατός του δεν προκαλεί βαθιά θλίψη, αλλά ανακούφιση. Η οικογένεια αισθάνεται ότι απαλλάχθηκε από ένα πρόβλημα και μπορεί πλέον να σχεδιάσει το μέλλον της. Η εικόνα αυτή υπενθυμίζει πόσο εύκολα μια κοινωνία μπορεί να συνηθίσει την περιθωριοποίηση όσων θεωρεί «περιττούς», όταν η οικονομική αποτελεσματικότητα και η πολιτική σκοπιμότητα υπερισχύουν της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.
Η Μεταμόρφωση δεν είναι, επομένως, μόνο ένα λογοτεχνικό αριστούργημα του περασμένου αιώνα. Είναι ένας διαχρονικός πολιτικός καθρέφτης που προειδοποιεί ότι κάθε κοινωνία κινδυνεύει να χάσει την ανθρωπιά της όταν αρχίσει να βλέπει τον άνθρωπο ως εργαλείο, ως βάρος ή ως απειλή. Και ίσως αυτή να είναι η πιο επίκαιρη υπενθύμιση του Κάφκα για τον κόσμο του 2026.
Απόστολος Αποστόλου. Καθηγητής Πολιτικής και Κοινωνικής Πολιτικής
