Αλβανία: Εγκληματική οργάνωση πίσω από την υπουργό τεχνητής νοημοσύνης του Ράμα!
Οι εισαγγελείς ερευνούν την υπηρεσία που ανέπτυξε την υπουργό ΤΝ «Diella» της Αλβανίας
σε μια υπόθεση που περιλαμβάνει υποτιθέμενους στημένους διαγωνισμούς, απαγωγή και δεκάδες εκατομμύρια σε κατασχεθέντα περιουσιακά στοιχεία.
Η υπόθεση βαθαίνει τις αμφιβολίες για το πώς θα χρησιμοποιηθεί η τεχνητή νοημοσύνη για την αντιμετώπιση του εκτεταμένου προβλήματος διαφθοράς της χώρας.
Αναφορά: Lindita Çela / Shteg.org
Τον περασμένο Σεπτέμβριο, η Αλβανία έκανε πρωτοσέλιδα σε όλο τον κόσμο όταν παρουσίασε την πρώτη στον κόσμο «υπουργό τεχνητής νοημοσύνης».
Η Diella, που σημαίνει «Ήλιος» στα αλβανικά, ήταν ένα chatbot που προήχθη σε υπουργικό αξίωμα. Η αποστολή της, ανακοίνωσε ο πρωθυπουργός Έντι Ράμα, ήταν να διασφαλίσει ότι «οι δημόσιοι διαγωνισμοί θα είναι 100% απαλλαγμένοι από διαφθορά».
«Δεν έχω προσωπικές φιλοδοξίες ή συμφέροντα», είπε η εικονική υπουργός, ντυμένη με παραδοσιακή στολή, στην παρθενική της ομιλία στη Βουλή. «Έχω μόνο δεδομένα, δίψα για γνώση και αλγόριθμους αφιερωμένους στην εξυπηρέτηση των πολιτών… απαλλαγμένους από προκαταλήψεις, διακρίσεις, πελατειακές σχέσεις, νεποτισμό ή διαφθορά».
Εκείνη την εποχή υπήρχαν αμφιβολίες για το αν η Diella μπορούσε να προσφέρει πραγματική λύση στο μακροχρόνιο πρόβλημα διαφθοράς της Αλβανίας.
Φαίνεται ότι ορισμένες από αυτές τις επιφυλάξεις μπορεί να ήταν βάσιμες. Οι ειδικοί προειδοποιούν ότι το σχέδιο της Αλβανίας να χρησιμοποιήσει τη Diella ως ασπίδα κατά της διαφθοράς έχει ελαττώματα, δεδομένου ότι οι πληροφορίες που παράγει η τεχνητή νοημοσύνη δεν είναι εγγενώς ουδέτερες και ότι μέχρι στιγμής υπάρχει ελάχιστη διαφάνεια σχετικά με τον τρόπο ανάπτυξης της τεχνολογίας.
Αυτές οι ανησυχίες έχουν ενταθεί ακόμη περισσότερο από μια εκρηκτική υπόθεση διαφθοράς μέσα στην ίδια την υπηρεσία που δημιούργησε τον εικονικό βοηθό.
Σύμφωνα με τους εισαγγελείς κατά της διαφθοράς, οι ηγέτες της κυβερνητικής υπηρεσίας που ανέπτυξε τη Diella, της Εθνικής Υπηρεσίας για την Κοινωνία της Πληροφορίας (AKSHI), είναι ύποπτοι για στημένους διαγωνισμούς υπέρ ενός εγκληματικού δικτύου που επωφελήθηκε από προνομιακή πρόσβαση στις συμβάσεις της υπηρεσίας.
Οι ειδικοί εισαγγελείς κατηγορούν τους αξιωματούχους της AKSHI (σε δικαστική απόφαση) ότι λάμβαναν μίζες που περιλάμβαναν κουτιά κρασιού γεμάτα με μετρητά. Ο διευθυντής και ο αναπληρωτής διευθυντής της υπηρεσίας κατηγορούνται στο ίδιο έγγραφο για παραβίαση των κανόνων δημόσιων διαγωνισμών και συνεργασία με εγκληματική οργάνωση.
Δύο ιδιοκτήτες εταιρειών πληροφορικής — ο ένας από τους οποίους συνελήφθη τον περασμένο μήνα στη Γαλλία, όπου διαπιστώθηκε ότι κατείχε και ένα κάστρο — έχουν επίσης κατηγορηθεί για οργάνωση και συνεργασία στο σχέδιο.
Ο αναπληρωτής διευθυντής της αστυνομίας Τιράνων έχει εν τω μεταξύ τεθεί σε διαθεσιμότητα, ενώ ερευνάται για κατ’ ισχυρισμό συγκάλυψη ή συνεργασία με τις παράνομες δραστηριότητες του δικτύου.
Η AKSHI, η κυβέρνηση και οι δικηγόροι των κατηγορούμενων επιχειρηματιών και αξιωματούχων δεν απάντησαν στις ερωτήσεις του OCCRP. Κανένας από τους εμπλεκόμενους δεν έχει ακόμη παραπεμφθεί σε δίκη, καθώς η έρευνα συνεχίζεται.
Συνολικά, οι αρχές διέταξαν την κατάσχεση περιουσιακών στοιχείων — ακίνητα, οχήματα, τραπεζικοί λογαριασμοί και μετρητά — αξίας άνω των 40 εκατομμυρίων ευρώ που συνδέονται με το σχέδιο.
Η ανάπτυξη της Diella δεν ήταν ένας από τους διαγωνισμούς που εμπλέκονται στο κατ’ ισχυρισμό σχέδιο διαφθοράς. Ωστόσο, ο ισχυρισμός ότι η διαφθορά έφτασε στην κορυφή της υπηρεσίας που τη δημιούργησε έχει εντείνει τις αμφιβολίες για το σχέδιο της κυβέρνησης να χρησιμοποιήσει την τεχνολογία για την καταπολέμηση της διαφθοράς ευρύτερα.
Η Αλβανία βρίσκεται υπό έντονη πίεση από την Ευρωπαϊκή Ένωση να εξαλείψει τη διαφθορά προκειμένου να προχωρήσει στην πολυετή προσπάθειά της να ενταχθεί στο μπλοκ. Σύμφωνα με την τελευταία αξιολόγηση των Βρυξελλών, που δημοσιεύτηκε πριν ξεσπάσει το σκάνδαλο της AKSHI, οι αντιλήψεις για τη διαφθορά στον δημόσιο τομέα παραμένουν υψηλές.
«Ακόμη και η πιο εξελιγμένη τεχνητή νοημοσύνη είναι τόσο καλή όσο οι άνθρωποι που την κατασκευάζουν, τη λειτουργούν, τη συντηρούν και τη βελτιώνουν», δήλωσε στο OCCRP ο Erjon Curraj, ειδικός στον ψηφιακό μετασχηματισμό στο Κέντρο SCiDEV, μια δεξαμενή σκέψης με έδρα τα Τίρανα.
«Ποιος τροφοδοτεί τα δεδομένα και ποιος επαληθεύει την ακεραιότητά τους; Ποιος εντοπίζει τα λάθη και τις “παραισθήσεις” πριν γίνουν αποφάσεις; Οι άνθρωποι που συντηρούν ένα τέτοιο σύστημα μπορούν να το τροφοδοτήσουν ή να το αφήσουν να υποβαθμιστεί ήσυχα».
Ο Bojan Perkov, Συντονιστής Ψηφιακής Πολιτικής του Ιδρύματος SHARE, μιας μη κερδοσκοπικής οργάνωσης που εστιάζει στα ψηφιακά δικαιώματα και την ασφάλεια στα Δυτικά Βαλκάνια, προειδοποίησε επίσης ότι ο καθαρισμός του κράτους από τη διαφθορά «δεν μπορεί να επιτευχθεί με κανενός είδους “μαγική” τεχνολογία, και ιδιαίτερα όχι με εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης».
Οι εντυπωσιακές ανακοινώσεις για νέα χρήση τεχνολογίας «συχνά χρησιμοποιούνται για τη δημοσιότητα των πολιτικών» αντί να αποτελούν μέρος στρατηγικού σχεδίου που φέρνει «μακροπρόθεσμα οφέλη για μια κοινωνία, η οποία πρέπει να οικοδομήσει τους μηχανισμούς διακυβέρνησής της με βάση το κράτος δικαίου», πρόσθεσε.
Η αλβανική κυβέρνηση, η AKSHI και το γραφείο του πρωθυπουργού δεν απάντησαν σε αιτήματα για σχόλιο.
«Συνεργασία με εγκληματική οργάνωση»
Το καλοκαίρι του Αυγούστου 2025, ο Αλβανός επιχειρηματίας τεχνολογίας Gerond Meçe βγήκε από το σπίτι του στα Τίρανα και βρέθηκε αντιμέτωπος με ένα μαύρο Land Rover Defender με σειρήνα αστυνομίας.
Ένας άνδρας με στολή βγήκε και φώναξε το όνομά του, όπως είπε αργότερα ο Meçe στις αρχές. Θολές εικόνες από κάμερες ασφαλείας κατέγραψαν επίσης τη στιγμή.
«Πρέπει να έρθετε μαζί μας, μπείτε στο αυτοκίνητο», θυμήθηκε ο Meçe ότι του είπε ο άνδρας, ισχυριζόμενος ότι ήταν αξιωματούχος της ειδικής μονάδας κατά της διαφθοράς της Αλβανίας, της Ειδικής Δομής κατά της Διαφθοράς και του Οργανωμένου Εγκλήματος (SPAK).
Αλλά καθώς το ογκώδες 4×4 έφυγε από το πάρκινγκ και οι άνδρες του έβαλαν κουκούλα στο κεφάλι, έγινε σαφές ότι επρόκειτο για τέχνασμα.
«Σας ζητάμε να συνεργαστείτε», του είπε ένας από τους άνδρες όταν το αυτοκίνητο σταμάτησε περίπου μία ώρα αργότερα, σύμφωνα με τη μαρτυρία που έδωσε αργότερα στους πραγματικούς εισαγγελείς της SPAK. «Αλλιώς θα έχετε μια σφαίρα στο κεφάλι».
Οι εισαγγελείς υποπτεύονται ότι η απαγωγή οργανώθηκε από το εγκληματικό δίκτυο που κατ’ ισχυρισμό διοικούσε το σχέδιο μιζών της AKSHI και είχε στόχο να πείσει τον Meçe να αποσύρει τις ενστάσεις της εταιρείας του σε περισσότερους από μια ντουζίνα διαγωνισμούς που είχε προκηρύξει η υπηρεσία.
Η εταιρεία του Meçe είχε παραπονεθεί ότι οι διαγωνισμοί — που κάλυπταν μια σειρά έργων, συμπεριλαμβανομένης της δημιουργίας λογισμικού για κρατικές υπηρεσίες όπως η αστυνομία — φαίνονταν στημένοι υπέρ των «εσωτερικών».
Αφού ο Meçe συμφώνησε να αποσύρει τις ενστάσεις του, οι απαγωγείς τον άφησαν ελεύθερο.
Όταν ζητήθηκε σχόλιο, η SPAK δήλωσε ότι η έρευνα συνεχίζεται και ότι η υπόθεση δεν έχει ακόμη παραπεμφθεί σε δίκη.
Η «δολοφονία» της μίζας
Η Diella ξεκίνησε για πρώτη φορά από την AKSHI ως chatbot τον Ιανουάριο του 2025 με στόχο να βοηθήσει τους πολίτες να πλοηγηθούν στην κυβερνητική διαδικτυακή πύλη e-Albania, όπου μπορούσαν να έχουν πρόσβαση σε όλα, από πιστοποιητικά γέννησης μέχρι συντάξεις.
Η ανάπτυξη της ήταν μέρος της προσπάθειας της υπηρεσίας να ψηφιοποιήσει τις κυβερνητικές υπηρεσίες και να επιταχύνει την ένταξη της χώρας στην Ευρωπαϊκή Ένωση, την οποία η Αλβανία ελπίζει να πετύχει έως το 2030.
Ορισμένοι τεχνολογικά καταρτισμένοι Αλβανοί έχουν βρει χρήσιμη την online πύλη. Η Klodisa Përnezha, μια 26χρονη νοσοκόμα που ζει στα Τίρανα, είπε ότι της έκανε τη δουλειά πιο γρήγορη, πιο αποδοτική και καλύτερα οργανωμένη.
«Δεν χρειάζεται πλέον να περιμένω σε ουρές σε ιδρύματα ή να χάνω χρόνο ταξιδεύοντας προσωπικά για κάθε έγγραφο», είπε. «Οι περισσότερες υπηρεσίες ολοκληρώνονται πλέον online, από το σπίτι ή ακόμη και μέσω του τηλεφώνου μου».
Όμως με το 95% των κυβερνητικών υπηρεσιών πλέον αποκλειστικά online, ορισμένοι Αλβανοί δυσκολεύονται να χρησιμοποιήσουν μόνοι τους τη βοήθεια της Diella.
Αυτό οδήγησε στην εμφάνιση μιας «βιομηχανίας» μεσαζόντων που έχουν ανοίξει γραφεία γύρω από τα Τίρανα για να βοηθούν τους πελάτες να πλοηγηθούν στην πύλη έναντι αμοιβής.
Ορισμένοι βλέπουν αυτή την υπηρεσία απλώς ως ακριβή τυπική μορφή του παλιού συστήματος, στο οποίο συνηθιζόταν να δίνει κανείς το ισοδύναμο των 2 δολαρίων σε τοπικό διοικητικό υπάλληλο για να επιταχύνει ένα οικογενειακό πιστοποιητικό ή ένα έγγραφο ιδιοκτησίας.
«Πριν ήξερες σε ποιον να δώσεις τα μετρητά και έπαιρνες την υπηρεσία. Τώρα τα δίνεις χωρίς ευχαριστώ. Είναι υποχρεωτικό», είπε ο Bajram Hasxhepa, 66 ετών, που πάσχει από διαβήτη και έχασε το κάτω μέρος των ποδιών του πριν από 13 χρόνια.
Για τον Hasxhepa, το «απρόσκοπτο» ψηφιακό κράτος μοιάζει με αυτό: σπρώχνει την καρέκλα του 600 μέτρα στον δρόμο μέχρι ένα κατάστημα γραφικής ύλης που λειτουργεί και ως ιδιωτικό περίπτερο internet, μόνο για να εκτυπώσει ένα οικογενειακό πιστοποιητικό.
Το κατάστημα δεν έχει ράμπα για αναπηρικό αμαξίδιο, οπότε αναγκάζεται να κάθεται έξω στο πεζοδρόμιο, φωνάζοντας τα προσωπικά του στοιχεία μέσα από τον θόρυβο της κυκλοφορίας σε έναν νεαρό υπάλληλο μέσα — και πληρώνοντας περίπου 12 δολάρια «τέλος αίτησης» για ένα έγγραφο που το κράτος λέει ότι είναι δωρεάν.
«Η Diella είναι έγκυος»
Η αποστολή της Diella έχει επεκταθεί σταθερά από τότε που παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στο κοινό.
Από τις αρχές της ως chatbot για την online πύλη της κυβέρνησης, ανυψώθηκε σε ρόλο υπουργού του υπουργικού συμβουλίου τον Σεπτέμβριο του 2025. Έναν μήνα αργότερα ήρθε κι άλλη είδηση.
«Η Diella είναι έγκυος και περιμένει 83 παιδιά», αστειεύτηκε ο πρωθυπουργός σε διεθνές επιχειρηματικό συνέδριο στο Βερολίνο τον Οκτώβριο.
Αυτά τα ψηφιακά «παιδιά», εξήγησε, θα συμμετείχαν σε κοινοβουλευτικές συνεδριάσεις, θα ανέλυαν τη νομοθεσία της ΕΕ και ακόμη θα ειδοποιούσαν απόντες πολιτικούς αν κάποιος αντίπαλος ανέφερε το όνομά τους, ώστε να προετοιμάσουν απάντηση.
Η Diella, που αιωρούνταν σαν σύγχρονος τζίνι σε οθόνη πάνω από το κοινό, πρόσθεσε: «Η Τεχνητή Νοημοσύνη θα βοηθήσει στον εντοπισμό εμποδίων στις επενδύσεις πριν γίνουν κρίσεις, στον εντοπισμό κινδύνων διαφθοράς πριν γίνουν σκάνδαλα και στην πρόβλεψη ευκαιριών αγοράς πριν χαθούν».
Για τη συνταξιούχο Sadete Suta, που πέρασε τον τελευταίο χρόνο πληρώνοντας μεσάζοντες για να αλληλεπιδράσει με τη Diella ώστε να εξασφαλίσει τη σύνταξή της, το αστείο του Ράμα δεν πέρασε καλά.
«Θα της πάμε κάτι τηγανίτες», είπε ειρωνικά, αναφερόμενη στην τοπική παράδοση να προσφέρουν ειδικά φαγητά σε νέες μητέρες.
Ως μέρος των υπουργικών της καθηκόντων, οι αξιωματούχοι υπόσχονται ότι η Diella σύντομα θα παρακολουθεί τις κρατικές αγορές, θα αξιολογεί προσφορές και θα επιβλέπει δισεκατομμύρια ευρώ σε κυβερνητικούς διαγωνισμούς. Τα ακριβή στοιχεία του ρόλου της σε όλα αυτά, ωστόσο, δεν έχουν ακόμη διευκρινιστεί.
Το μαύρο κουτί
Οι ειδικοί προειδοποιούν ότι το σχέδιο της Αλβανίας να χρησιμοποιήσει τη Diella ως άμυνα κατά της διαφθοράς έχει κενά.
«Η Diella αναπόφευκτα θα ταξινομεί, θα δίνει προτεραιότητα και θα διαμορφώνει τις πληροφορίες πάνω στις οποίες βασίζονται οι πολιτικές αποφάσεις», σημείωσε ένα δοκίμιο που δημοσίευσε το Ινστιτούτο της Ευρωπαϊκής Ένωσης για Μελέτες Ασφάλειας.
«Το ερώτημα, επομένως, είναι σε ποιο βαθμό οι ανθρώπινες κρίσεις διαμορφώνονται, περιορίζονται ή επηρεάζονται από αυτά τα αποτελέσματα».
Επιπλέον, χωρίς σαφή εποπτεία ή ιχνηλασιμότητα των «αποφάσεών» της, η Diella «διακινδυνεύει να προσθέσει ένα ακόμη στρώμα αδιαφάνειας στη διακυβέρνηση αντί να το μειώσει», προειδοποίησε το think-tank.
Ο Curraj από το Κέντρο SCiDEV κάλεσε την κυβέρνηση να δημιουργήσει ένα διαφανές «sandbox» — ένα ασφαλές περιβάλλον δοκιμών όπου η τεχνολογία θα μπορούσε να λειτουργήσει χωρίς να επηρεάζει τον πραγματικό κόσμο και όπου ακαδημαϊκοί και εμπειρογνώμονες της κοινωνίας των πολιτών θα μπορούσαν να προσφέρουν ανατροφοδότηση.
Χωρίς αυτό το βήμα, «δεν μπορείς να την λανσάρεις σε πραγματική παραγωγή», είπε.
Ποιος ακριβώς θα λογοδοτήσει για τις αποφάσεις της Diella — κάτι που η αντιπολίτευση έχει εγείρει ως μέρος καταγγελίας που κατέθεσε στο συνταγματικό δικαστήριο — παραμένει ασαφές.
Απαντώντας σε επικριτές που υποστηρίζουν ότι οι αλγόριθμοι μπορούν να χειραγωγηθούν και να ελεγχθούν, ο Ράμα είπε ότι η διαδικασία λήψης αποφάσεων της Diella «θα παραμείνει πλήρως ελεγξιμη».
Οι τελικές αποφάσεις θα λαμβάνονται ακόμη από αξιωματούχους βάσει των πληροφοριών που παρέχει η Diella, είπε. «Όποιος επιθυμεί να εξετάσει τη διαδικασία χειροκίνητα θα μπορεί να το κάνει. Τίποτα που βγαίνει από το σύστημα δεν θα είναι αιχνηλάτητο».
Αλλά καθώς το κοινό περιμένει περισσότερες λεπτομέρειες, η Diella έχει ήδη αντιμετωπίσει νομικά προβλήματα η ίδια.
Τον Απρίλιο, η ηθοποιός Anila Bisha, πάνω στην οποία βασίζονται η εμφάνιση και η φωνή της Diella, κατέθεσε αγωγή κατά της κυβέρνησης, κατηγορώντας την για κατάχρηση της εικόνας της, κάτι που η κυβέρνηση αρνείται.
Η Bisha είπε ότι έδωσε άδεια να χρησιμοποιηθεί η εικόνα της ως εικονικός βοηθός με τεχνητή νοημοσύνη — αλλά όχι ως πολιτικός στην κυβέρνηση του Ράμα.
Η ηθοποιός ανακάλυψε την αλλαγή παρακολουθώντας τα νέα με τον σύζυγό της και έκτοτε αντιμετωπίζει παρενοχλήσεις στον δρόμο και online, είπε στο OCCRP.
«Υπάρχουν εκείνοι που μου λένε ότι έχω αποκτήσει φήμη. Αλλά εγώ δεν βλέπω καμία φήμη εδώ, μάλιστα λέω ότι αυτό δεν είναι καθόλου φήμη».
Τώρα ανησυχεί για το τι μπορεί να ανατεθεί στη Diella να κάνει στη συνέχεια.
«Έχω φόβο ότι με την ανάπτυξη που έχει πάρει η τεχνολογία, δεν ξέρω πια με ποιον άλλο τρόπο μπορεί να χρησιμοποιήσουν το πρόσωπο και τη φωνή μου», είπε η ηθοποιός. «Τα δεδομένα μου έχουν βγει στην αγορά».
Ο έλεγχος γεγονότων έγινε από το Γραφείο Ελέγχου Γεγονότων του OCCRP.
