Μητσοτάκης, Τσίπρας, Ανδρουλάκης και μια δημοκρατία σε λειτουργία πτήσης
Μητσοτάκης, Τσίπρας, Ανδρουλάκης και μια δημοκρατία σε λειτουργία πτήσης
Απόστολος Αποστόλου
Η δημοκρατία στο απόσπασμα: Όταν οι πολιτικοί πουλούν ιστορίες και οι πολίτες αγοράζουν εντυπώσεις
Στην εποχή της Infocracy, όπως την περιγράφει ο Μπιουνγκ-Τσουλ Χαν, η δημοκρατία δεν πεθαίνει απαραίτητα με πραξικοπήματα, απαγορεύσεις και ερπύστριες, γιατί μπορεί να σβήσει πολύ πιο αθόρυβα, κάτω από έναν καταιγισμό πληροφοριών, αναρτήσεων, βίντεο και συναισθηματικών εκρήξεων. Η πολιτική μετατρέπεται σε διαγωνισμό ορατότητας, η αλήθεια χάνει την προτεραιότητά της και ο πολίτης, αντί να σκέφτεται, καλείται να αντιδρά. Δηλαδή, να θυμώσει, να συγκινηθεί, να χειροκροτήσει ή να αποδοκιμάσει, αρκεί βέβαια να μην προλάβει να αναρωτηθεί.
Μέσα σε αυτό το ψηφιακό τσίρκο, ο λαός παύει να είναι οργανωμένο πολιτικό σώμα και μετατρέπεται σε «τούρμπα». Δηλαδή σ’ ένα πλήθος που κινείται από το ένα ερέθισμα στο άλλο, χωρίς χρόνο για συλλογική κρίση. Οι πολιτικοί δεν χρειάζεται πια να παρουσιάσουν ένα συνεκτικό σχέδιο για τη χώρα. Χρειάζεται να πουλήσουν μια ιστορία. Κι αν η ιστορία είναι αρκετά ελκυστική, ποιος θα ασχοληθεί με τις υποσημειώσεις;
Μητσοτάκης: Ο ταχυδακτυλουργός που εξαφανίζει την πραγματικότητα χωρίς να εξαφανίζεται από την οθόνη
Ο Κυριάκος Μητσοτάκης αντιλαμβάνεται την πολιτική ως προσεκτικά σκηνοθετημένη παρουσίαση. Το πρόβλημα έτσι δεν είναι πάντοτε τι συμβαίνει, αλλά πώς θα παρουσιαστεί αυτό που συμβαίνει. Λειτουργεί ως σκεπτόμενος χαμαιλέοντας. Έτσι ακρίβεια μπορεί να γίνεται φαινόμενο, η δημόσια υπηρεσία να θυμίζει δοκιμασία υπομονής και η εμπιστοσύνη στους θεσμούς να τρίζει, με την κατάλληλη επικοινωνιακή συσκευασία. Όμως, όλα μπορούν να εμφανιστούν ως προσωρινές δυσκολίες σε μια χώρα που εκσυγχρονίζεται με αξιοθαύμαστη αυτοπεποίθηση.
Έμοιαζε ως ταχυδακτυλουργός που δεν εξαφανίζει τα προβλήματα, αλλά καταφέρνει να εξαφανίζει το πρόβλημα από το κάδρο. Μετρήσεις, οργανωμένες εμφανίσεις και επιμελημένες φράσεις συνέθεταν και συνεχίζουν να συνθέτουν μια πολιτική βιτρίνα όπου η εικόνα της αποτελεσματικότητας συχνά διεκδικούσε και διεκδικεί μεγαλύτερο χώρο από την ίδια την αποτελεσματικότητα. Η διακυβέρνηση έμοιαζε και μοιάζει έτσι με παρουσίαση προϊόντος, όπου ο πελάτης καλείται να θαυμάσει τη συσκευασία, ακόμη κι όταν αναρωτιέται τι ακριβώς αγόρασε. Για να το πούμε και αλλιώς διέθετε και διαθέτει η πολιτική του, ένα ύφος που διαψεύδει όλες τις κυβερνητικές προθέσεις. Γι’ αυτό και ο πολιτικός νεοφιλελευθερισμός του φλερτάρει με το κωμειδύλλιο.
Τσίπρας: Ο σεναριογράφος που θέλει να ξαναγυρίσει την ίδια ταινία με τίτλο «Αυτή τη φορά θα είναι αλλιώς»
Ο Αλέξης Τσίπρας διαθέτει ένα διαφορετικό όπλο, την πολιτική αφήγηση της επιστροφής. Είναι ο σεναριογράφος που ξανανοίγει το παλιό χειρόγραφο, αλλάζει τον φωτισμό, προσθέτει λίγη αυτοκριτική και ελπίζει ότι το κοινό θα ξεχάσει το προηγούμενο φινάλε. (Τι προσπάθεια και αυτή). Το παρελθόν δεν χρειάζεται να απολογηθεί πλήρως, αρκεί να επανερμηνευτεί ως μάθημα, ως παρεξήγηση ή αναγκαία διαδρομή προς την ωριμότητα.
Η πολιτική του πρόκληση είναι να πείσει ότι η επόμενη εκδοχή του πρωταγωνιστή θα είναι διαφορετική από την προηγούμενη. (Το τόλμη ή απροσμέτρητο θράσος). Στην οικονομία της προσοχής, άλλωστε, η μνήμη είναι συχνά πιο αδύναμη από την προσδοκία. Ένα νέο αφήγημα μπορεί να κερδίσει χρόνο, ιδίως όταν υπόσχεται δικαίωση σε όσους αισθάνονται ότι η προηγούμενη ιστορία τούς άφησε μετέωρους. Το ερώτημα, ωστόσο, παραμένει αμείλικτο. Πρόκειται άραγε για πολιτική ανανέωση ή για επανάληψη με ανανεωμένο εξώφυλλο;
Ανδρουλάκης: Ο υποψήφιος μαέστρος που διευθύνει μια ορχήστρα περιμένοντας να σωπάσουν οι άλλοι
Ο Νίκος Ανδρουλάκης κινείται σε διαφορετικό επικοινωνιακό έδαφος. Θέλει να εμφανιστεί ως σοβαρή, θεσμική εναλλακτική, χωρίς τις υπερβολές των αντιπάλων του. Το πρόβλημα είναι ότι η σοβαρότητα, όταν δεν συνοδεύεται από καθαρό πολιτικό στίγμα και ισχυρό αφήγημα, κινδυνεύει να μοιάζει με χαμηλή ένταση ήχου σε μια αίθουσα όπου όλοι φωνάζουν.
Θυμίζει έτσι, μαέστρο που περιμένει να ησυχάσει η ορχήστρα για να ακουστεί η μουσική του. Μόνο που στην πολιτική η ορχήστρα δεν σωπαίνει ποτέ και το κοινό δεν περιμένει υπομονετικά την εισαγωγή. (Μας το έχει δείξει ωραιότατα ο Φεντερίκο Φελίνι στο έργο του «Πρόβα Ορχήστρας» (Prova d’orchestr). Η θεσμική αξιοπιστία είναι αναγκαία, αλλά δεν αρκεί από μόνη της για να κινητοποιήσει μια κοινωνία. Χρειάζεται και μια πρόταση που να ξεχωρίζει, να εξηγεί ποιον εκπροσωπεί και να δείχνει πώς θα αλλάξει την καθημερινότητα και όχι απλώς γιατί οι άλλοι αποτυγχάνουν.
Η «τούρμπα» χειροκροτεί, η δημοκρατία χασμουριέται
Οι τρεις πολιτικοί δεν είναι ίδιοι, ούτε οι ευθύνες τους ταυτίζονται. Συμμετέχουν, όμως, σε ένα περιβάλλον που επιβραβεύει την εικόνα, την ταχύτητα και τη συναισθηματική διέγερση περισσότερο από την τεκμηρίωση, τη συνέπεια και τη δύσκολη πολιτική συζήτηση. Ο ένας πουλά αποτελεσματικότητα, ο άλλος επιστροφή, ο τρίτος θεσμική αξιοπιστία και εν τέλει και οι τρεις καλούνται να κερδίσουν την προσοχή ενός κοινού που βομβαρδίζεται καθημερινά με περισσότερα μηνύματα απ’ όσα μπορεί να επεξεργαστεί.
Το κρίσιμο ζήτημα, όπως μας προειδοποιεί ο Χαν, δεν είναι μόνο αν οι πολιτικοί λένε αλήθειες ή ψέματα, αλλά είναι αν απομένει χώρος για να κριθούν οι ιστορίες τους. Γιατί χωρίς χρόνο, κοινό διάλογο και συλλογική οργάνωση, ο πολίτης γίνεται θεατής της ίδιας του της πολιτικής αδυναμίας.
Η «τούρμπα» μπορεί να χειροκροτεί, να αποδοκιμάζει και να αλλάζει κανάλι. Αυτό δεν σημαίνει ότι κυβερνά. Το χειρότερο, άλλωστε, δεν είναι να σε θεωρούν όχλο, αλλά είναι να σε πείσουν ότι η συμμετοχή σου στην παράσταση ισοδυναμεί με εξουσία.
Απόστολος Αποστόλου. Καθηγητής Πολιτικής και Κοινωνικής Φιλοσοφίας
