Γιατί η Τουρκία είναι ακόμα στο ΝΑΤΟ;

Γιατί η Τουρκία εξακολουθεί να θεωρείται σύμμαχος των ΗΠΑ;

Ο πρόεδρος Τζο Μπάιντεν, ο οποίος επισκέφθηκε τη Σαουδική Αραβία για να παρακαλέσει για αύξηση της παραγωγής πετρελαίου, ακολουθεί μια περίεργη προσέγγιση απέναντι στην Τουρκία. Παρά την παρεμπόδιση της Άγκυρας στην επέκταση του ΝΑΤΟ και την προηγούμενη αγορά του ρωσικού συστήματος αεράμυνας S-400, ο πρόεδρος υποστηρίζει την πώληση F-16 και την αναβάθμιση των υφιστάμενων για την Τουρκία.

Όταν η Τουρκία προσχώρησε στο ΝΑΤΟ, επικράτησε συγκρατημένη απόγνωση στην Ουάσιγκτον. Οι ΗΠΑ υπερασπίζονταν μια ακόμη αδύναμη Δυτική Ευρώπη από τη Σοβιετική Ένωση. Υπεραντίστοιχη στα συμβατικά όπλα, η Ουάσιγκτον βασίστηκε στην απειλή «μαζικών αντιποίνων» με πυρηνικά όπλα για να υπερασπιστεί την ήπειρο. Επιπλέον, ο πόλεμος της Κορέας συνέχισε να μαίνεται, τελειώνοντας μόνο τον επόμενο χρόνο μετά το θάνατο του Σοβιετικού ηγέτη Ιωσήφ Στάλιν.

Κανείς δεν είχε την τάση να επικεντρωθεί στις δημοκρατικές αδυναμίες της Τουρκίας ή στα μεταγενέστερα στρατιωτικά της πραξικοπήματα. Πράγματι, η Πορτογαλία ήταν δικτατορία όταν ονομάστηκε ιδρυτικό μέλος το 1949. Και η Ελλάδα παρέμεινε μέλος παρά το περιβόητο «πραξικόπημα των συνταγματαρχών» του 1967.

Ωστόσο, μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, το ΝΑΤΟ πέρασε βιαστικά την Ευρωπαϊκή Ένωση για να καλωσορίσει τα συντρίμμια της σοβιετικής αυτοκρατορίας, διακηρύσσοντας την αποφασιστικότητα της συμμαχίας να προωθήσει τη δημοκρατική μεταρρύθμιση. Ακόμη και όταν το ηγετικό μέλος του ΝΑΤΟ περιπλανιόταν στον κόσμο βομβαρδίζοντας, εισβάλλοντας και κατέχοντας έθνη κατά βούληση -με αποτέλεσμα εκατοντάδες χιλιάδες θανάτους στην πορεία- τα μέλη της συμμαχίας διακήρυξαν τα δημοκρατικά τους διαπιστευτήρια: «Το ΝΑΤΟ προσπαθεί να εξασφαλίσει μια διαρκή ειρήνη στην Ευρώπη, βασισμένη σε κοινά αξίες της ατομικής ελευθερίας, της δημοκρατίας, των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και του κράτους δικαίου». Εάν η Άγκυρα έκανε αίτηση για ένταξη σήμερα, θα είχε απορριφθεί κατηγορηματικά και βάναυσα.

Πριν από δύο δεκαετίες, η Τουρκία ήταν μια περιορισμένη δημοκρατία, με τον στρατό της να θέτει όρια στην πολιτική διακυβέρνηση. Κανένας πρωθυπουργός δεν επιτρεπόταν να εγκαταλείψει τον εθνικισμό που συνδέεται με την ίδρυση της Δημοκρατίας της Τουρκίας. Επιπλέον, ο στρατός επέβαλε άκαμπτο κοσμισμό, έτοιμος να απομακρύνει κάθε πολιτικό ή κόμμα που πλησίαζε την γραμμή της ισλαμικής πολιτικής.

Ωστόσο, τις τελευταίες δύο δεκαετίες ο Ερντογάν, ένας έμπειρος πολιτικός που αναπήδησε από τη φυλάκισή του επειδή παρέθεσε δημόσια ένα απαγορευμένο ισλαμικό ποίημα ως δήμαρχος της Κωνσταντινούπολης, έσπασε την εξουσία του στρατού με σκληρά και άδικα μέσα. Όση λίγη ανεξαρτησία απέμενε στις ένοπλες δυνάμεις εξαφανίστηκε μετά το αποτυχημένο πραξικόπημα του Ιουλίου 2016 .

Σε εκείνο το σημείο, ήταν ήδη αυταρχικός, μεταβαίνοντας από διωκόμενος σε διώκτη. Ο Ούρι Φρίντμαν έγραψε: «Τον τελευταίο ενάμιση χρόνο, οι κυβερνητικοί εισαγγελείς άνοιξαν σχεδόν 2.000 υποθέσεις κατά Τούρκων για προσβολή του Τούρκου προέδρου… Από το 2002, η Τουρκία έχει πέσει από την 99η στην 151η στην ετήσια κατάταξη της ελευθερίας του Τύπου, κυρίως λόγω του εκφοβισμού των επικριτικών δημοσιογράφων από την κυβέρνηση και της λογοκρισίας του Διαδικτύου».

Ο Ερντογάν χρησιμοποίησε το αποτυχημένο πραξικόπημα όπως ο Αδόλφος Χίτλερ την πυρκαγιά του Ράιχσταγκ του 1933, ως ευκαιρία να τιμωρήσει πολιτικούς αντιπάλους και επικριτές. Δεκάδες χιλιάδες Τούρκοι απολύθηκαν, απαγορεύτηκε να ταξιδέψουν ή φυλακίστηκαν, οι περισσότεροι επειδή είχαν κριτική άποψη για τον Ερντογάν ή είχαν μακρινή σχέση με το κοινωνικό κίνημα του Φετουλάχ Γκιουλέν, τον οποίο ο Ερντογάν κατηγόρησε μη πειστικά ότι ενορχήστρωσε το πραξικόπημα. Στον απόηχο του πραξικοπήματος, ο Ερντογάν μετέτρεψε την κυβέρνηση από κοινοβουλευτική σε προεδρική, ενισχύοντας την εξουσία του. Χρόνια αργότερα , το καθεστώς συνεχίζει να χρησιμοποιεί τον Γκιουλέν για να δικαιολογήσει μια συνεχιζόμενη καταστολή. Στην Τουρκία, η πεποίθηση ότι οι ΗΠΑ συμμετείχαν στο περιστατικό είναι ευρέως διαδεδομένη.

Σύμφωνα με το Freedom House πλέον βαθμολογείται ως «μη ελεύθερη». Η οργάνωση εξήγησε ότι παρά το γεγονός ότι «πέρασε αρχικά κάποιες φιλελευθεροποιητικές μεταρρυθμίσεις», το Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (AKP) του Τούρκου προέδρου «επέδειξε αυξανόμενη περιφρόνηση για τα πολιτικά δικαιώματα και τις πολιτικές ελευθερίες και έχει επιδιώξει μια ευρεία καταστολή σε επικριτές και αντιπάλους από το 2016. Οι συνταγματικές αλλαγές το 2017 συγκέντρωσαν την εξουσία στα χέρια του προέδρου, αφαιρώντας βασικούς ελέγχους και ισορροπίες».

Αλίμονο, αν μη τι άλλο, η καταστολή είναι πιθανό να βαθύνει καθώς πλησιάζουν οι βουλευτικές και προεδρικές εκλογές του επόμενου έτους. Η οικονομία, κάποτε η μεγάλη πολιτική δύναμη του Ερντογάν, είναι ναυάγιο . Ο επίσημος ετήσιος πληθωρισμός έχει φτάσει στο 70% ρεκόρ και ορισμένοι οικονομολόγοι πιστεύουν ότι το πραγματικό ποσοστό είναι υψηλότερο.

Επιπλέον, καθώς η δημοτικότητά του μειώθηκε και πρώην πολιτικοί υπολοχαγοί τον αμφισβήτησαν, ο Ερντογάν στράφηκε σε εθνικιστές για υποστήριξη. Δεν είναι σαφές εάν θα ανεχθεί μια ελεύθερη ψήφο. Για πρώτη φορά το 2019, ο Ερντογάν αρνήθηκε να αποδεχθεί το αποτέλεσμα των εκλογών, αναγκάζοντας την επανεκλογή για τον δήμαρχο της Κωνσταντινούπολης, την οποία το κόμμα του έχασε καταστροφικά.

Ωστόσο, το μεγαλύτερο ζήτημα για την Ουάσιγκτον είναι η πιστότητα της Άγκυρας στο ΝΑΤΟ.  Όσο η Ουάσιγκτον βασίζεται στο ΝΑΤΟ, είναι σημαντικό τα μέλη να παραμείνουν προσηλωμένα στη δυτική συμμαχία. Και η Τουρκία δεν είναι.

Η Άγκυρα βρίσκεται επί μακρόν ουσιαστικά σε πόλεμο με την Κύπρο, μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης και την Ελλάδα, μέλος του ΝΑΤΟ. Το 1974, η Τουρκία εισέβαλε στην πρώτη και δημιούργησε ένα παράνομο εθνικό τουρκικό κράτος, την Τουρκική Δημοκρατία της Βόρειας Κύπρου, που αναγνωρίστηκε μόνο από την Άγκυρα. Πρόσφατα, η κυβέρνηση του Ερντογάν παρενέβη στην περιφερειακή ενεργειακή ανάπτυξη, διεκδικώντας αυτούς τους πόρους για την ΤΔΒΚ. Επιπλέον, οι διαδοχικές τουρκικές κυβερνήσεις αρνήθηκαν να αποδεχθούν την ελληνική κυριαρχία επί των νησιών και εισέβαλαν συστηματικά στον ελληνικό εναέριο χώρο, πυροδοτώντας τακτικές στρατιωτικές αντιπαραθέσεις. Η Αθήνα αφιερώνει μεγαλύτερο μερίδιο του ΑΕΠ από ότι ακόμη και η Αμερική στον στρατό, αλλά το κάνει κυρίως για να αντιμετωπίσει την Τουρκία και όχι τη Ρωσία.

Ο Ερντογάν έχει υιοθετήσει μια ακόμη πιο επιθετική, ανεξάρτητη εξωτερική πολιτική από ό,τι οι προκάτοχοί του, μια πολιτική που είναι συχνά εχθρική προς τη Δύση. Πρότεινε την επανεξέταση της Συνθήκης της Λωζάνης του 1923, η οποία έθεσε τα όρια της σύγχρονης Τουρκίας. Προωθεί αυτό που ονομάζεται οθωμανική εξωτερική πολιτική, οι εθνικιστές υποστηρικτές της οποίας ονειρεύονται να διευρύνουν σημαντικά την εμβέλεια της Άγκυρας. Το θαλάσσιο δόγμα Blue Homeland , το οποίο θέλει να ελέγξει τα ύδατα της Μεσογείου που διεκδικούν η Κύπρος, η Αίγυπτος, η Ελλάδα και το Ισραήλ, κερδίζει υποστήριξη. Πράγματι, η κυβέρνηση του Ερντογάν συγκρούστηκε με Γαλλικά και Γερμανικά σκάφη που επιδιώκουν να επιβάλουν εμπάργκο όπλων στις δυνάμεις της Λιβύης και στις δυνάμεις των Κούρδων της Συρίας που υποστηρίζονται από τις ΗΠΑ, οι οποίες με την αμερικανική υποστήριξη νίκησαν το «χαλιφάτο» του Ισλαμικού Κράτους.

Ακόμη μεγαλύτερη σημασία έχει η στενή αλλά περίπλοκη σχέση της Άγκυρας με τη Ρωσία. Αυτό είναι λογικό για έναν γείτονα μιας μεγάλης δύναμης με την οποία έχει πολεμήσει περισσότερους από έναν πολέμους σε όλη την ιστορία. Ωστόσο, το να παίζεις τον σύντροφο και φίλο της Μόσχας δεν συνάδει με το να είσαι μέλος του ΝΑΤΟ, του οποίου ο μόνος σοβαρός πιθανός στρατιωτικός αντίπαλος σήμερα είναι η Ρωσία. Η Τουρκία αγοράζει ρωσικά όπλα, αναστέλλει τις ναυτικές επιχειρήσεις των συμμάχων στη Μαύρη Θάλασσα και αντιστέκεται στις κυρώσεις των συμμάχων κατά της Μόσχας. Ποιος στη συμμαχία πιστεύει ότι μπορεί να στηριχθεί η Άγκυρα εάν το ΝΑΤΟ καταλήξει σε πόλεμο με τη Ρωσία;

Ο Γενικός Γραμματέας του ΝΑΤΟ Γενς Στόλτενμπεργκ υπερασπίστηκε αποφασιστικά την Άγκυρα τον Μάρτιο δηλώνοντας «ότι η ισχυρή ηγεσία και η δέσμευση της Τουρκίας στη συλλογική ασφάλεια του ΝΑΤΟ εκτιμάται ιδιαίτερα». Ωστόσο, αυτό ήταν στο παρελθόν. Η Τουρκία άρχισε να απομακρύνεται από τη Δύση αφού ο Ερντογάν ανέλαβε τον έλεγχο. Το 2003, η νέα τουρκική κυβέρνηση αρνήθηκε να επιτρέψει στους Αμερικανούς να επιχειρήσουν εναντίον του Ιράκ εκτός Τουρκίας. Στις αρχές της συριακής σύγκρουσης, η Άγκυρα συνεργάστηκε με το Ισλαμικό Κράτος, επιτρέποντας στους μαχητές του να ταξιδεύουν μέσα και έξω από τη Συρία. Σήμερα η Τουρκία διεξάγει πόλεμο κατά των υποστηριζόμενων από τις ΗΠΑ δυνάμεων στη Συρία, επιδεικνύοντας αυτό που η Διεθνής Αμνηστία περιέγραψε ως «επαίσχυντη περιφρόνηση για τη ζωή των πολιτών, διαπράττοντας σοβαρές παραβιάσεις και εγκλήματα πολέμου, συμπεριλαμβανομένων συνοπτικών δολοφονιών και παράνομων επιθέσεων».

Μετά την απόπειρα πραξικοπήματος, ο Ερντογάν εκκαθάρισε αξιωματικούς και στο ΝΑΤΟ και τους αντικατέστησε με αυτούς που είχαν μεγαλύτερη τάση σε μια «οθωμανική» κοσμοθεωρία. Είναι τοποθετημένοι να λειτουργούν ως η πέμπτη φάλαγγα του είδους σε οποιαδήποτε σύγκρουση που αντιτίθεται από τον Ερντογάν ή όποιον τον ακολουθεί, αρνούμενος να βοηθήσει ή ακόμη και ενεργώντας για να εμποδίσει τις επιχειρήσεις. Ο Μουσταφά Γκουρμπούζ από το Αμερικανικό Πανεπιστήμιο είπε ότι ορισμένοι αναλυτές μπορεί να δουν την Άγκυρα ως «δούρειο ίππο της Ρωσίας στο ΝΑΤΟ και όχι το αντίστροφο».

Ορισμένοι επικριτές ελπίζουν ότι η υγεία του θα τον αναγκάσει να παραιτηθεί από το γραφείο, αλλά μέχρι στιγμής δεν έχει δείξει σημάδια αποχώρησης. Επιπλέον, δεν υπάρχει καμία εγγύηση ότι ο διάδοχός του θα επιλεγεί δημοκρατικά, ή εάν ναι, ότι ο διάδοχός του θα είναι μια σημαντική βελτίωση. Οι πιθανότητες περιλαμβάνουν τους υπουργούς Εσωτερικών και Άμυνας και τον επικεφαλής των πληροφοριών, οι οποίοι μπορεί να αποδειχθούν ακόμη πιο εθνικιστές και αυταρχικοί.

Πράγματι, υπάρχει μικρή λαϊκή υποστήριξη στη χώρα για συνεργασία με την Αμερική. Το ευνοϊκό κλίμα προς τις ΗΠΑ έφτασε μόλις στο 20% το 2019 . Τις τελευταίες δύο δεκαετίες, ο αριθμός αυτός έχει μειωθεί έως και 9 τοις εκατό. Πέρυσι, έξι στους δέκα Τούρκους χαρακτήρισαν τις ΗΠΑ ως τη μεγαλύτερη απειλή για την Τουρκία, τριπλάσιος αριθμός από αυτούς που έδειξαν τη Ρωσία.

Οι ΗΠΑ και το υπόλοιπο ΝΑΤΟ θα πρέπει να σταματήσουν να στηρίζουν την Τουρκία. Εάν η συμμαχία είναι σοβαρή, θα πρέπει να επιμείνει στον σεβασμό των μελών στα άλλα μέλη και στην προθυμία τους να συμμετάσχουν σε συλλογική δράση εναντίον ενός υποτιθέμενου εχθρού. Εάν η συμπεριφορά μιας κυβέρνησης αποκλίνει σημαντικά από τους στόχους της συμμαχίας, τα άλλα μέλη θα πρέπει να εξετάσουν το ενδεχόμενο να εκδιώξουν αυτό το κράτος – και να σφυρηλατήσουν πιο ρεαλιστικές ρυθμίσεις συνεργασίας για το μέλλον.

Οι ΗΠΑ δεν πρέπει να είναι ενεργά εχθρικές προς την Τουρκία και η Ευρώπη θα πρέπει να σφυρηλατήσει τους δικούς της δεσμούς, οι οποίοι είναι πιθανό να είναι ακόμη πιο περίπλοκοι δεδομένης της στενότερης οικονομικής σχέσης και των συνεχιζόμενων φόβων για τους πρόσφυγες που πλημμυρίζουν μέσω της Τουρκίας από τη Μέση Ανατολή. Ο διαχωρισμός θα απάλλασσε επίσης τις ΗΠΑ από κάθε αισθητή ανάγκη να φιλοξενήσουν την Άγκυρα για χάρη της Ευρώπης. Η προσθήκη της Φινλανδίας και της Σουηδίας στο ΝΑΤΟ δεν βοηθά την Αμερική. Μάλλον επειδή κάτι τέτοιο διευρύνει τις αμυντικές υποχρεώσεις της Ουάσιγκτον.

Για χρόνια, η Ουάσιγκτον έχει συσσωρεύσει στρατιωτικούς συμμάχους όπως οι άνθρωποι προσθέτουν φίλους στο Facebook. Τα πρώτα έχουν αποδειχθεί εξίσου χρήσιμα με τα δεύτερα. Με την Τουρκία, οι ΗΠΑ πρέπει να κινηθούν προς την αντίστροφη κατεύθυνση. Το ΝΑΤΟ πρέπει να κάνει μια σοβαρή συζήτηση για το τι πρέπει να κάνει όταν ένα μέλος δεν μπορεί πλέον να είναι αξιόπιστο.

Τελικά, οι Τούρκοι μπορεί να είναι καλύτεροι φίλοι, αν οι ΗΠΑ δεν περιμένουν από αυτούς να είναι σύμμαχοι.

cato.org