Ο Πλάτων στους «Νόμους, 643.d.6 – 644.b.4» έχει αποτυπώσει την άποψη των Ελλήνων σχετικά με την Παιδεία. Δραματικός χώρος του διαλόγου είναι η Κρήτη και στη συζήτηση παίρνουν μέρος ένας ανώνυμος Αθηναίος, ο Κρητικός Κλεινίας και ο Σπαρτιάτης Μέγγιλος. Αντικείμενο –όπως και στην Πολιτεία – είναι η οικοδόμηση ενός φανταστικού πολιτεύματος, η εύρυθμη λειτουργία του οποίου εξαρτάται από μια ιδεατή νομοθεσία.
Η συζήτηση ξεκίνησε από την απορία του Αθηναίου σχετικά με τη λειτουργία των συσσιτίων και της στρατιωτικής εκπαίδευσης στις πόλεις καταγωγής των συνομιλητών του, οι οποίοι υποστήριξαν ότι αυτά, όπως και οι υπόλοιποι νόμοι και θεσμοί, αποσκοπούσαν στην επιτυχή διεκπεραίωση των πολέμων, επομένως στην καλλιέργεια της αρετής της ανδρείας. Ο Αθηναίος δήλωσε ότι δεν πίστευε πως οι νομοθέτες θα θέσπιζαν τους νόμους τους αποσκοπώντας στην καλλιέργεια ενός μόνο μορίου της αρετής, την ανδρεία.
Mας λέγει λοιπόν :
“Αθηναίος : Όποιος άνθρωπος έχει σκοπό να γίνει ενάρετος σε ό,τι τον ενδιαφέρει, πρέπει να ασχολείται από την πρώτη του παιδική ηλικία αστεία και σοβαρά με τα σχετικά ζητήματα του κλάδου του. Όποιος θέλει, παραδείγματος χάριν, να γίνει καλός γεωργός ή οικοδόμος, ο δεύτερος πρέπει να παίζει χτίζοντας κανένα παιδιάστικο οικοδόμημα, κι ο πρώτος να καλλιεργεί τη γη. Κι όποιος ανατρέφει τον καθένα απ’ αυτούς τους δυο, πρέπει να τους φτιάχνει μικρά εργαλεία, απομιμήσεις των αληθινών. Επίσης όσα μαθήματα πρέπει να μάθει, να τα προμελετά. Ο οικοδόμος, λόγου χάριν, να μάθει να χρησιμοποιεί το μέτρο, ή το νήμα της στάθμης και ο πολεμιστής να καβαλλικεύει παίζοντας τα άλογα ή κάμνοντας κάτι παρόμοιο, και να προσπαθεί ο νομοθέτης με τα παιχνίδια να στρέφει τις απολαύσεις και τις επιθυμίες των παιδιών εκεί όπου όταν φτάσουν πρέπει να τελειώσουν. Βασικό, λοιπόν, σκοπό της παιδείας νομίζουμε την σωστή ανατροφή που, με το παιχνίδι, θα οδηγήσει όσο το δυνατό αποτελεσματικότερα την ψυχή του παιδιού ν’ αγαπήσει με όλη του την ύπαρξη εκείνο, στο οποίο όταν γίνει άντρας, θα παραστεί ανάγκη να είναι τέλειος.
Ας μην αφήσουμε αόριστη την περιγραφή της παιδείας. Όταν επικρίνουμε ή επαινούμε την ανατροφή κάποιου και λέμε ότι είναι πεπαιδευμένος ή απαίδευτος, μερικές φορές χρησιμοποιούμε τον πρώτο όρο και για ανθρώπους που ξέρουνε καλά το επάγγελμά τους – τους ναυτικούς ή τους έμπορους ή και άλλους. Ας δεχτούμε όμως, για χάρη της συζήτησης, ότι δεν εννοούμε αυτό το πράγμα αλλά την παιδεία που από την παιδική ηλικία οδηγεί τον άνθρωπο στην αρετή και του προκαλεί ισχυρή επιθυμία να γίνει ένας τέλειος πολίτης που ξέρει να κυβερνά ή να κυβερνιέται σύμφωνα με το δίκαιο. Θα ήθελα να ξεχωρίσουμε αυτό το είδος της τροφής από τις υπόλοιπες και να την θεωρήσουμε πραγματικά την μόνη παιδεία. Αντίθετα, την παιδεία που αποβλέπει στην απόκτηση χρημάτων ή δύναμης ή σοφίας χωρίς λογική και δικαιοσύνη, θα πρέπει να την θεωρούμε ανελεύθερη και βάναυση – κάτι δηλαδή που δεν αξίζει να ονομάζουμε Παιδεία. Ας μη μένουμε όμως πολύ στις λέξεις. Αφού συμφωνήσουμε στον ορισμό, ας δεχτούμε αυτό που εννοεί. Ότι εκείνοι που ορθά [εκ]παιδεύονται γίνονται σχεδόν αγαθοί. Δεν πρέπει, επομένως, σε καμία περίπτωση να ατιμάζουμε [υποτιμάμε] την παιδεία, γιατί είναι το πιο σημαντικό πράγμα στην παραγωγή άριστων ανθρώπων. Και αν κάποτε ξεφεύγει από τον προορισμό της, οφείλουμε να την ξαναφέρνουμε στον ορθό δρόμο με κάθε μέσο που διαθέτουμε. Έτσι πρέπει να δρούμε το κατά δύναμη πάντα στην διάρκεια του βίου μας.
ΑΘ. Λέγω δή, καί φημι τόν οτιουν αγαθόν άνδρα μέλλοντα έσεσθαι τουτο αυτό εκ παίδων ευθύς μελεταν δειν, παίζοντά τε καί σπουδάζοντα εν τοις του πράγματος εκάστοις προσήκουσιν. οιον τόν μέλλοντα αγαθόν έσεσθαι γεωργόν ή τινα οικοδόμον, τόν μέν οικοδομουντά τι των παιδείων [643c] οικοδομημάτων παίζειν χρή, τόν δ’ αυ γεωργουντα, καί όργανα εκατέρω σμικρά, των αληθινων μιμήματα, παρασκευάζειν τόν τρέφοντα αυτων εκάτερον, καί δή καί των μαθημάτων όσα αναγκαια προμεμαθηκέναι προμανθάνειν, οιον τέκτονα μετρειν ή σταθμασθαι καί πολεμικόν ιππεύειν παίζοντα ή τι των τοιούτων άλλο ποιουντα, καί πειρασθαι διά των παιδιων εκεισε τρέπειν τάς ηδονάς καί επιθυμίας των παίδων, οι αφικομένους αυτούς δει τέλος έχειν. κεφάλαιον δή παιδείας [643d] λέγομεν τήν ορθήν τροφήν, ή του παίζοντος τήν ψυχήν εις έρωτα μάλιστα άξει τούτου ό δεήσει γενόμενον άνδρ’ αυτόν τέλειον ειναι της του πράγματος αρετης· ορατε ουν ει μέχρι τούτου γε, όπερ ειπον, υμιν αρέσκει τό λεχθέν.
Μή τοίνυν μηδ’ ό λέγομεν ειναι παιδείαν αόριστον γένηται. νυν γάρ ονειδίζοντες επαινουντές θ’ εκάστων τάς τροφάς, λέγομεν ως τόν μέν πεπαιδευμένον ημων όντα τινά, [643e] τόν δέ απαίδευτον ενίοτε είς τε καπηλείας καί ναυκληρίας καί άλλων τοιούτων μάλα πεπαιδευμένων σφόδρα ανθρώπων· ου γάρ ταυτα ηγουμένων, ως έοικ’, ειναι παιδείαν ο νυν λόγος άν είη, τήν δέ πρός αρετήν εκ παίδων παιδείαν, ποιουσαν επιθυμητήν τε καί εραστήν του πολίτην γενέσθαι τέλεον, άρχειν τε καί άρχεσθαι επιστάμενον μετά δίκης. ταύτην [644a] τήν τροφήν αφορισάμενος ο λόγος ουτος, ως εμοί φαίνεται, νυν βούλοιτ’ άν μόνην παιδείαν προσαγορεύειν, τήν δέ εις χρήματα τείνουσαν ή τινα πρός ισχύν, ή καί πρός άλλην τινά σοφίαν άνευ νου καί δίκης, βάναυσόν τ’ ειναι καί ανελεύθερον καί ουκ αξίαν τό παράπαν παιδείαν καλεισθαι. ημεις δή μηδέν ονόματι διαφερώμεθ’ αυτοις, αλλ’ ο νυνδή λόγος ημιν ομολογηθείς μενέτω, ως οί γε ορθως πεπαιδευμένοι σχεδόν αγαθοί γίγνονται, καί δει δή τήν παιδείαν [644b] μηδαμου ατιμάζειν, ως πρωτον των καλλίστων τοις αρίστοις ανδράσιν παραγιγνόμενον· καί εί ποτε εξέρχεται, δυνατόν δ’ εστίν επανορθουσθαι, τουτ’ αεί δραστέον διά βίου παντί κατά δύναμιν.
Μτφρ. Β. Μοσκόβης. 1988. Πλάτωνος Νόμοι. Αθήνα: Νομική Βιβλιοθήκη.