Μικρά διηγήματα – ΑΠΑΝΤΑ ΤΟΜΟΣ ΤΕΤΑΡΤΟΣ, ΚΡΙΤΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ Ν. Δ. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΠΟΥΛΟΣ, ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΔΟΜΟΣ
Πασαν φοράν όταν έφθανα στήν πατρίδα μου, ανά παν τρίτον ή τέταρτον έτος, μέ συνήντα καί μου προσέφερε γενναίως τά ξένια ο Μπεφάνης ο Γιαλένιος. Όχι όμως γενναιότερον από ένα δεύτερον θειόν μου, τόν καπετάν Γεωργόν τόν Αγαγαν, όστις εθυσίασέ ποτε ολόκληρον χηνα καί ήνοιξε μέγα βυτίον ροδίτου οίνου, κεφαλοκρούστου, πρός τιμήν μου. Τήν θυσίαν ταύτην έκαμεν εισάπαξ, δι᾿ όλας τάς εκάστοτε αφίξεις μου, τάς τε παρελθούσας καί τάς μελλούσας, διά νά μή έχω πλέον απαιτήσεις.
Απο το papadiamantis.org
Ο περί ου ο λόγος Μπεφάνης ητο παλαιός φίλος μου. Άλλοτε, στήν νεότητά του, ειχε μαγαζί εις τήν αγοράν. Ητο «εμπορορράπτης». Όταν ήθελες νά ψωνίσης, καί ειχες ν᾿ αλλάξης νόμισμα, άν επαρουσίαζες μισή ρηγίνα, ίσην μέ 5.90, σου τήν άλλαζε διά σωστήν· σου εκρατουσε 20 λεπτά διά τάς βελόνας, τήν κουβαρίστραν καί τίς κλωστές, καί σου έδιδε 5.60 ρέστα. Άν ητο ήμισυ Γαλλικου ταλλήρου, σου έδιδε 5.40. Εις ολίγον καιρόν τό έκλεισεν. Ευτυχως ειχε προφθάσει νά νυμφευθη, κ᾿ επηρε καλήν προικα. Κατόπιν απέκτησε δύο υιούς, ύστερον εχήρευσεν· ενυμφεύθη εκ δευτέρου καί πάλιν επηρε κτήματα ως προικα. Εγέννησε πάλιν τέκνα, κ᾿ εγήρασε συζων μέ τήν δευτέραν γυναικά του.
Κατ᾿ αυτούς τούς χρόνους, όταν μέ συνήντα επανελθόντα αρτίως εις τό χωρίον, αφου μέ έκαμε τήν συνήθη δεξίωσιν, ειτα, συνήθως κατά τήν δευτέραν συνάντησίν μας, ήρχιζε πάντοτε μίαν καί τήν αυτήν ομιλίαν, καί υπέβαλλε μίαν απαράλλακτον πρότασιν.
― Ξέρεις ότι τά δυό παιδιά μου, ο Γιωργής κι ο Παυλάκης, ειναι από χρόνια στήν Αμερική, καί δέν μου γράφουν τί γίνονται. Πρόκειται νά κάμουμ᾿ ένα γράμμα, σύ ξέρεις που θά τό στείλουμε, στόν Πρόξενο της Ελλάδος, ή στήν αστυνομία της Αμερικης. Θά μου τό γράψης Γαλλικά, Εγγλέζικα, Σπανιόλικα, εσύ ξέρεις σέ ποιά γλωσσα.
Εγώ δέν ήξερα τίποτε απ᾿ όλα αυτά τά ξέρεις-ξέρεις πού μου απέδιδε. Αλλ᾿ όπως κυβερναται, ή μαλλον όπως φέρεται ο κόσμος, μέ τήν ψευδομανίαν, μέ τήν τυφλήν πρόληψιν, μέ τήν κωφήν φήμην, ειχε διαδοθη καί πιστευθη εις τό χωρίον ότι τάχα εγώ ήξευρα πολλές γλωσσες.
«Όλες μέ τά γράμματά τους καί τίς μιλιές φαρσί».
Κ᾿ εγώ πράγματι δέν ήξευρα ούτε μισήν γλωσσαν νά μιλήσω, ειχα δέ εκμελετήσει κατ᾿ ιδίαν ό,τι εκ των ξένων γλωσσων ειχα μάθει, χάριν φιλολογικης απολαύσεως, ειτα εξ ανάγκης καί πρός βιοπορισμόν, καί ειργαζόμην ως μεταφραστής εις τάς εφημερίδας, ουδέποτε ως κουριέρης* εις τά ξενοδοχεια ―αλλ᾿ ούτε ειχον ανατραφη μέ γκουβερνάνταν― διά νά ομιλω ξένας γλώσσας.
Ευτυχως ο Μπεφάνης, συνήθως τήν Κυριακήν, έλεγε μίαν ημέραν νά κάμη αυτό, τό εξανάλεγε μάλιστα πολλές φορές εντός της αυτης ημέρας, κατόπιν τήν άλλην ημέραν, δέν ειχε πλέον κέφι, δέν ήθελε νά ενθυμηθη ό,τι ειπε τήν προτεραίαν, ίσως διότι του εφαίνετο ανιαρόν, κ᾿ εκάθητο εν ησυχία διά νά χωνέψη, επειδή ητον «αποκαής»*, καθώς λέγουν.
Τήν Τρίτην επήγαινε στόν ελαιωνα, όπου ειχεν εργάτας νά ποτίζουν τά δένδρα, τήν Πέμπτην στό αμπέλι, όπου ειχεν αργολόγι* ή θειάφισμα, κτλ. Τό Σάββατον τό βράδυ, όταν επέστρεφεν από τό χωράφι, ητο πολύ κουρασμένος, καί τήν Κυριακήν απολείτουργα ειχε συνεδρίασιν, καθότι ητο δημοτικός σύμβουλος. Τό απόγευμα έπαιζε κοντσίνα ή πρέφα, καί τό βράδυ άν τόν συνήντων, παρουσία καί άλλων πολλων, η ομιλία θά ητο μακρά καί θορυβώδης, καί δέν υπηρχε πλέον καιρός καί χωρος διά νά μου ξαναπη ό,τι άπαξ μου ειχεν είπει.
*
* *
Μετά τρία έτη πάλιν, όταν επανηλθα εις τήν μικράν νησον, μ᾿ εδεξιώθη ο Μπεφάνης, κ᾿ ήρχισε νά μου λέγη:
― Ούτε γράμμα ούτ᾿ ενθύμηση, μέ ξέχασαν κεινα τά παιδιά. Έχουν εφτά χρόνια πού λείπουν, τέσσερα έχουν νά μας γράψουν. Νά πιάσης νά μου συντάξης ένα γράμμα, αγγλικό, φραντσέζικο, πορτουγέζικο, εσύ ξέρεις τί γλωσσα περνα σ᾿ εκεινο τό μέρος πού ειν᾿ αυτά τά παιδιά· στό Μπουένς-Άυρς, στό Μεξικό, ή στή Βρασιλία. Νά γράψουμε στόν Πρόξενό μας εκει, γιατί μπορει νά μή ξέρη ρωμέικα, ίσως νά ειναι ντόπιος αποκει. Θέλετε πάλι νά τό στείλουμε στόν διευθυντή της αστυνομίας; εσύ ξέρεις. Νά μου τό σκαρώσης καλά, νά τό κουρδίσης, καί νά τό στείλουμε. Πότε λές νά τό κάμουμε;
―Όποτε θέλης.
― Καλά, έχουμε καιρό.
Τό βέβαιον ειναι ότι η κακή καί αστεία φήμη πολλά μέ ειχεν ενοχλήσει. Γυναικες, γέροντες της αγορας, θαλασσινοί καί χερσαιοι άνδρες, όπου μ᾿ εύρισκαν, μ᾿ εφορτώνοντο νά τούς κάμω τή «σύσταση», νά τούς γράψω δηλαδή τήν αδρέσσα* ή τό πανώγραμμα αγγλιστί διά τάς διαφόρους Πολιτείας καί πόλεις της Βορείου Αμερικης. Υπομονή ! Αλλ᾿ ήρχοντο στήν πτωχικήν πατρικήν μου οικίαν καί μ᾿ επολιορκουσαν. Άλλος πατριώτης ειχεν αποθάνει σ᾿ εκεινα τά μέρη, ή ειχε πνιγη σ᾿ εκεινα τά πέλαγα, κ᾿ εστέλλοντο έγγραφα δικαστικά ετερόγλωσσα, καί μου τά έφεραν διά νά τά μεταφράσω. Άλλος ητον αγράμματος, παραπλανημένος εις μακρινήν τινα πόλιν, κ᾿ έβαλλεν Αμερικανόν φίλον του νά του κάμη γράμμα πρός τούς οικείους, αγγλιστί. Άλλος ειχε γεννηθη εκ πατρός πατριώτου μου εις τήν Αυστραλίαν ή τήν Καλκούταν καί δέν ήξευρε ελληνικά· άλλος ειχε ξεχάσει τήν γλωσσαν σαράντα χρόνια πού έλειπε, κ᾿ έγραφεν αγγλιστί. Άλλος ειχε νυμφευθη Αμερικανίδα, καί αυτή θέλουσα νά φανη ειρωνικως φιλόφρων πρός τήν αγνώριστον πενθεράν της ―ευτυχως δι᾿ αμφοτέρας δέν ητο ελπίς νά γνωρισθωσι ποτέ― έγραφεν αγγλιστί. Όλ᾿ αυτά ώφειλα νά τά μεταφράσω. Θεέ μου! Καί ησαν τόσοι καί τόσοι στό χωρίον, σχολάρχαι, καθηγηταί, μισθοφόροι επιστήμονες μέ διπλώματα, μορφωμένοι ευπρόσωποι, καλλωπισμένοι. Καί τόσοι άλλοι ξενιτευμένοι επανέκαμπτον ανά παν έτος εξ Αμερικης, καί κανείς δέν ητο ικανός νά διαβάση σωστά ένα γράμμα. Ώ! τί βάσανον.
Ειναι αληθές ότι σχεδόν καμμία καί κανείς ποτέ δέν εστοχάσθη ότι αυτό ητον κόπος, καί άν ώφειλε νά δώση αντάλλαγμα διά τόν κόπον. Πλήν αξιοπρεπέστερον δι᾿ εμέ θά ητο νά μή εδεχόμην ποτέ αμοιβήν, απείρως όμως ευκτότερον νά μ᾿ άφηναν εις τήν ησυχίαν μου, εις τήν ολιγάρκειάν μου. Ειχα εγώ εργασίας νά κάμω, κ᾿ εβιαζόμην νά τάς αφήσω, διά νά κάμω τάς αλλοτρίας. Ειχα εγκαταλίπει τάς ιδίας μου υποθέσεις, παραιτηθείς πρό πολλου παν δικαίωμα κληρονομίας, ιδιοκτησίας, κτλ., κ᾿ έπρεπε νά φροντίζω διά τάς υποθέσεις των άλλων. Υπηρξαν καί άνθρωποι ελθόντες νά μέ συμβουλευθωσι διά δικαστικάς υποθέσεις. Καί όταν ωμολόγησα ότι δέν εννοουσα σκρά απ᾿ αυτά τά πράγματα, σείοντες τάς κεφαλάς έλεγον πρός εαυτούς: Καί τί γράμματα ξέρει λοιπόν;
*
* *
Τό κρουσμα, τό οποιον αντεπροσώπευεν ο Μπεφάνης ο Γιαλένιος, περί επιστολης πρός τόν Έλληνα Πρόξενον, ή πρός τήν «αστυνομίαν της Αμερικης», εις πόλιν τήν οποίαν ούτε αυτός ήξευρεν, ούτε ητο βέβαιος περί της ονομασίας της, ειχε λάβει αφορμήν έκ τινος δοκιμης γενομένης πράγματι πρό πολλων ετων, τω 188…, οπότε εις συγγενής μου, Μανώλης Παπαγιάννης λεγόμενος, ειχε χαθη από πέντε ή έξ ετων, καί δέν ηκούετο άν έζη ακόμη ή όχι, εις Φιλαδέλφειαν, όπου ητο ο τελευταιος γνωστός τόπος της διαμονης του. Τότε η μήτηρ του, γηραιά θεία μου, μέ παρεκάλεσεν επιμόνως «νά γράψω γράμμα», κ᾿ εγώ εν τη αμηχανία μου, διά νά τήν αναπαύσω, επειδή θά ητο αδύνατον άλλως νά γεμίσω τήν κεφαλήν της καί τήν πληροφορήσω, ή καί νά πραύνω τόν μητρικόν πόνον της, ηυτοσχεδίασα ειδος επιστολης πρός τήν αστυνομίαν της Φιλαδελφείας, ικετεύων εκ μέρους της μητρός, ν᾿ αναζητήση τόν λησμονημένον άνθρωπον, άν επέζη, καί πείση τόν ίδιον ν᾿ απαντήση εις τήν μητέρα του. Τήν επιστολήν ταύτην έστειλα ή έρριψα ως βολίδα εις τόν αέρα. Καί όμως, παρ᾿ ελπίδα, μετά δύο μηνας σχεδόν ηλθεν αισία απάντησις, καί από τήν αστυνομίαν της πόλεως, καί από τόν εξάδελφόν μου τόν ξενιτευμένον. Καί τουτο παρά πασαν προσδοκίαν, διότι ουδεμίαν πεποίθησιν ειχα, όταν εθεματογραφουσα τήν ξενόγλωσσον επιστολήν.
Έκτοτε, καθ᾿ όλας τάς επανόδους μου εις τήν γενέθλιον νησον, δέν υπηρξε μήτηρ χήρα ή γραια, λησμονημένη καιρούς καί χρόνους από τόν ξενιτευμένον υιόν της, ήτις νά μήν ηλθε πρός εμέ ζητουσα «νά της γράψω γράμμα» πρός όλας τάς αστυνομίας καί τάς προξενικάς αρχάς του κόσμου, διά νά τάς παρακαλέσω ν᾿ ανιχνεύσουν τόν χαμένον υιόν της. Καί άνδρες πολλάκις μ᾿ εφορτώθηκαν μέ παρομοίας απαιτήσεις. Εις των πολλων τούτων, ο επιμονώτερος, αλλά καί ασταθέστερος καί πλέον αναποφάσιστος όλων, ητον ο Μπεφάνης. Διά τουτο έλεγεν, «εσύ ξέρεις, ξέρεις». Ηνίττετο τό προηγούμενον αυτό, τό οποιον εγνώριζεν.
Εις τά 189… ειχα διαμείνει εις Αθήνας επί επτά συναπτά έτη αυτήν τήν φοράν, όταν δέ επανηλθα εις τήν πατρίδα μου λέγει:
― Τώρα, σωθηκαν πλιά τά ψέματα, θά μου τό κάμης τό γράμμα.
Άπορον μου εφάνη πως, καί μετά τόσα έτη, ο ατεκνωμένος πατήρ ήλπιζε νά επανεύρη τούς υιούς του διά της εμπειρικης ταύτης μεθόδου, αφου αυτοί, εάν εζουσαν ακόμη, βεβαίως θά τόν ειχαν «ξεπονέσει», όπως ο ίδιος έλεγε.
― Ακούοντ᾿ εδω εκει, μου ειπεν ο Επιφάνιος, ως νά εμάντευσε τόν στοχασμόν μου· τούς αντάμωσαν πρόπερσι άνθρωποι, αλλά δέν εννοουν νά μου γράψουν. Κοίταξε τώρα, εσύ ξέρεις πως θά τό σταμπάρης τό γράμμα, καί που θά τό στείλουμε· στό Μπουένς Άυρς, στό Μεξικό, ή στήν Αργεντίνα;… Στήν αστυνομία, ή στόν Πρόξενο, πως λές, νά τό στείλουμε; Κ᾿ έχει τάχα εκει Ελληνικό Προξενειο;
― Φίλε μου Επιφάνιε, του ειπα, ούτε τά Προξενεια ξέρω, ούτε παγκόσμια χάρτα ειμαι, ούτε πηγα ποτέ μου στήν Αμερική. Ιδού πως θά γίνη, άν θέλης, γιά νά τελειώση ύστερ᾿ από δώδεκα χρόνια κι αυτή η υπόθεσις. Έχεις τόν εξάδελφό σου τόν Γιώργην τόν Ζ., πεπειραμένον άνθρωπον, όστις καί ναυτικός έκαμε, καί γραμματεύς της Δημαρχίας ειναι, καί τόν δικολάβο κάνει. Αυτός νοιώθει από διοικητικά, από προξενικά, καί άλλα· ίσως δέ καί νά εύρη εις τά αρχεια κάπου, άν ψάξη, κανένα κατάλογον των Ελληνικων προξενείων της αλλοδαπης· βάλε τον νά σου κάμη ένα ειδος γράμμα στήν γλωσσά μας, κι άς τό απευθύνη αυτός όπου ξέρει καί όπου πρέπει· φέρε μου τό γράμμα, τό σχέδιον αυτό, νά σου μεταφράσω τάς λέξεις στήν αράδα, όπως μπορω. Έτσι γλυτώνω κ᾿ εγώ από σκοτουρες, καί κάνω μόνον ένα μικρόν κόπον· διά τόν κόπον δέν μέ μέλει, διά σκοτουρες όμως καί μπελάδες δέν ειμαι επιδεκτικός.
Ο φίλος μου κατένευσεν. Έμεινα πέντε μηνας εκει, αλλά δέν μου έφερε κανέν τοιουτον γράμμα πρός μετάφρασιν.
(1910)