Θα καταλάβαινε ένας Αρχαίος Αθηναίος τα Βυζαντινά Ελληνικά;
Αυτό το ερώτημα ανοίγει ένα παράθυρο στην εντυπωσιακή εξέλιξη της Ελληνικής γλώσσας. Ενώ οι γλωσσολόγοι διακρίνουν την Ελληνική σε αρχαία, Ελληνιστική, Βυζαντινή και σύγχρονη, η γλώσσα διατηρεί τον πυρήνα της αλώβητο για πάνω από τρεις χιλιετίες.
Ωστόσο, ο χρόνος επέφερε σημαντικές αλλαγές στον ήχο, τη γραμματική και το λεξιλόγιο. Συγκεκριμένα, οι ομιλητές εξάλειψαν σταδιακά τις διακρίσεις στο μήκος των φωνηέντων, συγχώνευσαν πολλούς φωνηεντικούς ήχους και απλοποίησαν το σύστημα των πτώσεων και των ρηματικών μορφών.
Συνεπώς, ένας σύγχρονος Έλληνας αναγνωρίζει εύκολα τις λέξεις στο χαρτί, αλλά δυσκολεύεται να παρακολουθήσει την προφορική απόδοση των αρχαίων μορφών χωρίς ειδική μελέτη.
Απο το arxaiaellinika.gr
Τι θα συνέβαινε σε ένα υποθετικό σενάριο συνάντησης ανάμεσα σε έναν μορφωμένο Αθηναίο του 5ου αιώνα π.Χ. και έναν λόγιο Βυζαντινό του 10ου αιώνα μ.Χ.
Οι δύο συνομιλητές θα κατάφερναν πιθανότατα να ανταλλάξουν βασικές πληροφορίες, όμως θα αντιμετώπιζαν σοβαρά εμπόδια σε μια βαθύτερη συζήτηση. Θα αντιλαμβάνονταν αμέσως ότι μιλούν παραλλαγές της ίδιας γλώσσας.. Αλλά οι διαφορές στην προφορά και τη σύνταξη θα σταματούσαν συχνά τη ροή της επικοινωνίας τους, προκαλώντας αμηχανία και παρεξηγήσεις.
Ο Αθηναίος του 5ου αιώνα χρησιμοποιούσε την κλασική αττική διάλεκτο, μια γλωσσική μορφή με εξαιρετικά ανεπτυγμένα γραμματικά εργαλεία. Ο ομιλητής εκείνης της εποχής χειριζόταν ένα πλήρες σύστημα πτώσεων, συμπεριλαμβανομένης μιας λειτουργικής δοτικής και του δυϊκού αριθμού, τον οποίο εφάρμοζε αποκλειστικά για ζεύγη οντοτήτων. Επιπλέον, αξιοποιούσε μια πλούσια ποικιλία μετοχών και λεπτές εγκλίσεις, όπως η ευκτική, για να αποδώσει ακριβείς έννοιες. Η γλώσσα αυτή διέθετε επίσης «μουσικότητα», καθώς οι ομιλητές τόνιζαν τις λέξεις με βάση το ύψος της φωνής (μελωδικός τόνος) και όχι τη δύναμη (δυναμικός τόνος), ενώ διέκριναν με σαφήνεια τα μακρά από τα βραχέα φωνήεντα.
Η μετάβαση προς την Κοινή και το Βυζάντιο
Οι κατακτήσεις του Μεγάλου Αλεξάνδρου άλλαξαν τα δεδομένα, καθώς η αττική διάλεκτος εξελίχθηκε στην Κοινή Ελληνική. Αυτή η υπερτοπική γλώσσα εξομάλυνε τις «ανωμαλίες» της αττικής, επιτρέποντας σε στρατιώτες και εμπόρους να επικοινωνούν με ευκολία. Στο σημείο αυτό υπάρχει ξανά η απορία.. Θα καταλάβαινε ένας Αρχαίος Αθηναίος τα Βυζαντινά Ελληνικά;.. Αν παρατηρούσε την εξέλιξη, θα έβλεπε ότι στους αιώνες που ακολούθησαν, οι ομιλητές εγκατέλειψαν τον δυϊκό αριθμό και την ευκτική, ενώ μετέτρεψαν τα ανώμαλα ρήματα σε πιο κανονικές μορφές. Οι γλωσσολόγοι θεωρούν τη μεσαιωνική Ελληνική ως τη φυσική συνέχεια αυτής της παράδοσης.. Όπου η προφορική γλώσσα απομακρυνόταν σταθερά από τα κλασικά πρότυπα.
Η γλωσσική πραγματικότητα του 10ου αιώνα
Φτάνοντας στον 10ο αιώνα, ο Κωνσταντινουπολίτης ομιλητής είχε αντικαταστήσει τη δοτική με τη γενική ή με προθετικές φράσεις (όπως το «εις» με αιτιατική). Παράλληλα, το φωνητικό σύστημα είχε υποστεί δραματικές αλλαγές. Το φαινόμενο του «ιωτακισμού» κυριαρχούσε, καθώς οι ομιλητές πρόφεραν πλέον τα γράμματα και τους συνδυασμούς η, υ, ει και οι με τον ίδιο ήχο (ι). Ακόμη πιο σημαντικό είναι ότι ο μελωδικός τόνος των αρχαίων είχε δώσει τη θέση του στον δυναμικό τόνο.. Αλλάζοντας εντελώς τον ρυθμό και τη «μελωδία» της ομιλίας. Αν και οι λόγιοι Βυζαντινοί συγγραφείς προσπαθούσαν να μιμηθούν το αττικό ύφος στα κείμενά τους, η προφορική τους γλώσσα είχε ήδη διαμορφώσει μια νέα ταυτότητα.
Τι θα διέσωζε την επικοινωνία
Στην πράξη, αν οι δύο άνδρες συνομιλούσαν, θα έβρισκαν κοινό έδαφος σε θεμελιώδεις λέξεις όπως «ύδωρ», «φωτιά» και «οίκος». Ο Βυζαντινός, χάρη στην παιδεία του που περιλάμβανε τα κλασικά κείμενα και τις Γραφές, θα ήταν σε πλεονεκτική θέση.. Καθώς θα διέθετε μια παθητική γνώση της αρχαίας γλώσσας. Αντιθέτως, ο Αρχαίος Αθηναίος θα του ήταν δύσκολο να κατανοήσει τις νέες περιφραστικές δομές και την εξαφάνιση της δοτικής.. Και, κυρίως, το πλήθος των δανείων από τη λατινική και άλλες γλώσσες, καθώς και το άγνωστο σε αυτόν Χριστιανικό λεξιλόγιο.
Συνοψίζοντας, η αλληλεπίδραση θα έμοιαζε με την προσπάθεια ενός σημερινού ομιλητή της Αγγλικής να κατανοήσει τα Μεσαιωνικά Αγγλικά του Τσόσερ. Με υπομονή και απλές φράσεις, οι δύο Έλληνες θα κατάφερναν να συνεννοηθούν για τα βασικά. Όμως, σε μια συζήτηση για φιλοσοφία ή πολιτική, το χάσμα των δεκατριών αιώνων θα ήταν αξεπέραστο. Επομένως, στο ερώτημα «Θα καταλάβαινε ένας Αρχαίος Αθηναίος τα Βυζαντινά Ελληνικά;». Η απάντηση είναι πως θα είχε αντίληψη της συγγένειας, αλλά η πλήρης και ρευστή κατανόηση θα παρέμενε ένας άπιαστος στόχος.