Η Ανατολική Ευρώπη συνιστά έναν χώρο αυξανόμενης γεωπολιτικής και ακαδημαϊκής σημασίας
όπου η Ελλάδα διαθέτει συγκριτικά πλεονεκτήματα ιστορικής συνέχειας και επιστημονικής αξιοπιστίας. Ωστόσο, αυτά τα πλεονεκτήματα δεν έχουν ακόμη μεταφραστεί σε συστηματική πανεπιστημιακή παρουσία και στρατηγική ακαδημαϊκών συνεργασιών.
Η Ελλάδα στην ακαδημαϊκή κορυφή της Ανατολικής Ευρώπης
Στην παγκόσμια ακαδημαϊκή κατάταξη χωρών για το 2026 από την Webometrics [1], η Ελλάδα κατατάσσεται πρώτη στην Ανατολική Ευρώπη, υπερβαίνοντας τις υπόλοιπες 26 χώρες αυτής της ευρείας γεωπολιτικής περιοχής των 425 εκατομμυρίων κατοίκων.[2] Πίσω της βρίσκονται η Ρωσία, ηΠολωνία, η Τσεχία, η Ουγγαρία, η Σερβία, η Κροατία, η Σλοβενία, η Εσθονία, η Τουρκία, η Ρουμανία κ.τ.λ. (Πίνακας 1). 
Τα ελληνικά πανεπιστήμια στην κορυφή της Ανατολικής Ευρώπης
Η επίδοση αυτή συνδέεται άμεσα με την ισχυρή ερευνητική παρουσία των κορυφαίων ελληνικών πανεπιστημίων, τα οποία συγκαταλέγονται στους πρωτοπόρους της Ανατολικής Ευρώπης ως προς το ερευνητικό τους έργο. Σύμφωνα με στοιχεία Google Scholar και Webometrics (Ιανουάριος 2025), στην κατάταξη ετεροαναφορών των 796 ερευνητικών ΑΕΙ της Ανατολικής Ευρώπης, τις δύο πρώτες θέσεις καταλαμβάνουν το ΕΚΠΑ (1ο) και το ΑΠΘ (2ο). Ακολουθούν το Πανεπιστήμιο Πατρών (4ο), το ΕΜΠ (5ο), καθώς και τα πανεπιστήμια Κρήτης (6ο), Θεσσαλίας (11ο) και Ιωαννίνων (13ο). (Πίνακας 2). 
Νέες προοπτικές για πολυδιάστατες διεθνείς συνεργασίες
Η πρωταγωνιστική θέση της Ελλάδας και των πανεπιστημίων της στην Ανατολική Ευρώπη δημιουργεί σημαντικές προοπτικές για διεθνείς ακαδημαϊκές συνεργασίες. Στο πεδίο αυτό, το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης (ΑΠΘ) ξεχωρίζει, έχοντας συνάψει πλήθος επίσημων συμφωνιών (MoUs) με πανεπιστήμια της Ανατολικής Ευρώπης,[3] παράλληλα με πληθώρα επίσημων συνεργασιών του με διακεκριμένα δυτικοευρωπαϊκά, αμερικανικά και κινεζικά πανεπιστήμια.
Το παράδειγμα του ΑΠΘ αναδεικνύει την ανάγκη και άλλα ελληνικά ΑΕΙ να υιοθετήσουν μια πιο ισορροπημένη στρατηγική διεθνοποίησης, συνάπτοντας συνεργασίες με διακεκριμένα ΑΕΙ στην Ανατολική Ευρώπη, οι οποίες θα αξιοποιούν τον ιστορικό ρόλο της Ελλάδας ως πολιτισμικού και εκπαιδευτικού κόμβου στο σταυροδρόμι τριών ηπείρων. Η ανάγκη αυτή καθίσταται ακόμη πιο επιτακτική, αν συνεκτιμηθούν το πραγματικό μέγεθος και η ακαδημαϊκή βαρύτητα της Ανατολικής Ευρώπης, καθώς και η διαχρονική ελληνική πολιτισμική παρουσία στην περιοχή.
Η σημασία της Ανατολικής Ευρώπης
Ειδικότερα, η Ανατολική Ευρώπη εκτείνεται δυτικά των Ουραλίων, περιλαμβάνει 27 χώρες, και έχει συνολικό ΑΕΠ άνω των 7 τρισ. δολαρίων —περισσότερο από 27 φορές το ελληνικό. Με έκταση 7,4 εκατ. τ.χλμ. και πληθυσμό περίπου 424 εκατ. κατοίκων (χωρίς να προσμετρώνται τα 34 εκατομμύρια Ρώσων που ζουν ανατολικά των Ουραλίων), είναι μεγαλύτερη από την Ε.Ε., πολυπληθέστερη από τις ΗΠΑ και σχεδόν ισοδύναμη πληθυσμιακά με την Ευρωπαϊκή Ένωση. Στην περιοχή περιλαμβάνεται μία από τις δύο πυρηνικές υπερδυνάμεις του πλανήτη, η Ρωσία.
Στον τομέα της ανώτατης εκπαίδευσης, 589 από τα (796) ΑΕΙ της Ανατολικής Ευρώπης κατατάσσονται στα 5.000 κορυφαία παγκοσμίως, 43 στα πρώτα 1.000 και 14 στα πρώτα 500. Οι συνολικές ετεροαναφορές των ΑΕΙ της περιοχής φθάνουν τα 103 εκατομμύρια, αριθμός ελαφρώς υψηλότερος από εκείνον των πέντε κορυφαίων πανεπιστημίων των ΗΠΑ και σημαντικά ανώτερος από τον αντίστοιχο των πέντε κορυφαίων του Ηνωμένου Βασιλείου.[4]
Διαχρονική ελληνική παρουσία στην Ανατολική Ευρώπη
Η ελληνική πολιτισμική επιρροή στην Ανατολική Ευρώπη, ξεκινά από τον Β΄ ελληνικό αποικισμό στον Εύξεινο Πόντο (8ος–6ος αι. π.Χ.), από την εποχή της Αργοναυτικής Εκστρατείας. Αποικίες όπως η Απολλωνία (σημ. Βουλγαρία), η Ίστρια (σημ. Ρουμανία), η Ολβία (σημ. Ουκρανία), η Φαναγόρια (σημ. Ρωσία) και η Τραπεζούντα (σημ. Τουρκία) λειτούργησαν ως κέντρα διάδοσης της ελληνικής γλώσσας, των θεσμών και της τέχνης. Μετά από μία χιλιετία, αυτή η επιρροή συνεχίσθηκε επί αιώνες σε ένα άλλο (μεταφυσικό) επίπεδο μέσω της βυζαντινής παράδοσης και της διάδοσης της Ορθοδοξίας, οπότε οι μητροπόλεις και οι αρχιεπισκοπές στην Ανατολική Ευρώπη μετέδιδαν επί αιώνες γλωσσικές, θεολογικές και καλλιτεχνικές παραδόσεις ελληνικής προέλευσης. Τον δε 19ο αιώνα, η Ελληνική Επανάσταση —«το σημαντικότερο γεγονός του 19ου αιώνα» σύμφωνα με τον Βαρώνο Pierre de Coubertin— αποτέλεσε πρότυπο εθνικής απελευθέρωσης, επηρεάζοντας καθοριστικά τη διαμόρφωση του πολιτικού χάρτη της περιοχής, επιβεβαιώνοντας τη διαχρονική εμβέλεια της ελληνικής πολιτισμικής και πολιτικής κληρονομιάς.
Ζωτικός χώρος για τα ελληνικά πανεπιστήμια
Το μέγεθος, η ακαδημαϊκή πυκνότητα και η γεωπολιτική βαρύτητα της Ανατολικής Ευρώπης, σε συνδυασμό με τη μακρά ιστορική παρουσία του Ελληνισμού, καθιστούν την περιοχή φυσικό χώρο αναφοράς για την ελληνική ανώτατη εκπαίδευση.[5] Η εμβάθυνση των συνεργασιών με τα εκεί ΑΕΙ δεν αποτελεί απλώς επιλογή διεθνοποίησης, αλλά συνέχεια ενός διαχρονικού ρόλου, όπως αποδεικνύει το επιτυχημένο παράδειγμα του ΑΠΘ.
Παράλληλα, η στρατηγική αυτή είναι κρίσιμη για τη βιωσιμότητα των ελληνικών πανεπιστημίων, καθώς η περιοχή των 424 εκατομμυρίων κατοίκων προσφέρει μια σημαντική δεξαμενή δυνητικών φοιτητών απέναντι στο εγχώριο δημογραφικό πρόβλημα. Σε αυτό το πλαίσιο, το μεγάλο συγκριτικό πλεονέκτημα της Ελλάδας είναι η ίδια η ελληνική γλώσσα. Ως εργαλείο άμεσης πρόσβασης στις πηγές της αρχαιότητας και του Βυζαντίου, και σε συνδυασμό με τους κοινούς πολιτισμικούς και θρησκευτικούς δεσμούς, η γλώσσα μπορεί να αξιοποιηθεί για την πολυδιάστατη διασύνδεση των ελληνικών ΑΕΙ στην περιοχή, ειδικά στις ανθρωπιστικές σπουδές.
Τελικά, η προεξάρχουσα ακαδημαϊκή θέση της Ελλάδας στην Ανατολική Ευρώπη αναδεικνύει την περιοχή σε έναν «ζωτικό χώρο», όπου η ιστορική κληρονομιά και η σύγχρονη στρατηγική επιτρέπουν στα ελληνικά πανεπιστήμια να διευρύνουν τις διεθνείς ακαδημαϊκές τους συνεργασίες και στη χώρα μας να ασκήσει ουσιαστική ήπια ισχύ.[6]
ΕΠΙΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
[1] H παγκόσμια ακαδημαϊκή κατάταξη πανεπιστημίων Webometrics Ranking of World Universities (ή «Webometrics») καταρτίζεται από τo Cybermetrics Labτου Ισπανικού Εθνικού Κέντρου Επιστημονικών Ερευνών (Higher Council for Scientific Research – CSIC), που είναι το κορυφαίο δημόσιο ερευνητικό ίδρυμα της Ισπανίας. Στην από 5-8-2022 επίσημη ανακοίνωση του ΕΚΠΑ, υπογεγραμμένη από τον πρ. Πρύτανη Θάνο Δημόπουλο, επισημαίνεται ότι ηWebometrics «θεωρείται από τους πλέον έγκυρους πίνακες κατάταξης παγκοσμίως διότι στηρίζεται σε στοιχεία άμεσα επαληθεύσιμα στο διαδίκτυο, και όχι σε δείκτες που στηρίζονται σε μεγάλο βαθμό σε συνεντεύξεις, ερωτηματολόγια και ‘έρευνες γνώμης’ οι οποίοι διακατέχονται σε κάποιες περιπτώσεις από μεροληψία ή υποκειμενισμό». Αντίστοιχες ανακοινώσεις σχετικά με την Webometrics έχουν κάνει και άλλα ελληνικά ΑΕΙ, π.χ. το ΑΠΘ, και τα πανεπιστήμια Πατρών, Κρήτης και Ιωαννίνων.
[2] H Κύπρος, ξεπέρασε χώρες με μεγάλο πληθυσμό και ιστορική παράδοση στην τριτοβάθμια εκπαίδευση, όπως τις Ουκρανία, και Βουλγαρία. Συγκεκριμένα, η Κύπρος ανεδείχθη 13η στην Ανατολική Ευρώπη, ξεπερνώντας 14 χώρες στην περιοχή, όπως τις: Λιθουανία (14η), Λετονία (15η), Ουκρανία (16η), Βουλγαρία (17η), Ουζμπεκιστάν (18ο), Γεωργία (19η), Βοσνία-Ερζεγοβίνη (20ή), Λευκορωσία (21η), Αζερμπαϊτζάν (22ο), Αρμενία (24η) κ.τ.λ.
[3] Το ΑΠΘ έχει συνάψει πολλές επίσημες συμφωνίες (Memoranda of Understanding – MoU) με ρωσικά πανεπιστήμια, όπως το Lomonosov Moscow State University, το Financial University under the Government of the Russian Federation, το Moscow State Institute of International Relations και τοPeople’s Friendship University, καθώς και με ιδρύματα στη Γεωργία και άλλεςχώρες. Επιπλέον, είναι ενεργό μέλος του ακαδημαϊκού δικτύου Black Sea Universities Network, που περιλαμβάνει πανεπιστήμια από Ρουμανία, Βουλγαρία, Γεωργία, Ουκρανία, Ρωσία και Τουρκία, ενισχύοντας τον ρόλο του ως «εξωστρεφούς βραχίονα» της Ελλάδας στην περιοχή. Προς το παρόν, άλλα ελληνικά ΑΕΙ συμμετέχουν λιγότερο ενεργά σε αυτό το δίκτυο ή συνεργάζονται με ΑΕΙ της Ανατολικής Ευρώπης κυρίως μέσω άλλων ακαδημαϊκών δικτύων και προγραμμάτων (π.χ. CIVIS, Erasmus+) και όχι μέσω διμερών MoU.
[4] Το 2025, οι συνολικές ετεροαναφορές των πέντε κορυφαίων πανεπιστημίων των ΗΠΑ (Harvard, Stanford, MIT, Berkeley και Columbia) ήσαν 101 εκατομμύρια, ενώ των πέντε κορυφαίων πανεπιστημίων του Ηνωμένου Βασιλείου (Oxford, Cambridge, UCL, Imperial College και King’s College London) ήσαν 63 εκατομμύρια.
[5] Η Ανατολική Ευρώπη αποτελεί φυσικό χώρο αναφοράς όχι μόνον για την τριτοβάθμια εκπαίδευση αλλά ευρύτερα για τον Ελληνικό πολιτισμό, τουλάχιστον από την αξιολογική οπτική των Ρήγα Βελεστινλή και Ιωάννου Καποδίστρια.
[6] Ο όρος «ήπια ισχύς» (soft power) εισήχθη από τον καθηγητή Joseph Nye του Πανεπιστημίου Harvard, και περιγράφει την ικανότητα μιας χώρας να διαμορφώνει τις προτιμήσεις των άλλων και να επιτυγχάνει τους στόχους της μέσω της έλξης και της πειθούς, παρά μέσω του εξαναγκασμού (στρατιωτική ισχύς) ή της εξαγοράς (οικονομική ισχύς). Σύμφωνα με τη θεωρία αυτή —αλλά και τη βυζαντινή παράδοση— η παιδεία και ο πολιτισμός αποτελούν τους κατεξοχήν πυλώνες για την ενίσχυση του διεθνούς κύρους και της επιρροής ενός κράτους.