Στην αρχαία ελληνική μυθολογία, ο Πόντος δεν ήταν απλώς ένας θεός της θάλασσας όπως ο Ποσειδώνας, αλλά η προσωποποίηση της ίδιας της θάλασσας
Ανήκει στους Πρωτογενείς Θεούς, τις αρχέγονες εκείνες οντότητες που εμφανίστηκαν στις απαρχές της δημιουργίας του σύμπαντος.
Απο το arxaiaellinika.gr
Σε αντίθεση με τους Ολύμπιους θεούς που είχαν έντονα ανθρωπομορφικά χαρακτηριστικά και συμμετείχαν σε μυθολογικές ίντριγκες, ο Πόντος αντιπροσωπεύει την ωμή, στοιχειακή δύναμη του υγρού στοιχείου και καταγράφεται στη βιβλιογραφία κυρίως μέσω της κοσμογονίας και των γενεαλογιών.
Η Γέννηση του Πόντου: Πρωτογενείς Πηγές
Η πιο σημαντική και παλαιότερη πηγή για τη δημιουργία του Πόντου είναι η «Θεογονία» του Ησιόδου (8ος-7ος αιώνας π.Χ.). Σύμφωνα με τον Ησίοδο, ο Πόντος γεννήθηκε από τη Γαία (τη Γη) μέσω παρθενογένεσης, δηλαδή χωρίς την ένωση με κάποιον αρσενικό θεό (χωρίς τον Έρωτα).
Το Αυτούσιο Αρχαίο Κείμενο (Ησίοδος, Θεογονία 131-132):
«ή δέ καί ατρύγετον πέλαγος τέκεν, οίδματι θυιον, Πόντον, άτερ φιλότητος εφιμέρου·»
Απόδοση / Μετάφραση: «Κι εκείνη (η Γαία) γέννησε το άκαρπο πέλαγος που φουσκώνει με τα κύματά του, τον Πόντο, χωρίς τη γλυκιά ένωση του έρωτα.»
Άλλες Βιβλιογραφικές Εκδοχές:
Αν και ο Ησίοδος θεωρεί τον Πόντο άσπορο τέκνο της Γαίας, μεταγενέστεροι συγγραφείς, όπως ο Ρωμαίος Υγίνος (Hyginus) στο έργο του Fabulae (Praefatio), αναφέρουν ότι ο Πόντος (Mare) ήταν γιος της Γαίας (Terra) και του Αιθέρα(Aether), του ανώτερου και καθαρού αέρα.
Η Γενεαλογία: Οι Απόγονοι του Πόντου και της Γαίας
Αφού δημιουργήθηκε, ο Πόντος ενώθηκε με τη μητέρα του, τη Γαία. Από αυτή την ένωση προήλθε μια σειρά από αρχέγονες θαλάσσιες θεότητες και τέρατα, τα οποία αποτέλεσαν τον κορμό της θαλάσσιας μυθολογίας πολύ πριν την κυριαρχία των Ολύμπιων.
Το Αυτούσιο Αρχαίο Κείμενο (Ησίοδος, Θεογονία 233-239):
«Νηρέα δ᾿ αψευδέα καί αληθέα γείνατο Πόντος πρεσβύτατον παίδων· αυτάρ καλέουσι γέροντα, ούνεκα νημερτής τε καί ήπιος, ουδέ θεμίστων λήθεται, αλλά δίκαια καί ήπια δήνεα οιδεν· αυτις δ᾿ αυ Θαύμαντα μέγαν καί αγήνορα Φόρκυν Γαίη μισγόμενος καί Κητώ καλλιπάρηον Ευρυβίην τ᾿ αδάμαντος ενί φρεσί θυμόν έχουσαν.»
Απόδοση / Μετάφραση: «Και τον αψευδή και αληθινό Νηρέα γέννησε ο Πόντος, τον πιο μεγάλο από τα παιδιά του· και τον αποκαλούν γέροντα, επειδή είναι αξιόπιστος και ήπιος, και δεν ξεχνά τους νόμους, αλλά γνωρίζει δίκαιες και ήπιες βουλές. Έπειτα, σμίγοντας με τη Γαία, γέννησε τον μεγάλο Θαύμαντα και τον περήφανο Φόρκυ και την καλλιπάρεια (ομορφοπρόσωπη) Κητώ και την Ευρυβία, που έχει στα στήθη της καρδιά από ατσάλι.»
Αυτή την ίδια ακριβώς γενεαλογία επιβεβαιώνει λίγους αιώνες αργότερα και ο Απολλόδωρος στο έργο του:
Το Αυτούσιο Αρχαίο Κείμενο (Απολλόδωρος, Βιβλιοθήκη 1.2.6):
«Της δέ (Γης) καί Πόντου Φόρκος, Θαύμας, Νηρεύς, Ευρυβία, Κητώ.»
Ανάλυση των Παιδιών του Πόντου
Τα παιδιά του Πόντου χωρίζονται σε δύο κατηγορίες: στους σοφούς/ειρηνικούς θεούς της θάλασσας και στα τέρατα του βυθού.
- Νηρέας: Ο γνωστός “Γέροντας της Θάλασσας”. Συμβολίζει την ήρεμη, αγαθή και προφητική πλευρά της θάλασσας. Ήταν ο πατέρας των Νηρηίδων (στις οποίες συμπεριλαμβάνεται η Θέτιδα, μητέρα του Αχιλλέα).
- Θαύμας: Προσωποποιεί τα θαύματα και τα εντυπωσιακά φαινόμενα της θάλασσας (το όνομά του προέρχεται από το “θαύμα”). Είναι ο πατέρας της θεάς Ίριδας (το ουράνιο τόξο) και των Αρπυιών.
- Φόρκυς: Αντιπροσωπεύει τους κρυμμένους κινδύνους της θάλασσας.
- Κητώ: Η ομορφοπρόσωπη θεά που έδωσε το όνομά της στα “κήτη” (τα τεράστια θαλάσσια θηλαστικά και τέρατα). Με τον αδελφό της Φόρκυ, γέννησαν τα πιο φρικτά τέρατα της μυθολογίας, όπως η Μέδουσα, οι Γοργόνες, οι Γραίες και η Έχιδνα.
- Ευρυβία: Συμβολίζει την ατσάλινη, τυφλή και ανεξέλεγκτη βία των θαλάσσιων στοιχείων (“ευρεία βία”).
Η Ένωση με τη Θάλασσα και οι Τελχίνες
Σε κάποιες άλλες μυθολογικές παραδόσεις, ο Πόντος εμφανίζεται να έχει ως ταίρι του την αρχέγονη θεότητα Θάλασσα (την προσωποποίηση του μεσογειακού υγρού στοιχείου). Σύμφωνα με αρχαίες πηγές (όπως ο Διόδωρος Σικελιώτης και ο Βακχυλίδης), από την ένωση του Πόντου και της Θάλασσας γεννήθηκαν οι Τελχίνες.
- Οι Τελχίνες ήταν μυθικά πλάσματα, μισοί άνθρωποι – μισοί ψάρια ή σκυλιά, εξαιρετικοί μεταλλουργοί που κατοικούσαν στη Ρόδο, αλλά φημίζονταν και ως κακοποιοί μάγοι. Επίσης, η Θάλασσα και ο Πόντος θεωρούνταν οι γονείς όλων των ψαριών και της θαλάσσιας πανίδας.
Σύνοψη: Ο ρόλος του Πόντου σε σύγκριση με τον Ποσειδώνα
Είναι εξαιρετικά σημαντικό να διαχωρίσουμε τον Πόντο από τον Ποσειδώνα:
- Ο Πόντος είναι το ίδιο το νερό, το γεωγραφικό και κοσμικό φαινόμενο της δημιουργίας. Δεν έχει ναούς ούτε ανθρώπινες ιστορίες με πάθη.
- Ο Ποσειδώνας, ως εγγονός του Ουρανού και μέλος του Δωδεκάθεου, είναι ο Κυρίαρχος του νερού. Εξουσιάζει τον Πόντο με την τρίαινα του, αλλά δεν είναι ο Πόντος.
Ουσιαστικά, ο Πόντος χρησιμεύει στα αρχαία κείμενα ως το απαραίτητο θεμέλιο (γένεση) για να εξηγήσουν οι Αρχαίοι Έλληνες πώς προήλθε η θάλασσα, τα τέρατά της και τα μυστήριά της, πολύ πριν εμφανιστούν οι ανθρωπόμορφοι θεοί του Ολύμπου.