Το Χαμένο Έπος της «Τιτανομαχίας»: Ο Αιγαίων ως γιος του Πόντου
Πέραν των γνωστών παιδιών του (Νηρέας, Κητώ κλπ.), υπάρχει μια σπάνια βιβλιογραφική αναφορά σε ένα επικό ποίημα του 8ου π.Χ. αιώνα, την Τιτανομαχία (που αποδίδεται στον Εύμηλο τον Κορίνθιο ή τον Αρκτίνο). Το έπος αυτό έχει χαθεί, αλλά διασώζονται αποσπάσματά του.
Απο το arxaiaellinika.gr
Σύμφωνα με τα «Σχόλια» στον Απολλώνιο τον Ρόδιο (Αργοναυτικά 1.1165), ο Πόντος και η Γαία έκαναν ένα ακόμη παιδί, τον Αιγαίωνα (τον θεό των θαλασσοταραχών, γνωστό και ως Βριάρεω στους θεούς), ο οποίος πολέμησε στο πλευρό των Τιτάνων!
Το Αυτούσιο Αρχαίο Κείμενο (Απόσπασμα Τιτανομαχίας, Σχόλια εις Απολλώνιον 1.1165):
«…τόν δέ Αιγαίωνα ο τήν Τιτανομαχίαν ποιήσας Γης καί Πόντου φησίν ειναι, κατοικουντα δέ εν τη θαλάσση τοις Τιτασι συμμαχειν.»
Απόδοση / Μετάφραση: «…Όσο για τον Αιγαίωνα, ο ποιητής που συνέθεσε την Τιτανομαχία λέει ότι είναι γιος της Γης (Γαίας) και του Πόντου, ο οποίος κατοικούσε μέσα στη θάλασσα και συμμάχησε με τους Τιτάνες.»
Η Ρωμαϊκή/Λατινική Βιβλιογραφία: Ο Υγίνος και ο Αιθέρας
Ο Ρωμαίος μυθογράφος Γάιος Ιούλιος Υγίνος (Hyginus, 1ος αι. π.Χ. – 1ος αι. μ.Χ.), στο έργο του Fabulae (Μύθοι), το οποίο αποτελεί μετάφραση και καταγραφή παλαιότερων ελληνικών πηγών, παραδίδει μια διαφορετική γενεαλογία. Ενώ ο Ησίοδος θεωρούσε τον Πόντο άσπορο τέκνο της Γαίας, ο Υγίνος αναφέρει πως είχε πατέρα.
Το Αυτούσιο Λατινικό Κείμενο (Hyginus, Fabulae, Praefatio 2):
«Ex Aethere et Terra: Dolor, Dolus, Ira… Oceanus, Themis, Tartarus, Pontus…»
Απόδοση / Μετάφραση: «Από τον Αιθέρα (τον ανώτερο ουρανό) και την Τέρρα(τη Γαία), γεννήθηκαν: ο Πόνος, ο Δόλος, η Οργή… ο Ωκεανός, η Θέμις, ο Τάρταρος, και ο Πόντος…»
Στο ίδιο έργο, ο Υγίνος αναφέρει ότι ο Πόντος ενώθηκε με την Mare (τη ρωμαϊκή προσωποποίηση της «Θάλασσας») και μαζί αποτέλεσαν τους πρωταρχικούς προπάτορες (progenitors) όλων των ειδών των ψαριών.
Ο Πόντος εναντίον της «Θάλασσας»: Οι Διαφορές
Στην ελληνική γραμματεία υπάρχει μια λεπτή διάκριση μεταξύ των λέξεων Πόντος, Ωκεανός και Θάλασσα:
- Ωκεανός: Το τεράστιο μυθικό ποτάμι γλυκού νερού που περιέβαλλε τη Γη.
- Θάλασσα (Thalassa): Η θηλυκή προσωποποίηση του αλμυρού νερού της Μεσογείου. Ήταν περισσότερο η επιφάνεια και η ακτογραμμή.
- Πόντος (Pontos): Αντιπροσωπεύει τα βαθιά, σκοτεινά και πλωτά νεράτου ανοιχτού πελάγους (η λέξη ετυμολογικά συνδέεται με τον «πόρο» / το πέρασμα / τον δρόμο στο νερό).
Στα Ορφικά Κείμενα (Ορφικοί Ύμνοι, 2ος-3ος αι. μ.Χ.), η δράση του Πόντου συχνά επισκιάζεται από την Τηθύ ή τη Θάλασσα, η οποία εξυμνείται ως μητέρα της Αφροδίτης. Ωστόσο, ο Πόντος παρέμενε πάντα το θεμέλιο.
Η Ομηρική Χρήση: Η Προσωποποίηση μέσω της Γλώσσας
Ο Όμηρος (στην Ιλιάδα και την Οδύσσεια) δεν επικαλείται τον Πόντο ως ανθρωπόμορφη θεότητα με ναούς, αλλά χρησιμοποιεί το όνομά του ως το απόλυτο συνώνυμο του υγρού στοιχείου, εφοδιάζοντάς τον με επιθετικούς προσδιορισμούς που έμειναν στην ιστορία, δίνοντάς του χαρακτηριστικά έμβιου όντος.
Τα πιο διάσημα αυτούσια ομηρικά επίθετα για τον Πόντο είναι:
- «Οίνοψ πόντος» (Οδύσσεια ε 132, κ.α.): Η θάλασσα που έχει το σκοτεινό, βαθύ κόκκινο/μωβ χρώμα του κρασιού (οίνος + οψ). Συμβολίζει τον άγνωστο και επικίνδυνο βυθό.
- «Ιχθυόεις πόντος» (Ιλιάδα Ι 4, κ.α.): Ο Πόντος που βρίθει από ψάρια.
- «Ατρύγετος πόντος» (Οδύσσεια ε 84): Η θάλασσα που δεν τρυγιέται, δηλαδή η άκαρπη σε σχέση με τη γη (δεν βγάζει καρπούς / σιτάρι).
Η μετεξέλιξη της λέξης από «θεό» σε «γεωγραφικό όρο» οδήγησε και στην ονομασία του Εύξεινου Πόντου (της Μαύρης Θάλασσας, που αρχικά λεγόταν Άξεινος, δηλαδή αφιλόξενος) και του Ελλήσποντου (Η θάλασσα της Έλλης).
Η Εικονογραφία του Πόντου (Αρχαιολογικά Ευρήματα)
Πώς φαντάζονταν οι αρχαίοι τον Πόντο; Επειδή ήταν στοιχειακή θεότητα, απεικονίζεται ελάχιστα στην κλασική τέχνη. Όμως, σε ελληνορωμαϊκά ψηφιδωτά (όπως τα εντυπωσιακά μωσαϊκά της Αντιόχειας και της Βόρειας Αφρικής), ο Πόντος απεικονίζεται μοναδικά:
- Ως ένα γιγάντιο, υγρό κεφάλι που αναδύεται μέσα από τα κύματα.
- Διαθέτει μια πυκνή γενειάδα από φύκια.
- Το πιο εντυπωσιακό χαρακτηριστικό του είναι ότι από το κεφάλι του ξεπροβάλλουν κέρατα που καταλήγουν σε δαγκάνες καβουριού (crab-claw horns).
- Συχνά κρατάει το πηδάλιο ενός πλοίου, συμβολίζοντας την ιδιότητά του ως της θάλασσας που είναι πλωτή και ταξιδεύεται από τους ανθρώπους.