Ο Γάιος Ιούλιος Υγίνος (περ. 64 π.Χ. – 17 μ.Χ.) υπήρξε μια από τις πιο σημαντικές πνευματικές μορφές της αυγούστειας περιόδου
Αν και η ποιότητα των κειμένων του συχνά επικρίθηκε από τους φιλολόγους ως «απλοϊκή», η αξία του είναι ανεκτίμητη, καθώς διέσωσε πληροφορίες για την αρχαία ελληνική μυθολογία και αστρονομία που διαφορετικά θα είχαν χαθεί οριστικά.
Απο το arxaiaellinika.gr
1. Βιογραφικά Στοιχεία και Ιστορικό Πλαίσιο
Οι περισσότερες πληροφορίες για τη ζωή του προέρχονται από τον Ρωμαίο ιστορικό Σουητώνιο (De illustribus grammaticis, 20).
- Καταγωγή: Σύμφωνα με τον Σουητώνιο, ο Υγίνος καταγόταν από την Ισπανία (ή, κατ’ άλλους, από την Αλεξάνδρεια).
- Κοινωνική Θέση: Ήταν απελεύθερος (απελευθερωμένος δούλος) του αυτοκράτορα Οκταβιανού Αυγούστου.
- Καριέρα: Ο Αύγουστος τον διόρισε επικεφαλής της περίφημης Παλατινής Βιβλιοθήκης (Palatinae bibliothecae), μιας από τις σπουδαιότερες βιβλιοθήκες της Ρώμης.
- Προσωπικές Σχέσεις: Υπήρξε μαθητής του πολυμαθούς Αλέξανδρου του Πολυίστορα και στενός φίλος του σπουδαίου Ρωμαίου ποιητή Οβιδίου.
2. Τα Σωζόμενα Έργα του
Το όνομα του Υγίνου συνδέεται με δύο βασικά έργα που έχουν φτάσει (εν μέρει αλλοιωμένα από μεταγενέστερους αντιγραφείς) μέχρι τις μέρες μας.
2.1. Fabulae (Μύθοι / Γενεαλογίες)
Πρόκειται για το πιο διάσημο έργο του. Αποτελείται από 277 σύντομους μύθουςκαι γενεαλογίες θεών και ηρώων.
- Η αξία του: Αν και είναι γραμμένο σε κακά Λατινικά (πολλοί πιστεύουν ότι είναι επιτομή του 2ου αιώνα μ.Χ. από τα αρχικά γραπτά του Υγίνου), είναι ζωτικής σημασίας. Ο Υγίνος βασίστηκε σε ελληνικά μυθογραφικά εγχειρίδια (όπως η Βιβλιοθήκη του Ψευδο-Απολλόδωρου) και, κυρίως, σε χαμένες τραγωδίες του Ευριπίδη, του Σοφοκλή και του Αισχύλου. Χάρη στον Υγίνο, οι σύγχρονοι φιλόλογοι γνωρίζουν την πλοκή ελληνικών θεατρικών έργων που δεν διασώθηκαν.
2.2. De Astronomia (Περί Αστρονομίας / Poeticon Astronomicon)
Ένα έργο τεσσάρων βιβλίων που πραγματεύεται τα άστρα, τους αστερισμούς και τους μύθους που κρύβονται πίσω από αυτούς (Καταστερισμοί).
- Δομή: Το πιο ενδιαφέρον είναι το Βιβλίο ΙΙ, όπου αφηγείται τους αρχαίους ελληνικούς μύθους πίσω από κάθε αστερισμό (π.χ. Μεγάλη Άρκτος, Ωρίων).
- Πηγές: Βασίστηκε σχεδόν εξ ολοκλήρου στον Έλληνα ποιητή Άρατο (και το έργο του Φαινόμενα) και στον Ερατοσθένη τον Κυρηναίο (Καταστερισμοί).
3. Τα Χαμένα Έργα
Η βιβλιογραφία επιβεβαιώνει ότι ο Υγίνος υπήρξε πολυγραφότατος, αλλά ο χρόνος δεν ήταν ευγενικός με το υπόλοιπο έργο του. Γνωρίζουμε από αναφορές άλλων αρχαίων (όπως ο Κολουμέλλας) ότι έγραψε:
- De Agricultura (Περί Γεωργίας).
- De Apibus (Περί Μελισσών).
- De familiis Troianis (Περί των Τρωικών Οικογενειών).
- Βιογραφίες διάσημων ανδρών (De vita rebusque illustrium virorum).
- Υπομνήματα στο έργο του ποιητή Βιργιλίου.
4. Κείμενα: Η Σχέση του με τα Αρχαία Ελληνικά και τα Πρωτότυπα Αποσπάσματα
Όπως αναφέραμε, ο Υγίνος έπαιρνε Αρχαία Ελληνικά κείμενα και τα μετέφραζε/προσάρμοζε στα Λατινικά. Για να δούμε πώς ακριβώς γινόταν αυτό, ας δούμε ένα αυτούσιο λατινικό κείμενο του Υγίνου, πλαισιωμένο από την αντίστοιχη πρωτότυπη Αρχαία Ελληνική πηγή (την οποία ο ίδιος διάβαζε στην εποχή του).
Παράδειγμα: Ο Μύθος του Προμηθέα
Η Αρχαία Ελληνική Πηγή (Απολλόδωρος, Βιβλιοθήκη, 1.7.1):
«Προμηθεύς δέ εξ ύδατος καί γης ανθρώπους πλάσας έδωκεν αυτοις καί πυρ, λάθρα Διός εν νάρθηκι κρύψας. ως δέ ήσθετο Ζεύς, επέταξεν Ηφαίστω τω Καυκάσω όρει τό σωμα αυτου προσηλωσαι.» Μετάφραση: Ο Προμηθέας, αφού έπλασε τους ανθρώπους από νερό και χώμα, τους έδωσε και τη φωτιά, κρύβοντάς την κρυφά από τον Δία μέσα σε ένα κούφιο καλάμι (νάρθηκα). Όταν το κατάλαβε ο Δίας, διέταξε τον Ήφαιστο να καρφώσει το σώμα του στο όρος Καύκασος.
Το Λατινικό Κείμενο του Υγίνου (Hyginus, Fabulae, 144 “Prometheus”):
«Homines antea ab immortalibus ignem petebant, neque in perpetuum servare sciebant; postea Prometheus in ferula detulit in terras, hominibusque monstravit quomodo cinere obrutum servarent. Ob hanc rem Mercurius Iovis iussu deligavit eum in monte Caucaso ad saxum clavis ferreis…» Μετάφραση: Προηγουμένως οι άνθρωποι ζητούσαν τη φωτιά από τους αθάνατους, και δεν ήξεραν πώς να τη διατηρούν συνεχώς· αργότερα ο Προμηθέας την έφερε στη γη μέσα σε ένα καλάμι, και έδειξε στους ανθρώπους πώς να τη διατηρούν σκεπασμένη με στάχτη. Γι’ αυτόν τον λόγο ο Ερμής, με διαταγή του Δία, τον έδεσε στο βουνό Καύκασο σε ένα βράχο με σιδερένια καρφιά…
Συμπέρασμα της Σύγκρισης: Βλέπουμε καθαρά πώς ο Υγίνος παίρνει το ελληνικό μυθολογικό μοτίβο του Απολλοδώρου/Ησιόδου (το κούφιο καλάμι/νάρθηκας = ferula, Καύκασος = monte Caucaso), το μεταφέρει στη λατινική γλώσσα και συχνά προσθέτει μικρές παραλλαγές (εδώ αναφέρει τον Ερμή αντί για τον Ήφαιστο) που διέσωσαν εναλλακτικές μυθολογικές παραδόσεις.
5. Το «Ομηρικό Ζήτημα» του Υγίνου: Ο Ψευδο-Υγίνος
Η θεωρία του «Ψευδο-Υγίνου» (Pseudo-Hyginus).
- Το Πρόβλημα: Πολλοί σύγχρονοι φιλόλογοι αρνούνται ότι ο μορφωμένος βιβλιοθηκάριος του αυτοκράτορα Αυγούστου (ο Γάιος Ιούλιος Υγίνος που περιγράψαμε) θα μπορούσε να γράψει τις Fabulae έτσι όπως έφτασαν στα χέρια μας.
- Η Θεωρία: Πιστεύουν ότι το αρχικό, ποιοτικό έργο του Υγίνου του 1ου αιώνα π.Χ. πάρθηκε από έναν άγνωστο συγγραφέα (ή μαθητή) τον 2ο αιώνα μ.Χ. (εποχή των Αντωνίνων), ο οποίος το έκανε μια «κακή» και βιαστική περίληψη (επιτομή). Αυτός ο άγνωστος επιτομέας ονομάζεται συμβατικά Ψευδο-Υγίνος.
- Η Σημασία: Είτε ήταν ο ίδιος στα γεράματά του, είτε κάποιος μεταγενέστερος αντιγραφέας, η αξία παραμένει τεράστια γιατί οι αρχαίες ελληνικές πηγές που χρησιμοποίησε ήταν αυθεντικές.
6. Η Κινηματογραφική Διάσωση του Χειρογράφου (Codex Freisingensis)
Αυτό είναι το πιο δραματικό στοιχείο της βιβλιογραφίας του! Πώς έφτασαν οι Fabulae σε εμάς; Από καθαρή τύχη.
- Το Μοναδικό Χειρόγραφο: Σε αντίθεση με άλλα αρχαία κείμενα που σώθηκαν σε πολλά αντίγραφα, το έργο του Υγίνου επέζησε τον Μεσαίωνα σε ένα και μοναδικό χειρόγραφο, γραμμένο τον 9ο αιώνα μ.Χ. με καρολίγγεια μικρογράμματη γραφή.
- Η Ανακάλυψη: Το χειρόγραφο αυτό ανακαλύφθηκε το 1525 στο αβαείο του Freising (Φράιζινγκ) στη Γερμανία. Ονομάστηκε Codex Freisingensis.
- Η Εκτύπωση και η Καταστροφή: Ένας Γερμανός ανθρωπιστής, ο Jacob Micyllus (Γιάκομπ Μίκυλλος), το πήρε και το τύπωσε για πρώτη φορά (editio princeps) στη Βασιλεία το 1535. Το τραγικό; Το πρωτότυπο χειρόγραφο στη συνέχεια χάθηκε ή καταστράφηκε! Σήμερα σώζονται μόνο δύο μικρά αποκόμματα περγαμηνής από αυτό. Αν ο Μίκυλλος δεν το είχε τυπώσει το 1535, δεν θα ξέραμε σχεδόν τίποτα για τον Υγίνο σήμερα.
7. Το Γλωσσικό Ζήτημα: Τα «Άσχημα» Λατινικά
Ο λόγος που οι μελετητές τον σνομπάρουν συχνά, είναι η γλώσσα του.
- Sermo Vulgaris: Τα κείμενα του Υγίνου δεν είναι γραμμένα στα κομψά, λογοτεχνικά Λατινικά του Κικέρωνα ή του Βιργιλίου. Είναι γραμμένα σε αυτό που οι Ρωμαίοι έλεγαν sermo vulgaris (καθομιλουμένη, λαϊκή λατινική) ή sermo plebeius.
- Λάθη Μετάφρασης: Έχει διαπιστωθεί ότι ο Υγίνος (ή ο επιτομέας) συχνά δεν καταλάβαινε καλά τα δύσκολα Αρχαία Ελληνικά των τραγωδιών, με αποτέλεσμα να κάνει μεταφραστικά λάθη όταν τα μετέφερε στα Λατινικά. Για παράδειγμα, καμιά φορά μπέρδευε γεωγραφικά ονόματα ή συγγένειες.
8. Επιστημονική Βιβλιογραφία / Πηγές
Για την πλήρη κατανόηση του έργου του Υγίνου, τα παρακάτω συγγράμματα αποτελούν τη βάση των σύγχρονων κλασικών σπουδών πάνω στον συγγραφέα:
Πρωτογενείς Πηγές (Κριτικές Εκδόσεις Κειμένων):
- Για τις “Fabulae”: Marshall, P. K. (ed.), Hyginus: Fabulae. Bibliotheca Teubneriana, Stuttgart/Leipzig: Teubner, 1993. (Η πιο αξιόπιστη σύγχρονη κριτική έκδοση του λατινικού κειμένου).
- Για την “De Astronomia”: Viré, G. (ed.), Hyginus: De Astronomia. Bibliotheca Teubneriana, Stuttgart/Leipzig: Teubner, 1992.
- Παλαιότερη, κλασική έκδοση: Rose, H. I. (ed.), Hygini Fabulae. Leiden: Brill, 1934. (Σημαντική για τα σχόλιά της στις ελληνικές πηγές του Υγίνου).
Δευτερογενής Βιβλιογραφία (Μελέτες):
- Suetonius, De illustribus grammaticis, 20 (Για τα βιογραφικά του).
- Cameron, A., Greek Mythography in the Roman World. Oxford University Press, 2004. (Αναλύει τη μεταφορά του ελληνικού μύθου από Έλληνες σε Ρωμαίους όπως ο Υγίνος).
- Condos, Theony, Star Myths of the Greeks and Romans: A Sourcebook. Phanes Press, 1997. (Μετάφραση και ανάλυση της αστρονομίας του Υγίνου σε σχέση με τον Ερατοσθένη).