Όταν το αυτοκίνητο σε κοιτάζει στα μάτια

Όταν το αυτοκίνητο σε κοιτάζει στα μάτια

Απόστολος Αποστόλου

Κάποτε ο άνθρωπος φοβόταν μήπως τον παρακολουθεί ο χωροφύλακας της γειτονιάς. Έπειτα άρχισε να υποψιάζεται τον τηλεφωνικό θάλαμο, τον υπολογιστή, το κινητό του.

Τώρα, το βλέμμα που τον εξετάζει δεν προέρχεται ούτε από αστυνομικό ούτε από χαφιέ. Αναβοσβήνει πίσω από το παρμπρίζ του αυτοκινήτου του. Το όχημα δεν αρκείται πλέον να τον μεταφέρει γιατί παράλληλα τον ανακρίνει.

Κι έτσι η Ευρώπη, που διακηρύσσει ότι υπερασπίζεται τις ελευθερίες του πολίτη με την ίδια θέρμη που ένας λύκος υπερασπίζεται τα αρνιά, αποφάσισε πως τα νέα αυτοκίνητα πρέπει να διαθέτουν κάμερες και αισθητήρες που θα παρακολουθούν το πρόσωπο και το βλέμμα του οδηγού.

Αν κοιτάξεις αλλού, αν νυστάξεις, αν το χέρι σου γλιστρήσει προς το κινητό, το μηχάνημα θα σε επαναφέρει στην τάξη με ηχητικές και οπτικές προειδοποιήσεις. Βέβαια δεν θα σε μαλώσει αλλά θα σε εκπαιδεύσει.

Η είδηση δεν είναι τεχνολογική, αλλά είναι βαθύτατα πολιτική. Και ίσως ακόμη βαθύτερα ανθρωπολογική.

Διότι δεν αφορά μια κάμερα, αλλά αφορά το ποιος αποκτά πλέον το δικαίωμα να ερμηνεύει τη συμπεριφορά σου.

Δεν είναι άραγε αυτή η πολιτική δυναστεία που, με διαφορετικά ονόματα, είχαν προβλέψει ο Τζορτζ Όργουελ, ο Άλντους Χάξλεϊ και ο Γεβγκένι Ζαμιάτιν; Ο πρώτος μας έδειξε τον Μεγάλο Αδελφό που επιβλέπει. Ο δεύτερος μια κοινωνία όπου οι άνθρωποι αγαπούν την υποταγή τους.

Ο τρίτος μια αριθμημένη ανθρωπότητα που λογοδοτεί ακόμη και για τις σκέψεις της. Αργότερα ο Ρέι Μπράντμπερι προειδοποίησε για τον πολιτισμό της αποβλάκωσης, η Μάργκαρετ Άτγουντ για την κανονικοποίηση της επιτήρησης και της εξουσίας πάνω στο σώμα, ενώ ο Ντέιβ Έγκερς φαντάστηκε έναν κόσμο όπου η διαφάνεια μετατρέπεται σε νέο ολοκληρωτισμό.

Και ύστερα ήρθε ο Μισέλ Φουκώ. Δεν χρειάστηκε να περιγράψει έναν δικτάτορα, γιατί του αρκούσε να εξηγήσει πως η εξουσία γίνεται αποτελεσματικότερη όταν ο άνθρωπος εσωτερικεύει την επιτήρηση. Ή για να το πούμε και αλλιώς όταν δεν χρειάζεται ο δεσμοφύλακας, γιατί ο κρατούμενος έχει ήδη εγκατασταθεί μέσα του και επιτηρεί εκείνος τον εαυτό του.

Σήμερα, όμως, μοιάζει να συμβαίνει κάτι ακόμη πιο παράδοξο.

Ο άνθρωπος των πειθαρχήσεων συναντά τον άνθρωπο του ελέγχου. Εκεί όπου το εργοστάσιο, το σχολείο και ο στρατώνας δίδασκαν υπακοή, έρχεται τώρα ο αλγόριθμος να επιβλέπει διαρκώς. Έτσι δεν χρειάζονται κάγκελα, δεν χρειάζονται καν φύλακες. Αρκεί μια κάμερα που παρατηρεί αν τα μάτια σου έμειναν μισό δευτερόλεπτο παραπάνω στον καθρέφτη.

Βεβαίως, οι υπερασπιστές της νέας τεχνολογίας θα αντιτάξουν το ακαταμάχητο επιχείρημα της ασφάλειας. «Θα σωθούν ζωές», θα πουν. Και πιθανότατα έχουν δίκιο. Πράγματι, συστήματα υποβοήθησης μπορούν να μειώσουν ατυχήματα που οφείλονται σε κόπωση ή απόσπαση προσοχής. Όμως η ιστορία της εξουσίας δεν άρχισε ποτέ με το πρόσχημα της καταπίεσης. Άρχισε πάντοτε με το επιχείρημα της προστασίας.
Έτσι λίγο, λίγο, η εξαίρεση γίνεται κανόνας.

Η παρακολούθηση βαφτίζεται φροντίδα.

Η επιτήρηση παρουσιάζεται ως υπηρεσία. Και η ελευθερία ορίζεται πλέον ως η δυνατότητα να κινείσαι υπό την προϋπόθεση ότι κάποιος (ή μάλλον κάτι) σε παρακολουθεί αδιάκοπα.

Ο Πολ Βιριλιό είχε διέκρινε έγκαιρα ότι οι υπερταχείες τεχνολογίες δεν θα επιτάχυναν μόνο τις μεταφορές και την επικοινωνία, αλλά Θα επιτάχυναν και τον έλεγχο. Και μας έμαθε πως η ταχύτητα της πληροφορίας θα γίνει και ταχύτητα της εξουσίας. Έτσι η επιτήρηση θα πάψει να είναι περιστασιακή και θα μετατραπεί σε διαρκή κατάσταση. Όχι με θόρυβο, αλλά με την ησυχία μιας κάμερας που καταγράφει χωρίς να μιλά.

Το πιο ανησυχητικό, όμως, δεν είναι ότι το αυτοκίνητο θα κοιτάζει το πρόσωπό μας αλλά θα είναι ότι σύντομα δεν θα μας φαίνεται καθόλου παράξενο. Θα συνηθίσουμε το βλέμμα του όπως συνηθίσαμε τις κάμερες στους δρόμους, τα cookies στους υπολογιστές, τις εφαρμογές που γνωρίζουν πού βρισκόμαστε πριν το θυμηθούμε εμείς οι ίδιοι.

Κάποτε ο πολίτης ζητούσε από την εξουσία να του αφήσει χώρο να αναπνεύσει.

Σήμερα της ζητά καλύτερους αισθητήρες. Κάποτε φοβόταν τον Μεγάλο Αδελφό. Τώρα αγοράζει την αναβαθμισμένη έκδοσή του με δόσεις, εργοστασιακή εγγύηση και πενταετές service.

Και κάπως έτσι, χωρίς πραξικοπήματα, χωρίς τανκς και χωρίς διαγγέλματα, η εξουσία καταφέρνει το παλαιότερο θαύμα της, που είναι να εμφανίζεται ως ευεργέτης. Δεν σηκώνει μαστίγιο, αλλά πλέον κρατά εγχειρίδιο χρήσης. Δεν επιβάλλει σιωπή, αλλά εκπέμπει ειδοποιήσεις. Δεν μας φυλακίζει, αλλά μας ενημερώνει ότι κοιτάξαμε για λίγο αλλού.

Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν το αυτοκίνητο θα μας προστατεύει, αλλά είναι ποιος θα προστατεύσει τον άνθρωπο από την ολοένα πιο ευγενική, πιο χαμογελαστή και γι’ αυτό πιο αποτελεσματική μορφή επιτήρησης. Γιατί η ιστορία διδάσκει ότι οι κοινωνίες σπάνια χάνουν την ελευθερία τους με μια εκκωφαντική έκρηξη.

Συνήθως την παραδίδουν αθόρυβα, στο όνομα της ασφάλειας, της προόδου και της άνεσης. Έτσι όταν σήμερα οι πολίτες αντιληφθούν πως το βλέμμα που τον παρακολουθεί έχει γίνει μόνιμο, τότε κάτι τέτοιο έχει ήδη πάψει να τους φοβίζει.

Αυτό όμως είναι και το νεοπαγές καθεστώς του σήμερα.

Απόστολος Αποστόλου

καθηγητής Πολιτικής και Κοινωνικής Φιλοσοφίας