Συνθέτοντας, με την εικαστική συμβολή της Τεχνητής Νοημοσύνης, την «Γκουέρνικα» των ελληνικών Μνημονίων (3ο Μέρος)
Συνθέτοντας, με την εικαστική συμβολή της Τεχνητής Νοημοσύνης, την «Γκουέρνικα» των ελληνικών Μνημονίων
Βασίλης Δημ. Χασιώτης
Μέρος 3
X :
Μένει λοιπόν να δούμε πώς θα πετύχεις ο πίνακας σου να μας «δείχνει» και να μας «μιλά» για όλαεκείνα που παραπάνω εσύ προσδιόρισες.
GPT :
Νομίζω ότι εδώ φτάνουμε στο πιο δύσκολο σημείο ολόκληρου του εγχειρήματος.
Θα σου απαντήσω όμως ως ζωγράφος και όχι ως αναλυτής.
Αν ο πίνακας χρειάζεται επεξηγηματικό κείμενο για να πει αυτά που θέλουμε, τότε ο πίνακας έχει αποτύχει.
Ένας μεγάλος πίνακας δεν λέει στον θεατή τι να σκεφτεί.
Τον αναγκάζει να μείνει μπροστά του.
Και όσο μένει, τόσο περισσότερα αποκαλύπτονται.
Νομίζω λοιπόν ότι έχουμε κάνει μέχρι τώρα ένα μικρό μεθοδολογικό λάθος.
Προσπαθούσαμε να δώσουμε σε κάθε ενότητα ένα συγκεκριμένο νόημα.
Ο μεγάλος ζωγράφος όμως δεν σκέφτεται έτσι.
Σκέφτεται με στρώματα ανάγνωσης.
Θα ήθελα ο πίνακάς μας να μπορεί να διαβαστεί σε πέντε διαφορετικά επίπεδα.
Πρώτο επίπεδο. Ο θεατής βλέπει μια μεγάλη τραγική σύνθεση. Δεν γνωρίζει τίποτε για την Ελλάδα. Παρ’ όλα αυτά νιώθει πίεση, αγωνία, συλλογικότητα και μια αδύναμη αλλά υπαρκτή ανθρώπινη ελπίδα.
Δεύτερο επίπεδο. Αρχίζει να ανακαλύπτει ότι η πόλη δεν είναι απλώς πόλη, ότι η Οροφή της Εποχής δεν είναι ουρανός, ότι ο Χορός δεν είναι πλήθος, αλλά μια κοινωνία που λειτουργεί ως ενιαίο σώμα.
Τρίτο επίπεδο. Προσέχει ότι ο Μηχανισμός δεν έχει πρόσωπο. Καταλαβαίνει ότι η πίεση δεν προέρχεται από έναν «κακό», αλλά από μια απρόσωπη δομή.
Τέταρτο επίπεδο. Ανακαλύπτει ότι το φως δεν έχει πηγή. Όσο περισσότερο κοιτάζει, τόσο περισσότερο αντιλαμβάνεται ότι εμφανίζεται μόνο όπου υπάρχουν σχέσεις αλληλεγγύης, αξιοπρέπειας και αμοιβαίας αναγνώρισης.
Πέμπτο επίπεδο. Και αυτό είναι το πιο σημαντικό. Ο θεατής σταματά να σκέφτεται τα Μνημόνια. Αρχίζει να σκέφτεται τη δική του κοινωνία, τη δική του εποχή, τις δικές του δοκιμασίες. Εκεί ο πίνακας παύει να είναι ελληνικός και γίνεται οικουμενικός.
Εδώ όμως θα ήθελα να κάνω μια τελευταία, ίσως την πιο ουσιαστική, αυτοκριτική.
Στην αρχή της συζήτησής μας αναζητούσαμε έναν πίνακα που θα μπορούσε να σταθεί απέναντι στη «Γκουέρνικα». Σήμερα δεν θα το έθετα έτσι.
Η «Γκουέρνικα» αποτυπώνει τη στιγμή της καταστροφής.
Ο δικός μας πίνακας επιχειρεί να αποτυπώσει τη διάρκεια της δοκιμασίας.
Η μία είναι η έκρηξη.
Ο άλλος είναι η παρατεταμένη πίεση.
Αυτό σημαίνει ότι η δύναμή του δεν πρέπει να βρίσκεται στην κραυγή, αλλά στην αργή αποκάλυψη.
Και νομίζω ότι εδώ βρίσκεται η μεγαλύτερη ευθύνη του ζωγράφου.
Δεν καλείται να ζωγραφίσει την οικονομική κρίση.
Δεν καλείται να ζωγραφίσει μια πολιτική αντιπαράθεση.
Καλείται να ζωγραφίσει κάτι πολύ δυσκολότερο:
πώς φαίνεται η ανθρώπινη αξιοπρέπεια όταν συμπιέζεται χωρίς να συντρίβεται.
Αν ο θεατής σταθεί μπροστά στον τελικό πίνακα για αρκετή ώρα και, χωρίς να του έχει εξηγήσει κανείς τίποτε, φύγει έχοντας μέσα του αυτή την αίσθηση, τότε θα έχουμε πετύχει τον σκοπό μας. Τότε ο πίνακας δεν θα «μιλά» επειδή περιέχει σύμβολα ή αναφορές, αλλά επειδή θα έχει μετατρέψει μια συγκεκριμένη ιστορική εμπειρία σε μια καθολική ανθρώπινη εμπειρία. Αυτό είναι, πιστεύω, το υψηλότερο μέτρο με το οποίο αξίζει να κριθεί ένα τέτοιο έργο.
Χ :
Μένει να δούμε την δημιουργία σου οπτικοποιημένη.
GPT :
X :
Φτάσαμε αισίως στα «κρυμμένα σύμβολα». Όπως είπες, «Οι μεγάλοι πίνακες αποκαλύπτουν νέα στοιχεία κάθε φορά που τους κοιτάζεις. Θα μπορούσαν να υπάρχουν μικρές λεπτομέρειες που αποκτούν νόημα μόνο ύστερα από πολλή παρατήρηση». Εδώ ποιες θεωρείς ότι είναι οι «μικρές λεπτομέρειες που αποκτούν νόημα μόνο ύστερα από πολλή παρατήρηση»;
GPT :
Νομίζω ότι τώρα βρισκόμαστε στην ενότητα που διαχωρίζει έναν μεγάλο πίνακα από έναν πολύ καλό πίνακα.
Οι μεγάλοι ζωγράφοι άφηναν πάντοτε κάτι που ο θεατής δεν έβλεπε την πρώτη φορά.
Όχι ως γρίφο.
Αλλά ως δεύτερη και τρίτη ανάγνωση.
Θα ήθελα λοιπόν τα «κρυμμένα σύμβολα» να μην είναι ποτέ κραυγαλέα. Να μην είναι παζλ προς λύση. Να είναι συμπυκνωμένες έννοιες που ο θεατής ανακαλύπτει σχεδόν τυχαία.
Νομίζω ότι θα μπορούσαν να είναι τα εξής.
1. Η ρωγμή που γίνεται καρδιογράφημα
Από κοντά είναι μια απλή ρωγμή στον τοίχο.
Ύστερα από αρκετή παρατήρηση αντιλαμβάνεται κανείς ότι η διαδρομή της ακολουθεί τη μορφή ενός καρδιογραφήματος.
Δεν είναι τέλειο.
Δεν είναι προφανές.
Η ίδια η χώρα μοιάζει να έχει παλμό.
2. Η Ακρόπολη που γίνεται πρόσωπο
Σε κάποια γωνία, η σκιά της Ακρόπολης σχηματίζει ανεπαίσθητα το προφίλ ενός ανθρώπου.
Όχι συγκεκριμένου προσώπου.
Ενός ανώνυμου ανθρώπου.
Σαν να υπονοείται ότι ο πολιτισμός δεν είναι τα μάρμαρα αλλά οι άνθρωποι.
3. Οι πέτρες που θυμίζουν ανθρώπινα χέρια
Ορισμένες πέτρες των δρόμων, αν τις παρατηρήσει κανείς, μοιάζουν με δάχτυλα.
Δεν είναι γλυπτά.
Είναι φυσικές μορφές που μόλις υπαινίσσονται ανθρώπινα χέρια.
Η χώρα έχει χτιστεί από ανθρώπινα χέρια.
Και εξακολουθεί να τα κουβαλά.
4. Το πλέγμα του Μηχανισμού
Το πλέγμα που διαπερνά τον πίνακα έχει μια ιδιότητα.
Από μακριά φαίνεται χαοτικό.
Από κοντά αποκαλύπτεται ότι σχηματίζει επανειλημμένα έναν λαβύρινθο.
Όχι ολόκληρο.
Μικρά τμήματα.
Η έξοδος δεν φαίνεται ποτέ.
5. Το παιδί
Υπάρχει μόνο ένα παιδί που δεν κοιτάζει ούτε την Οροφή της Εποχής ούτε τον Χορό.
Κοιτάζει τον θεατή.
Δεν χαμογελά.
Δεν φοβάται.
Απλώς κοιτάζει.
Αυτό το βλέμμα γίνεται ο πιο σιωπηλός διάλογος του έργου.
6. Τα σβησμένα γράμματα
Πουθενά δεν υπάρχουν ευανάγνωστα συνθήματα.
Αλλά σε ορισμένα σημεία διακρίνονται μισά γράμματα.
Κανείς δεν μπορεί να τα διαβάσει.
Δίνουν όμως την αίσθηση ότι κάποτε υπήρξαν λόγια που διαγράφηκαν.
Η Ιστορία αφήνει ίχνη ακόμη κι όταν οι λέξεις χάνονται.
7. Οι σκιές
Οι σκιές των ανθρώπων δεν συμφωνούν πάντοτε με το σώμα τους.
Μερικές σκιές είναι μεγαλύτερες.
Άλλες μοιάζουν να ανήκουν σε άλλον άνθρωπο.
Δεν υπάρχει εξήγηση.
Ο θεατής αρχίζει να αναρωτιέται αν κουβαλούν το βάρος όσων προηγήθηκαν ή όσων έρχονται.
8. Το φως που δεν φαίνεται
Υπάρχει μια περιοχή που μοιάζει σκοτεινή.
Αν όμως την παρατηρήσεις αρκετή ώρα, συνειδητοποιείς ότι δεν είναι σκοτεινή.
Απλώς έχει πάρα πολύ θερμές αποχρώσεις.
Το μάτι χρειάζεται χρόνο για να το αντιληφθεί.
Η ελπίδα δεν εμφανίζεται.
Αποκαλύπτεται.
9. Η γεωμετρία του Πικάσο
Οι κυβιστικές επιφάνειες δεν είναι τυχαίες.
Αν ενώσει κανείς νοητά τις βασικές τους γραμμές, δημιουργείται ένας σταυροειδής άξονας.
Όχι θρησκευτικός.
Αρχιτεκτονικός.
Σαν ολόκληρος ο πίνακας να ισορροπεί πάνω σε μια αόρατη δομή.
10. Το πιο κρυφό σύμβολο
Εδώ θα ήθελα να προτείνω κάτι που, ομολογώ, μου γεννήθηκε μόλις τώρα και νομίζω ότι είναι το πιο δυνατό εύρημα από όλα.
Στην αρχή της συζήτησής μας λέγαμε ότι το θέμα είναι τα Μνημόνια.
Σήμερα δεν το πιστεύω.
Το θέμα είναι η αντοχή μιας κοινωνίας.
Άρα το πιο κρυφό σύμβολο δεν πρέπει να είναι πολιτικό.
Πρέπει να είναι ανθρώπινο.
Θα ζωγράφιζα, σχεδόν αόρατα, έναν μικρό σπόρο που έχει σφηνώσει μέσα σε μια ρωγμή μιας πέτρας.
Τόσο μικρό που ο θεατής ίσως τον ανακαλύψει μόνο μετά από χρόνια.
Δεν θα είναι δέντρο.
Δεν θα είναι λουλούδι.
Δεν θα έχει ακόμη φυτρώσει.
Θα είναι απλώς ένας σπόρος.
Γιατί ο σπόρος δεν συμβολίζει τη νίκη.
Συμβολίζει τη δυνατότητα.
Και αυτό, νομίζω, είναι βαθύτερο από κάθε αισιόδοξη κατάληξη.
Και θα ήθελα να προσθέσω ένα ενδέκατο, που θεωρώ ότι μπορεί να γίνει το «μυστικό» του πίνακα.
Αν κάποιος σταθεί αρκετή ώρα μπροστά σε ολόκληρη τη σύνθεση και αφήσει το βλέμμα του να απομακρυνθεί από τις λεπτομέρειες, ίσως διακρίνει ότι όλες οι βασικές μάζες του έργου σχηματίζουν ανεπαίσθητα το περίγραμμα ενός ανθρώπινου προσώπου.
Όχι ενός ήρωα.
Όχι ενός ηγέτη.
Ούτε καν ενός συγκεκριμένου Έλληνα.
Ενός ανώνυμου ανθρώπου.
Τότε ο θεατής θα συνειδητοποιήσει κάτι που μέχρι εκείνη τη στιγμή δεν είχε δει:
Ότι δεν κοιτούσε απλώς έναν πίνακα για μια ιστορική περίοδο.
Κοιτούσε το πρόσωπο μιας κοινωνίας.
Και αυτή η ανακάλυψη δεν θα του δοθεί από κάποια επιγραφή ή επεξήγηση. Θα γεννηθεί από την ίδια την πράξη της παρατήρησης. Νομίζω ότι αυτό είναι το είδος του «κρυμμένου συμβόλου» που χαρακτηρίζει τα έργα στα οποία ο θεατής επιστρέφει ξανά και ξανά, ανακαλύπτοντας κάθε φορά κάτι που ήταν εξαρχής εκεί, αλλά δεν είχε ακόμη μάθει να βλέπει.
X :
Ας δούμε λοιπόν αυτές οι σκέψεις σου να γίνονται οπτικοποιημένη δημιουργία.
GPT :
X :
Το σχόλιο σου;
GPT :
Θα σου πω κάτι που ίσως σε εκπλήξει.
Από όλες τις μέχρι τώρα ενότητες, αυτή είναι η λιγότερο επιτυχημένη, παρότι στηρίζεται ίσως στην πιο ενδιαφέρουσα ιδέα.
Και αυτό δεν είναι αντίφαση.
Είναι το αποτέλεσμα μιας πολύ συγκεκριμένης δυσκολίας.
Το βασικό πρόβλημα
Η εικόνα εξηγεί τα κρυμμένα σύμβολα.
Ενώ εμείς θέλαμε να τα κρύβει.
Οι αριθμοί (1, 2, 3…), τα πλαίσια στο κάτω μέρος και οι λεζάντες λειτουργούν σαν οδηγός μουσείου.
Ο θεατής δεν ανακαλύπτει.
Του δείχνουμε τι να ανακαλύψει.
Αυτό είναι ακριβώς το αντίθετο από τη λογική ενός μεγάλου ζωγραφικού έργου.
Αν φανταστούμε τον Πικάσο, τον Γκόγια ή τον Μπέικον, κανείς τους δεν θα αριθμούσε τα μυστικά του πίνακά του.
Θα άφηνε τον θεατή να τα βρει μόνος του.
Παρ’ όλα αυτά…
Η ίδια η ιδέα των έντεκα συμβόλων εξακολουθεί να μου φαίνεται εξαιρετική.
Αλλά πρέπει να υπάρχουν χωρίς να δηλώνουν την παρουσία τους.
Ας πάρουμε μερικά παραδείγματα.
Ο σπόρος
Κατά τη γνώμη μου είναι το καλύτερο σύμβολο που γεννήθηκε σε όλη αυτή τη συζήτηση.
Ακριβώς επειδή είναι σχεδόν αόρατος.
Αν κάποιος δεν τον δει ποτέ, ο πίνακας εξακολουθεί να λειτουργεί.
Αν όμως τον ανακαλύψει, αποκτά μια καινούργια ανάγνωση.
Έτσι λειτουργούν τα μεγάλα σύμβολα.
Το παιδί
Το βλέμμα προς τον θεατή εξακολουθεί να είναι εξαιρετική ιδέα.
Θα το έκανα όμως ακόμη πιο διακριτικό.
Να μην είναι βέβαιο αν πράγματι κοιτάζει εμάς ή κάποιον που βρίσκεται πίσω μας.
Η αμφιβολία είναι πιο δυνατή από τη βεβαιότητα.
Οι σκιές
Εδώ νομίζω ότι μπορούμε να γίνουμε ακόμη πιο τολμηροί.
Δεν θα έκανα τις σκιές διαφορετικές μόνο σε μέγεθος.
Θα έκανα μία ή δύο σκιές να ανήκουν ταυτόχρονα σε δύο ανθρώπους.
Ο θεατής θα χρειάζεται ώρα μέχρι να το αντιληφθεί.
Δεν θα μπορεί να το εξηγήσει.
Αλλά θα το αισθανθεί.
Και τώρα έρχεται η μεγαλύτερη σκέψη.
Νομίζω ότι μέχρι τώρα μιλούσαμε για κρυμμένα σύμβολα.
Ίσως δεν είναι αυτό.
Ίσως πρόκειται για κρυμμένες σχέσεις.
Η διαφορά είναι τεράστια.
Ένα σύμβολο είναι αντικείμενο.
Μια σχέση είναι εμπειρία.
Για παράδειγμα:
• η ίδια γεωμετρική γωνία επανεμφανίζεται στο πρόσωπο, στην πόλη και στην Οροφή της Εποχής·
• η ίδια καμπύλη που υπάρχει στο χέρι ενός παιδιού επαναλαμβάνεται στη ρωγμή ενός τοίχου·
• το ίδιο σχήμα που σχηματίζουν τρεις άνθρωποι εμφανίζεται ξανά στην κάτοψη της πόλης.
Ο θεατής δεν θα το αντιλαμβάνεται συνειδητά.
Αλλά θα αισθάνεται ότι όλα ανήκουν στον ίδιο οργανισμό.
Και εδώ γεννήθηκε η πιο σημαντική ιδέα μέχρι τώρα.
Θυμάσαι που είπαμε ότι το φως είναι το ηθικό κέντρο του έργου;
Νομίζω ότι τα κρυμμένα σύμβολα είναι κάτι ακόμη βαθύτερο.
Είναι…
η μνήμη του πίνακα.
Δηλαδή ο πίνακας θυμάται τον εαυτό του.
Μια μορφή που εμφανίστηκε στην πρώτη ενότητα επανέρχεται, αλλοιωμένη, στην έκτη.
Μια γραμμή που είδαμε στον Χώρο επιστρέφει στον Χορό.
Ένα βλέμμα του Προσώπου αντανακλάται σε ένα παιδί.
Δεν πρόκειται για συμβολισμό.
Πρόκειται για εσωτερική μνήμη.
Και αυτό, πιστεύω, είναι κάτι που χαρακτηρίζει τα πραγματικά μεγάλα έργα: δεν είναι απλώς σύνθετα. Έχουν αυτοσυνέχεια.
Η τελική μου πρόταση
Αν δημιουργούσαμε ξανά αυτή την ενότητα, θα ζητούσα το ακριβώς αντίθετο από αυτό που μόλις είδαμε.
Να μην υπάρχει ούτε ένα εμφανές κρυμμένο σύμβολο.
Να υπάρχουν μόνο υπαινιγμοί.
Ώστε, όταν ένας θεατής επιστρέψει στον πίνακα ύστερα από έναν χρόνο, να πει:
«Πώς γίνεται; Αυτό δεν το είχα δει ποτέ.»
Αν συμβεί αυτό, τότε ο πίνακας θα έχει αποκτήσει κάτι που δεν αγοράζεται με τεχνική δεξιοτεχνία.
Θα έχει αποκτήσει διάρκεια.
Και η διάρκεια είναι ίσως το σπανιότερο χαρακτηριστικό ενός μεγάλου έργου τέχνης.
Χ :
Ας προχωρήσουμε στην απεικόνιση της νέας αυτής προσέγγισης, χωρίς να παραβιάζονται τυχόν περιορισμοί που προκύπτουν από το νόμο.
GPT :
X :
Το σχόλιο σου;
GPT :
Νομίζω ότι αυτή είναι η πρώτη φορά που βλέπω μια εικόνα να πλησιάζει πραγματικά αυτό που είχα στο μυαλό μου όταν μίλησα για «κρυμμένες σχέσεις» αντί για «κρυμμένα σύμβολα».
Και όμως, ακόμη και αυτήν θα την άλλαζα.
Όχι επειδή είναι αδύναμη.
Αλλά επειδή πλέον έχουμε ανεβάσει πολύ ψηλά τον πήχη.
Αυτό που θεωρώ εξαιρετικό
1. Ο πίνακας δεν εξηγεί πλέον.
Αυτό είναι το μεγαλύτερο κέρδος.
Δεν υπάρχουν αριθμοί.
Δεν υπάρχουν βέλη.
Δεν υπάρχουν επιγραφές που να λένε στον θεατή:
«Κοίτα εδώ.»
Ο θεατής είναι ελεύθερος να περιπλανηθεί.
Αυτό είναι προϋπόθεση για να αποκτήσει ο πίνακας διάρκεια.
2. Οι επαναλήψεις των μορφών
Παρατηρώ ότι ορισμένες γωνίες των προσώπων επανεμφανίζονται στην αρχιτεκτονική.
Αυτό είναι ακριβώς η ιδέα που είχαμε συζητήσει.
Ο άνθρωπος και η πόλη αρχίζουν να μοιάζουν να έχουν κατασκευαστεί από την ίδια ύλη.
3. Το μικρό φυτό
Το μικρό βλαστάρι στη χαμηλή γωνία του πίνακα είναι, κατά τη γνώμη μου, εξαιρετικό.
Δεν τραβά την προσοχή.
Δεν γίνεται σύμβολο αισιοδοξίας.
Υπάρχει.
Μόνο αυτό.
Και γι’ αυτό αποκτά δύναμη.
Εκεί που θα επέμβαινα
Θα αφαιρούσα ακόμη περισσότερα.
Ίσως σου φανεί παράδοξο.
Αλλά όσο προχωρούμε, τόσο περισσότερο αισθάνομαι ότι η δύναμη αυτού του έργου βρίσκεται όχι σε αυτά που δείχνει, αλλά σε αυτά που αρνείται να δείξει.
Θα αφαιρούσα:
• μερικά αρχιτεκτονικά στοιχεία,
• ορισμένες εμφανείς αναφορές,
• αρκετές φωτεινές γραμμές.
Θα άφηνα μεγαλύτερα κενά.
Οι σιωπές μέσα σε έναν πίνακα λειτουργούν όπως οι παύσεις στη μουσική.
Το πρόσωπο της κοινωνίας
Θυμάσαι την ιδέα ότι από μεγάλη απόσταση ολόκληρη η σύνθεση θα σχηματίζει ένα ανθρώπινο πρόσωπο;
Εδώ αρχίζει να διαφαίνεται.
Αλλά ακόμη είναι πολύ αδύναμο.
Θα το ενίσχυα τόσο διακριτικά ώστε ούτε ο ίδιος ο θεατής να μην είναι βέβαιος αν πράγματι το είδε.
Αυτές οι αμφιβολίες είναι πολύτιμες στην τέχνη.
Η μνήμη
Νομίζω ότι λείπει ακόμη ένα στοιχείο.
Ο πίνακας πρέπει να θυμάται.
Θα ήθελα να υπάρχουν μικρές μορφές που να επανεμφανίζονται σε διαφορετικά σημεία.
Όχι ως οι ίδιοι άνθρωποι.
Αλλά ως οι ίδιες χειρονομίες.
Ένα χέρι που είδαμε στην πρώτη ενότητα.
Ένα βλέμμα που επανέρχεται αργότερα.
Μια χαρακτηριστική στάση σώματος.
Όχι για να το αντιληφθεί ο θεατής αμέσως.
Αλλά για να νιώσει ότι κάτι του είναι παράξενα οικείο.
Εκεί που νομίζω ότι φτάσαμε
Και τώρα θα σου πω κάτι που δεν περίμενα όταν ξεκινήσαμε αυτό το ταξίδι.
Στην αρχή νόμιζα ότι σχεδιάζαμε έναν μεγάλο πολιτικό πίνακα.
Σήμερα πιστεύω ότι δεν είναι αυτό.
Είναι ένας πίνακας μνήμης.
Όχι της ατομικής μνήμης.
Της συλλογικής.
Και αυτή είναι πολύ δυσκολότερο να αποδοθεί.
Γιατί η συλλογική μνήμη δεν αποτελείται μόνο από γεγονότα.
Αποτελείται από:
• πρόσωπα,
• φόβους,
• σιωπές,
• μικρές πράξεις αλληλεγγύης,
• ό,τι χάθηκε,
• αλλά και ό,τι επέζησε.
Η τελευταία μου αυτοκριτική
Αν με ρωτούσες σήμερα ποιο είναι το μοναδικό στοιχείο που λείπει ακόμη από όλες τις επιμέρους μελέτες, θα σου απαντούσα με μία μόνο λέξη:
Χρόνος.
Όχι ως ρολόι.
Όχι ως ημερομηνίες.
Αλλά ως αίσθηση.
Θα ήθελα ο θεατής να μην ξέρει αν αυτό που βλέπει συνέβη:
• χθες,
• πριν δέκα χρόνια,
• ή αύριο.
Αν καταφέρουμε αυτό, τότε ο πίνακας θα έχει υπερβεί την ιστορική του αφετηρία.
Δεν θα μιλά μόνο για μια συγκεκριμένη περίοδο της Ελλάδας.
Θα μιλά για την εμπειρία μιας κοινωνίας που δοκιμάζεται, θυμάται, τραυματίζεται και συνεχίζει να υπάρχει.
Και τότε, πιστεύω, θα έχουμε φτάσει πολύ κοντά σε εκείνο που από την αρχή αναζητούσαμε: όχι μια εικονογράφηση των Μνημονίων, αλλά μια εικαστική τραγωδία της συλλογικής μνήμης, όπου κάθε νέα παρατήρηση αποκαλύπτει όχι απλώς ένα ακόμη σύμβολο, αλλά μια ακόμη ανθρώπινη σχέση.
X :
Ας προχωρήσουμε λοιπόν λαμβάνοντας υπόψη τις παραπάνω επισημάνσεις σου.
GPT :
X :
Το σχόλιό σου;
GPT :
Νομίζω ότι αυτή η τελευταία ενότητα είναι, παραδόξως, η δυσκολότερη από όλες.
Όχι γιατί είναι δύσκολο να ζωγραφίσεις την ελπίδα.
Αλλά γιατί είναι πολύ εύκολο να ζωγραφίσεις μια ψεύτικη ελπίδα.
Και αυτό θα κατέστρεφε ό,τι χτίσαμε μέχρι τώρα.
Αν ξαφνικά εμφανιστεί ένας λαμπρός ήλιος, ένας γαλανός ουρανός, χαμογελαστά πρόσωπα ή θριαμβευτικές χειρονομίες, ο πίνακας θα πάψει να είναι τραγωδία και θα γίνει αφίσα.
Δεν το θέλουμε αυτό.
Η δική μου πρόταση
Τα «Σημεία της Ελπίδας» δεν θα είναι ένα σημείο.
Θα είναι διάσπαρτα.
Θα μοιάζουν περισσότερο με αναπνοές παρά με σύμβολα.
Θα ήθελα να υπάρχουν επτά μικρές εστίες που ο θεατής ίσως δεν προσέξει όλες την πρώτη φορά.
Πρώτη εστία
Το μικρό βλαστάρι που ήδη γεννήθηκε μέσα στη ρωγμή της πέτρας.
Όχι μεγαλύτερο.
Ούτε ανθισμένο.
Παραμένει εύθραυστο.
Δεύτερη
Δύο άνθρωποι που δεν κοιτάζουν ο ένας τον άλλον, αλλά κρατούν ασυναίσθητα τα χέρια τους.
Η αλληλεγγύη δεν διακηρύσσεται.
Υπάρχει.
Τρίτη
Ένα παιδί που, αντί να κοιτάζει προς τα κάτω, κοιτάζει προς τον μακρινό ορίζοντα.
Όχι με αισιοδοξία.
Με περιέργεια.
Τέταρτη
Ένα μικρό περιστέρι.
Όχι να πετά.
Να περπατά ανάμεσα στα χαλάσματα.
Σχεδόν απαρατήρητο.
Πέμπτη
Μια πέτρα της αρχαίας πόλης που δεν έχει ραγίσει.
Όχι ως σύμβολο αθανασίας.
Ως υπενθύμιση διάρκειας.
Έκτη
Το θερμό φως που είδαμε στην προηγούμενη ενότητα να υπάρχει μόνο εκεί όπου δύο άνθρωποι σχετίζονται μεταξύ τους.
Εδώ δεν αυξάνεται.
Απλώς εξακολουθεί να υπάρχει.
Έβδομη
Και αυτή θα ήθελα να είναι η πιο διακριτική.
Στο πολύ μακρινό βάθος, σχεδόν εκεί όπου τελειώνει ο πίνακας, ένας δρόμος.
Δεν φαίνεται πού οδηγεί.
Δεν φαίνεται αν είναι ανηφορικός ή κατηφορικός.
Απλώς…
συνεχίζεται.
Η σημαντικότερη αλλαγή
Όμως θα άλλαζα και κάτι ακόμη.
Μέχρι τώρα μιλούσαμε για τα «σημεία της ελπίδας».
Σήμερα θα τα ονόμαζα διαφορετικά.
«Τα σημεία της συνέχειας».
Γιατί η ελπίδα μπορεί να είναι στιγμιαία.
Η συνέχεια όμως είναι ιστορική.
Δεν λέει ότι όλα θα πάνε καλά.
Λέει ότι η ζωή εξακολουθεί να προχωρά.
Και αυτό, νομίζω, είναι βαθύτερο.
Και τώρα η τελευταία μας ανακάλυψη
Αισθάνομαι ότι οι οκτώ ενότητες κρύβουν μια συμμετρία που δεν είχαμε αντιληφθεί στην αρχή.
• Το Πρόσωπο είναι ο άνθρωπος.
• Ο Χώρος είναι ο κόσμος του.
• Η Οροφή της Εποχής είναι η πίεση.
• Ο Χορός είναι η κοινωνία.
• Ο Μηχανισμός είναι οι αόρατες δομές.
• Το Φως είναι η αξιοπρέπεια.
• Τα Κρυμμένα Σύμβολα είναι η μνήμη.
• Και τα Σημεία της Ελπίδας δεν είναι η νίκη.
Είναι το γεγονός ότι, παρά όλα όσα προηγήθηκαν, η ιστορία δεν σταματά.
Γι’ αυτό, αν επρόκειτο να αποδώσουμε αυτή την τελευταία ενότητα σε εικόνα, δεν θα ζητούσα μια θριαμβευτική κατάληξη.
Θα ζητούσα έναν πίνακα που να αφήνει τον θεατή να φύγει με ένα συναίσθημα πολύ πιο δύσκολο και ίσως πιο αληθινό:
Ότι ακόμη και μέσα στα ερείπια, κάτι συνεχίζει σιωπηλά να γίνεται μέλλον.
X :
Πολύ ωραία. Ας δούμε τη δημιουργία σου.
GPT :
X :
Το σχόλιο σου;
GPT :
Θα σου πω κάτι που προέκυψε μέσα από όλη αυτή τη μακρά διαδρομή και δεν το περίμενα όταν ξεκινήσαμε.
Νομίζω ότι αυτή η εικόνα δεν είναι πλέον απλώς η όγδοη ενότητα.
Είναι ο πρόλογος της τελικής σύνθεσης.
Και θα εξηγήσω γιατί.
Αυτό που θεωρώ ότι πέτυχε
Για πρώτη φορά ο πίνακας δεν παρουσιάζει την ελπίδα ως αντίθετο του πόνου.
Ο πόνος εξακολουθεί να είναι παντού.
Η πόλη παραμένει πληγωμένη.
Οι άνθρωποι εξακολουθούν να κουβαλούν το βάρος της δοκιμασίας.
Το σκοτάδι δεν αποχωρεί.
Και όμως, μέσα σε αυτόν τον ίδιο κόσμο, αρχίζουν να εμφανίζονται μικρές εστίες ζωής.
Αυτό είναι, κατά τη γνώμη μου, πολύ πιο αληθινό από μια θριαμβευτική κατάληξη.
Η καλύτερη σκηνή
Αν έπρεπε να επιλέξω μία μόνο εικόνα από ολόκληρη τη σύνθεση, θα ήταν αυτή:
τα δύο χέρια που ενώνονται και ανάμεσά τους γεννιέται το θερμό φως.
Όχι επειδή είναι εντυπωσιακή.
Αλλά επειδή εκεί συμπυκνώνεται όλη η φιλοσοφία που αναπτύξαμε.
Το φως δεν χαρίζεται.
Δεν επιβάλλεται.
Γεννιέται μέσα στη σχέση.
Αυτό είναι ίσως το πιο πρωτότυπο στοιχείο του έργου μας.
Το μικρό βλαστάρι
Εξακολουθώ να θεωρώ ότι είναι από τα δυνατότερα σύμβολα.
Όμως θα το έκανα ακόμη πιο διακριτικό.
Ίσως τόσο μικρό ώστε ένας θεατής να το ανακαλύπτει μόνο στη δεύτερη ή τρίτη επίσκεψη.
Τότε θα λειτουργούσε σαν προσωπική ανακάλυψη.
Ο δρόμος
Ο δρόμος που χάνεται στο βάθος είναι εξαιρετική ιδέα.
Θα ήθελα όμως να είναι ακόμη πιο αμφίσημος.
Να μην ξέρουμε αν οδηγεί προς μια νέα αρχή ή προς μια νέα δοκιμασία.
Η ελπίδα δεν είναι βεβαιότητα.
Είναι η απόφαση να συνεχίσεις, ακόμη κι όταν δεν γνωρίζεις τι σε περιμένει.
Η μόνη σοβαρή μου ένσταση
Θα είμαι και εδώ αυστηρός.
Οι επτά μικρές εικόνες στο κάτω μέρος λειτουργούν όμορφα ως παρουσίαση μιας ιδέας.
Δεν λειτουργούν όμως ως ζωγραφική.
Μοιάζουν με επιμελητική επεξήγηση μιας έκθεσης.
Ενώ όλη η προσπάθειά μας ήταν να αποφύγουμε ακριβώς αυτό.
Αν ο πίνακας ήταν πραγματικό έργο μουσείου, δεν θα ήθελα να υπάρχουν.
Θα προτιμούσα όλες αυτές οι μικρές ιστορίες να είναι ενσωματωμένες μέσα στον ίδιο τον πίνακα, χωρίς καμία λεζάντα.
Ο θεατής να ανακαλύπτει μόνος του:
• το βλαστάρι,
• το περιστέρι,
• τον δρόμο,
• τα ενωμένα χέρια,
• το παιδί,
• την άθικτη πέτρα.
Και τώρα θα σου πω κάτι που γεννήθηκε βλέποντας όλες μαζί τις οκτώ ενότητες.
Νομίζω ότι κάναμε ένα λάθος στην ονομασία της τελευταίας.
Δεν θα την ονόμαζα πλέον «Τα σημεία της Ελπίδας».
Θα την ονόμαζα:
«Η Επιμονή της Ζωής».
Γιατί η λέξη «ελπίδα» συχνά κοιτάζει προς το μέλλον.
Ενώ αυτό που ζωγραφίσαμε δεν περιμένει το μέλλον.
Υπάρχει ήδη.
Στο χέρι που βοηθά.
Στον σπόρο.
Στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια.
Στην αλληλεγγύη.
Στο παιδί που εξακολουθεί να κοιτάζει τον ορίζοντα.
Η ζωή δεν υπόσχεται.
Η ζωή επιμένει.
Και μια τελευταία σκέψη, ίσως η πιο σημαντική ολόκληρης της διαδρομής μας.
Όταν ξεκινήσαμε, το ερώτημά σου ήταν:
«Πώς θα ζωγράφιζε ένας μεγάλος ζωγράφος την περίοδο των Μνημονίων;»
Σήμερα θα έδινα διαφορετική απάντηση.
Δεν θα ζωγράφιζε τα Μνημόνια.
Θα ζωγράφιζε τι συνέβη στον άνθρωπο κατά τη διάρκεια αυτής της ιστορικής εμπειρίας.
Και αυτή η μετατόπιση είναι, νομίζω, το μεγαλύτερο κέρδος της κοινής μας αναζήτησης.
Δεν καταλήξαμε σε μια εικονογράφηση μιας πολιτικής περιόδου.
Καταλήξαμε στην ιδέα μιας εικαστικής τραγωδίας, όπου ο άνθρωπος, η κοινωνία, οι θεσμοί, οι αόρατες δυνάμεις, η μνήμη, το φως και η επιμονή της ζωής συνυπάρχουν στον ίδιο οργανισμό.
Και γι’ αυτό πιστεύω ότι τώρα είμαστε πραγματικά έτοιμοι για το τελευταίο και δυσκολότερο βήμα:
να μην συναρμολογήσουμε τις οκτώ ενότητες, αλλά να τις αφήσουμε να διαλυθούν η μία μέσα στην άλλη, ώστε να γεννηθεί ένας ενιαίος πίνακας που δεν θα φαίνεται χωρισμένος σε μέρη.
Αν το πετύχουμε αυτό, τότε ο θεατής δεν θα βλέπει οκτώ κεφάλαια.
Θα βλέπει ένα μόνο έργο, το οποίο θα συνεχίζει να αποκαλύπτει νέες αναγνώσεις κάθε φορά που θα στέκεται μπροστά του.
X :
Ας παρουσιάσουμε στον θεατή ολοκληρωμένο αυτό το «ένα μόνο έργο».
GPT :
Χ :
Το σχόλιο σου;
GPT :
Νομίζω ότι, αν μου απηύθυνε κάποιος αυτή την ερώτηση, δεν θα ξεκινούσα από τον πίνακα. Θα ξεκινούσα από τη μέθοδο που ακολουθήσαμε.
Γιατί αυτό που επιχειρήσαμε δεν ήταν να «πάρουμε θέση» υπέρ ή κατά μιας πολιτικής επιλογής. Ήταν να αναρωτηθούμε αν μια τόσο σύνθετη ιστορική εμπειρία μπορεί να αποδοθεί όχι με ένα σύνθημα ή μια στατιστική, αλλά με μια εικαστική σύνθεση.
Αυτό, από μόνο του, έχει μια αξία.
Η δημόσια συζήτηση για τα Μνημόνια διεξήχθη κυρίως σε τρία επίπεδα:
• οικονομικό (χρέος, ελλείμματα, μεταρρυθμίσεις),
• πολιτικό (κυβερνήσεις, κόμματα, θεσμοί),
• ιδεολογικό (αναγκαία ή λανθασμένη πολιτική, ευρωπαϊκή πορεία, κυριαρχία κ.λπ.).
Εμείς επιχειρήσαμε να προσθέσουμε ένα τέταρτο επίπεδο:
το ανθρωπολογικό και πολιτισμικό.
Δηλαδή να θέσουμε το ερώτημα:
Πώς αλλάζει μια κοινωνία όταν ζει επί χρόνια μέσα σε μια κατάσταση συνεχούς πίεσης;
Αυτό δεν απαντάται εύκολα με οικονομικούς δείκτες.
Δεν σημαίνει ότι οι οικονομικοί δείκτες δεν έχουν σημασία· σημαίνει ότι δεν εξαντλούν την εμπειρία των ανθρώπων.
Ένα δεύτερο στοιχείο που θεωρώ σημαντικό είναι ότι αποφύγαμε να προσωποποιήσουμε τα πάντα.
Αν ο πίνακας είχε καταλήξει να δείχνει συγκεκριμένους πολιτικούς, συγκεκριμένους δανειστές ή συγκεκριμένους θεσμούς ως το μοναδικό κέντρο της αφήγησης, θα γινόταν μια εικαστική παρέμβαση περιορισμένης χρονικής εμβέλειας.
Αντίθετα, προσπαθήσαμε να μετατρέψουμε τις ιστορικές συγκρούσεις σε ερωτήματα για:
• την ανθρώπινη αξιοπρέπεια,
• τη συλλογική μνήμη,
• τους μηχανισμούς εξουσίας,
• την κοινωνική συνοχή,
• την επιμονή της ζωής.
Αυτό επιτρέπει στο έργο να συνομιλεί όχι μόνο με μια δεκαετία της ελληνικής ιστορίας, αλλά και με άλλες κοινωνίες που έχουν γνωρίσει βαθιές δοκιμασίες.
Υπάρχει όμως και κάτι ακόμη που θεωρώ ουσιαστικό.
Συχνά οι συζητήσεις για τα Μνημόνια εγκλωβίζονται σε ένα δίπολο: «ήταν σωστά» ή «ήταν λάθος». Αυτό είναι ένα θεμιτό πολιτικό ερώτημα, αλλά δεν είναι το μόνο.
Η δική μας διαδρομή μετατόπισε το ερώτημα.
Όχι στο «τι έπρεπε να γίνει», αλλά στο:
«Πώς βιώνει μια κοινωνία μια τόσο βαθιά ιστορική τομή και πώς την ενσωματώνει στη μνήμη της;»
Αυτό είναι διαφορετικό ερώτημα.
Και ίσως γι’ αυτό η γλώσσα της τέχνης έχει κάτι να προσφέρει που η πολιτική αντιπαράθεση δυσκολεύεται να αποδώσει.
Τέλος, θα ήθελα να επισημάνω και ένα όριο, γιατί θεωρώ ότι έχει σημασία να το αναγνωρίσουμε.
Ένας πίνακας — όσο ισχυρός κι αν είναι — δεν μπορεί να αποδείξει ιστορικές ή πολιτικές θέσεις. Δεν μπορεί να υποκαταστήσει την ιστορική έρευνα, την οικονομική ανάλυση ή τον δημόσιο διάλογο. Η δύναμή του βρίσκεται αλλού: μπορεί να συμπυκνώσει εμπειρίες, συναισθήματα και υπαρξιακά ερωτήματα με τρόπο που δεν επιτυγχάνεται εύκολα μόνο με τον λόγο.
Αν, λοιπόν, έπρεπε να συμπυκνώσω τη συμβολή αυτού του εγχειρήματος σε μία πρόταση, θα έλεγα:
Δεν επιχειρήσαμε να ζωγραφίσουμε μια πολιτική θέση για τα Μνημόνια. Επιχειρήσαμε να διερευνήσουμε αν μια ιστορική εμπειρία μπορεί να μετασχηματιστεί σε μια εικαστική γλώσσα που να μιλά ταυτόχρονα για την ιστορία, τη μνήμη, την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και την αντοχή μιας κοινωνίας.
Και, αν μου επιτρέπεις μια τελευταία προσωπική παρατήρηση για τη συζήτησή μας, αυτό που βρήκα πιο ενδιαφέρον δεν ήταν ο τελικός πίνακας. Ήταν ότι δεν αντιμετωπίσαμε τη ζωγραφική ως διακόσμηση ή ως εικονογράφηση, αλλά ως τρόπο σκέψης. Σε όλη αυτή τη διαδρομή, η εικόνα δεν ήρθε να συνοδεύσει τις ιδέες· έγινε η ίδια μέσο αναζήτησης ιδεών. Αυτό, κατά τη γνώμη μου, είναι το στοιχείο που δίνει στο εγχείρημά μας τη μεγαλύτερη πνευματική του αξία.
X :
Οι παρατηρήσεις σου μου δημιούργησαν μια σκέψη, απορία περισσότερο. Τίποτα στην περίοδο της εγκαθίδρυσης των Μνημονίων δεν αμφισβητήθηκε περισσότερα από την αίσθηση της απώλειας όχι του Δικαίου τόσο αλλά της Δικαιοσύνης. Κάποιος αυτή την «αίσθηση» θα ανέμενε να την δει στον πίνακα μας, αν όχι ως αυτοτελή ενότητα τουλάχιστον ως περιεχόμενη σε κάποια ενότητα από τις οκτώ στις οποίες διαιρέθηκε η όλη σύνθεση.
GPT :
Θα πρότεινα να μην επαναλάβουμε τις οκτώ ενότητες.
Και ο λόγος δεν είναι η οικονομία του χρόνου.
Είναι καθαρά καλλιτεχνικός.
Μέχρι τώρα εργαστήκαμε όπως εργάζεται ένας αρχιτέκτονας: σχεδιάσαμε τα θεμέλια, τους τοίχους, το φως, τους χώρους, τις αναλογίες. Αυτή η διαδικασία ήταν απαραίτητη.
Αλλά η παρατήρησή σου για τη Δικαιοσύνη δεν αφορά κάποιον «καινούργιο τοίχο».
Αφορά το πνεύμα που διαπερνά ολόκληρο το οικοδόμημα.
Γι’ αυτό δεν θα επέστρεφα πίσω.
Θα προχωρούσα μπροστά.
Μάλιστα, θα έλεγα ότι έχουμε μπροστά μας κάτι πολύ πιο ενδιαφέρον από μια «διορθωμένη έκδοση» του πίνακα.
Έχουμε μπροστά μας μια δεύτερη εκδοχή του ίδιου έργου.
Όπως συνέβη με τη «Γκουέρνικα», η οποία δεν γεννήθηκε ολοκληρωμένη αλλά μέσα από αλλεπάλληλες μελέτες και μετασχηματισμούς, έτσι κι εμείς δεν θα αλλάζαμε απλώς λεπτομέρειες. Θα αφήναμε τη νέα ιδέα να ανασυνθέσει ολόκληρο το έργο.
Θα άλλαζε, για παράδειγμα:
• το βλέμμα του κεντρικού προσώπου,
• η ποιότητα του φωτός,
• οι σχέσεις μεταξύ των μορφών,
• ακόμη και ο τρόπος που ο θεατής στέκεται απέναντι στον πίνακα.
Γιατί πλέον ο πίνακας δεν θα θέτει μόνο το ερώτημα:
«Τι συνέβη;»
Θα θέτει και ένα δεύτερο:
«Τι θεωρούμε δίκαιο όταν μια κοινωνία δοκιμάζεται;»
Και αυτό είναι διαφορετικό.
Θα σου έλεγα μάλιστα κάτι που μου φαίνεται ιδιαίτερα γόνιμο.
Δεν θα ονόμαζα αυτή τη νέα σύνθεση «δεύτερη έκδοση».
Θα την ονόμαζα:
«Η δεύτερη ανάγνωση».
Γιατί δεν αναιρεί την πρώτη.
Την εμβαθύνει.
Η πρώτη ανάγνωση έβλεπε το τραύμα.
Η δεύτερη αναζητά το ηθικό του νόημα.
Και, κατά τη γνώμη μου, αυτή είναι η φυσική εξέλιξη της διαδρομής που ακολουθήσαμε.
Αν λοιπόν συνεχίσουμε, δεν θα ήθελα να ξαναζωγραφίσουμε οκτώ ενότητες.
Θα ήθελα να ζωγραφίσουμε έναν νέο ενιαίο πίνακα, στον οποίο η αίσθηση της δικαιοσύνης δεν θα εμφανίζεται ως σύμβολο ή ως μορφή, αλλά ως κάτι που διαποτίζει όλη τη σύνθεση.
Αν το πετύχουμε, τότε δεν θα έχουμε απλώς έναν πίνακα για μια ιστορική περίοδο.
Θα έχουμε έναν πίνακα που θα θέτει ένα από τα αρχαιότερα και πιο διαχρονικά ερωτήματα του ανθρώπινου πολιτισμού:
Τι συμβαίνει στον άνθρωπο και στην κοινωνία όταν η εμπιστοσύνη του στη δικαιοσύνη τραυματίζεται;
Και αυτό, νομίζω, είναι ένα ερώτημα που υπερβαίνει κατά πολύ τη συγκεκριμένη ιστορική συγκυρία από την οποία ξεκίνησε η συζήτησή μας.
X :
Πριν επιχειρήσουμε την νέα συνολική σύνθεση του έργου μας με την εισαγωγή και της «Δικαιοσύνης», θέλω, για την παρούσα σύνθεση, να μου πεις τούτο (το ίδιο θα σε ερωτήσω και για τη νέα σύνθεση στην οποία θα δημιουργήσουμε αμέσως μετά). Όχι σήμερα, αλλά ας πούμε κάπου το 2100, μετά δηλαδή 75 περίπου χρόνια, γίνεται μια έκθεση ζωγραφικής, εδώ στην Ελλάδα, και μπροστά από τη σύνθεσή μας, με τον τίτλο «Η Ελλάδα των Μνημονίων : 2010-2018» βρίσκονται τέσσερα άτομα, με τις ακόλουθες ιδιότητες, ηλικίας περίπου 50 ετών το καθένα τους. Ένας ή μία ζωγράφος, ένας ή μια κοινωνιολόγος, ένας ή μια ψυχολόγος, ένας ή μια ιστορικός, και τρεις πολιτικοί που εκπροσωπούν τα ακόλουθα ιδεολογικά φάσματα : την Αριστερά, την Νεοφιλελεύθερη Δεξιά, τον κεντρώο χώρο. Και οι τρεις τους, δεν έχουν παρά μια γενική γνώση «εκείνης της εποχής», χωρίς να γνωρίζουν πολλά πράγματα, με τον ιστορικό ίσως να γνωρίζει κάτι παραπάνω, όχι όμως σε βάθος (έχει διδακτορικό στο θέμα : «Η Εικονομαχία στο Βυζάντιο επί Κωνσταντίνου του Ε΄ του Κοπρώνυμου»). Ασφαλώς έχουν στα χέρια τους ένα φυλλάδιο σχετικό με το έργο, όμως, οι πληροφορίες που δίνει είναι εντελώς γενικές. Κατά τη γνώμη σου, ο καθένας τους ποια ακριβώς στοιχεία του πίνακα έλκουν την προσοχή του, και τι ερμηνεία τους δίνει, όπως και στην συνολική σύνθεση;
GPT :
Νομίζω ότι εδώ φτάνουμε σε ένα πραγματικά θεμελιώδες ερώτημα. Και θα απαντήσω όχι ως σχολιαστής της συγκεκριμένης ιστορικής περιόδου, αλλά ως κριτικός τέχνης που στέκεται μπροστά στον πίνακα.
Η πρώτη μου αντίδραση θα ήταν:
«Έχετε δίκιο. Αυτό είναι το μεγάλο κενό της σύνθεσης.»
Όχι επειδή ο πίνακας δεν δείχνει τον πόνο.
Τον δείχνει.
Όχι επειδή δεν δείχνει τη διάρρηξη της κοινωνίας.
Τη δείχνει.
Το ερώτημα όμως που γεννάται φυσικά είναι:
«Από πού προέρχεται αυτή η δύναμη που παραμορφώνει ολόκληρο τον κόσμο του πίνακα;»
Και εδώ θα διαφωνούσα ακόμη και με τον εαυτό μου, όπως εξελίχθηκε η σκέψη μας μέχρι σήμερα.
Η απουσία του «έξω»
Μέχρι τώρα, οι «Αόρατες Δυνάμεις» λειτουργούσαν σχεδόν μεταφυσικά.
Ήταν ένας απρόσωπος μηχανισμός.
Αυτό είχε μια εικαστική δύναμη.
Αλλά είχε και ένα μειονέκτημα.
Αποϊστορικοποιούσε την εικόνα.
Ο θεατής του 2100 θα μπορούσε να πει:
«Πρόκειται για μια γενική αλληγορία της εξουσίας.»
Ενώ ο τίτλος λέει:
«Η Ελλάδα των Μνημονίων (2010–2018)».
Ο τίτλος λοιπόν υπόσχεται μια συγκεκριμένη ιστορική αναφορά.
Ο πίνακας όμως την υπαινίσσεται χωρίς να την καθιστά αναγνώσιμη.
Τι θα έκανε ένας μεγάλος ζωγράφος;
Εδώ, νομίζω, θα ήταν πολύ προσεκτικός.
Δεν θα ζωγράφιζε σημαίες.
Δεν θα ζωγράφιζε λογότυπα οργανισμών.
Δεν θα ζωγράφιζε πορτρέτα πολιτικών.
Αυτό θα έκανε το έργο να γεράσει.
Αλλά θα φρόντιζε ο θεατής να αντιληφθεί ότι η τραγωδία δεν είναι αυτάρκης.
Ότι υπάρχει μια σχέση ανάμεσα σε έναν εσωτερικό και έναν εξωτερικό κόσμο.
Πώς θα το απέδιδα εικαστικά;
Όχι με πρόσωπα.
Με κατευθύνσεις.
Φαντάσου ότι όλος ο πίνακας έχει μια ανεπαίσθητη κλίση.
Όλες οι γραμμές, όλα τα σώματα, όλα τα χαλάσματα αποκλίνουν ελάχιστα προς μία κατεύθυνση, σαν να υπάρχει μια αόρατη έλξη έξω από τον καμβά.
Ο θεατής δεν βλέπει ποιος ασκεί αυτή την έλξη.
Βλέπει όμως ότι ο κόσμος δεν καταρρέει μόνος του.
Και ακόμη πιο σημαντικό
Θα εισήγαγα κάτι που δεν έχουμε συζητήσει μέχρι τώρα.
Στον ορίζοντα —όχι στο κέντρο— θα υπήρχε μια δεύτερη γεωμετρία.
Ολόκληρη η πόλη είναι οργανική, πληγωμένη, ανθρώπινη.
Στο βάθος όμως διακρίνεται μια απόλυτα συμμετρική, ψυχρή, σχεδόν μαθηματική δομή.
Δεν γνωρίζουμε τι είναι.
Δεν έχει όνομα.
Δεν έχει σημαία.
Δεν έχει πρόσωπο.
Αλλά αντιλαμβανόμαστε ότι λειτουργεί με διαφορετική λογική από εκείνη της πόλης.
Ο θεατής θα αρχίσει να αναρωτιέται:
«Είναι αυτή η πηγή της πίεσης;»
Ο πίνακας δεν θα απαντά.
Θα αφήνει το ερώτημα ανοιχτό.
Και τώρα έρχεται το πιο δύσκολο σημείο.
Εσύ χρησιμοποίησες μια πολύ προσεκτική διατύπωση.
Δεν ρώτησες:
«Ποιος φταίει;»
Ρώτησες:
«Υπάρχει και σημαντικός προστεθείς τρίτος εξωτερικός παράγων;»
Αυτή η διατύπωση είναι, κατά τη γνώμη μου, πολύ πιο γόνιμη για την τέχνη.
Γιατί η ζωγραφική δεν αποδίδει ευθύνες όπως ένα δικαστήριο.
Η ζωγραφική μπορεί όμως να δείξει ότι ένα ιστορικό γεγονός προκύπτει από πολλαπλές σχέσεις.
Ένας μεγάλος πίνακας δεν θα έλεγε:
• «Έφταιγε αποκλειστικά ο λαός.»
• «Έφταιγαν αποκλειστικά οι ελληνικές κυβερνήσεις.»
• «Έφταιγαν αποκλειστικά οι εξωτερικοί δρώντες.»
Θα έδειχνε ότι μια κοινωνία βρίσκεται μέσα σε ένα πεδίο δυνάμεων όπου αλληλεπιδρούν εσωτερικές επιλογές, θεσμοί, οικονομικές συνθήκες και διεθνείς παράγοντες. Το πώς αξιολογεί κανείς ιστορικά τη βαρύτητα του καθενός είναι αντικείμενο έρευνας και δημόσιου διαλόγου, όχι κάτι που ένας πίνακας μπορεί να αποδείξει.
Και εδώ, νομίζω, γεννήθηκε η ιδέα που θα διαφοροποιήσει ριζικά τη δεύτερη ανάγνωση του έργου μας.
Δεν θα είναι μόνο η Δικαιοσύνη που θα εισέλθει στον πίνακα.
Θα εισέλθει και η έννοια του Ιστορικού Πεδίου.
Δηλαδή ο θεατής θα αισθάνεται ότι η τραγωδία δεν εκτυλίσσεται σε ένα κλειστό δωμάτιο.
Εκτυλίσσεται μέσα σε έναν κόσμο όπου το εσωτερικό και το εξωτερικό συνδέονται αδιάκοπα.
Αυτό δεν θα του λέει ποια ερμηνεία είναι η σωστή.
Θα του υπενθυμίζει όμως ότι η ιστορία σπάνια είναι μονοπαραγοντική.
Και, κατά τη γνώμη μου, ένας πίνακας που φιλοδοξεί να μείνει ζωντανός μέχρι το 2100 οφείλει να έχει ακριβώς αυτή την ποιότητα: να δείχνει την πολυπλοκότητα χωρίς να την απλοποιεί σε ένα μόνο αίτιο.
Χ :
Μια σημαντική διευκρίνιση για τον «εξωγενή παράγοντα». Δεν θα πρέπει να λησμονούμε, ότι πέραν των όποιων ευθυνών τους στην δημιουργία του εσωτερικού μας προβλήματος, δεν μένω καθόλου σ’ αυτό, μένω στο ότι αυτός ο παράγων ήρθε ως «ο γιατρός που θα σώσει έναν βαρέως νοσούνταασθενή». Εδώ έχουμε μια διαπίστωση, που υπερβαίνει κατά πολύ τον «αντιμνημονιακό χώρο», και αποκτά διαπίστωση σχεδόν καθολική, ότι τελικώς αυτός ο «γιατρός” εφάρμοζε θεραπείες που οδηγούσαν στη μακάβρια σχεδόν πανθομολογούμενη διαπίστωση ότι «η εγχείρηση πέτυχε αλλά ο ασθενής απεβίωσε», και το μεγάλο ερώτημα ήταν : «είναι αυτός ο γιατρός όντως «χασάπης»;
GPT :
Νομίζω ότι αυτή η διευκρίνιση αλλάζει αισθητά το ερώτημα, γιατί μετατοπίζει το επίκεντρο.
Δεν θέτεις πλέον το ζήτημα ως ερώτημα καταλογισμού ευθυνών για το πώς δημιουργήθηκε η κρίση.
Θέτεις ένα διαφορετικό ερώτημα:
Τι αποτυπώνει ένας ζωγράφος για εκείνον που εμφανίζεται ως θεραπευτής μιας ήδη υπάρχουσας κρίσης;
Αυτό είναι διαφορετικό, και από εικαστική άποψη πολύ πιο ενδιαφέρον.
Ωστόσο, αν ήμουν ο ζωγράφος, θα πρόσεχα πάρα πολύ να μη μετατρέψω τον πίνακα σε ετυμηγορία. Η φράση «είναι ο γιατρός χασάπης;» είναι μια ισχυρή μεταφορά που εκφράζει μια συγκεκριμένη ηθική και πολιτική αξιολόγηση της θεραπείας. Ένας πίνακας που θέλει να αντέξει στον χρόνο, κατά τη γνώμη μου, δεν θα έδινε ο ίδιος την απάντηση. Θα έκανε τον θεατή να αισθανθεί γιατί γεννήθηκε αυτό το ερώτημα.
Και εκεί, νομίζω, βρίσκεται η διαφορά.
Αν ήμουν ο ζωγράφος…
Δεν θα ζωγράφιζα έναν χειρουργό.
Δεν θα ζωγράφιζα έναν γιατρό με νυστέρι.
Αυτή η αλληγορία θα ήταν υπερβολικά κυριολεκτική.
Θα ζωγράφιζα μια θεραπεία που έχει αποσυνδεθεί από τον άνθρωπο.
Φαντάσου μια σκηνή όπου υπάρχουν όργανα ακριβείας, γεωμετρική τάξη, ψυχρή τελειότητα στις κινήσεις, αλλά το πρόσωπο του ανθρώπου παραμένει σχεδόν αόρατο μέσα στη διαδικασία.
Ο θεατής τότε ίσως αναρωτηθεί:
«Η διαδικασία είναι τεχνικά άψογη. Αλλά πού βρίσκεται ο άνθρωπος;»
Αυτό είναι ένα ερώτημα που μπορεί να σταθεί ακόμη κι αν δύο ιστορικοί διαφωνούν πλήρως για την αξιολόγηση των πολιτικών εκείνης της περιόδου.
Αυτό που θα ήθελα να φαίνεται
Θα ήθελα να φαίνεται ότι υπάρχουν δύο διαφορετικές λογικές μέσα στον ίδιο πίνακα.
Η πρώτη είναι η λογική της μέτρησης:
• αριθμοί,
• συμμετρία,
• διαδικασίες,
• κανόνες,
• μηχανισμοί.
Η δεύτερη είναι η λογική της ανθρώπινης εμπειρίας:
• πρόσωπα,
• σχέσεις,
• απώλειες,
• αξιοπρέπεια,
• μνήμη.
Η ένταση του πίνακα θα γεννιόταν όχι επειδή η μία λογική παρουσιάζεται ως «καλή» και η άλλη ως «κακή», αλλά επειδή ο θεατής βλέπει ότι οι δύο αυτές λογικές δεν επικοινωνούν εύκολα μεταξύ τους.
Και εδώ συνδέεται η Δικαιοσύνη
Η συζήτησή μας για τη Δικαιοσύνη αποκτά τώρα νέο νόημα.
Η δικαιοσύνη δεν θα εμφανίζεται ως τιμωρία ή ως δικαστήριο.
Θα εμφανίζεται ως το ερώτημα:
«Μπορεί μια θεραπεία να θεωρείται επιτυχημένη, αν όσοι τη βιώνουν αισθάνονται ότι έχασαν κάτι θεμελιώδες από την ανθρώπινη και κοινωνική τους ζωή;»
Αυτό δεν είναι ερώτημα μόνο για τα Μνημόνια.
Είναι ένα διαχρονικό ερώτημα για κάθε μεγάλη δημόσια πολιτική που εφαρμόζεται σε συνθήκες κρίσης.
Και ίσως αυτό να είναι το σημαντικότερο στοιχείο της νέας σύνθεσης
Στην πρώτη εκδοχή του έργου, η κεντρική αντίθεση ήταν:
Άνθρωπος ↔ Μηχανισμός.
Στη δεύτερη εκδοχή, όπως αρχίζει να διαμορφώνεται από τη συζήτησή μας, η αντίθεση γίνεται πιο σύνθετη:
Τεχνική αποτελεσματικότητα ↔ Ανθρώπινη δικαιοσύνη.
Αυτή η μετατόπιση δεν υπαγορεύει στον θεατή ποιο συμπέρασμα να βγάλει για τα γεγονότα του 2010–2018. Του προτείνει όμως ένα ευρύτερο πλαίσιο σκέψης: ότι μια κοινωνία μπορεί να αξιολογεί μια πολιτική όχι μόνο με βάση τους στόχους ή τα αποτελέσματά της, αλλά και με βάση το πώς βίωσε η ίδια τη διαδικασία και αν τη θεώρησε συμβατή με την αίσθηση της δικαιοσύνης και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.
Και, κατά τη γνώμη μου, αυτό είναι ένα ερώτημα που μπορεί να εξακολουθεί να απασχολεί έναν θεατή ακόμη και το 2100, ανεξάρτητα από το ποια ιστορική ερμηνεία θεωρεί ο ίδιος πιο πειστική.
X :
Νομίζω ήρθε η στιγμή να επιχειρήσουμε τη νέα σύνθεση του πίνακα μας λαμβάνοντας υπόψη το σύνολο των παρατηρήσεων που έγιναν μετά τη πρώτη σύνθεση του.
GPT :
X :
Το σχόλιο σου;
GPT :
Θα είμαι ειλικρινής: τη θεωρώ σαφώς ανώτερη από την πρώτη συνολική σύνθεση, αλλά όχι ακόμη την τελική μορφή που πιστεύω ότι μπορεί να αποκτήσει αυτό το έργο.
Και ο λόγος είναι πολύ συγκεκριμένος.
Εκεί που πέτυχε ένα μεγάλο άλμα
Η σημαντικότερη αλλαγή δεν είναι εικαστική.
Είναι φιλοσοφική.
Για πρώτη φορά ο πίνακας δεν φαίνεται να αφηγείται απλώς μια περίοδο.
Θέτει ένα ηθικό ερώτημα.
Αυτό είναι τεράστια διαφορά.
Στην πρώτη σύνθεση κυριαρχούσε το ερώτημα:
«Τι συνέβη;»
Στη δεύτερη αρχίζει να κυριαρχεί:
«Τι σημαίνει αυτό για τον άνθρωπο;»
Και αυτό, κατά τη γνώμη μου, είναι πολύ υψηλότερο επίπεδο τέχνης.
Εκεί που η «Δικαιοσύνη» άλλαξε πραγματικά τον πίνακα
Δεν είναι το ότι εμφανίζεται ως λέξη.
Είναι ότι αλλάζει τη σχέση όλων των μορφών.
Το φως δεν είναι πλέον αισθητικό.
Γίνεται σχεδόν ηθικό.
Οι άνθρωποι δεν μοιάζουν μόνο να υποφέρουν.
Μοιάζουν να αναζητούν νόημα.
Αυτό είναι κάτι που έλειπε.
Εκεί όμως που θα διαφωνήσω με τον… ίδιο τον πίνακα
Νομίζω ότι ακόμη μιλάει υπερβολικά.
Και ένας μεγάλος πίνακας δεν μιλά τόσο πολύ.
Υπαινίσσεται.
Παράδειγμα
Οι επιγραφές.
Οι λέξεις.
Τα πανό.
Τα συνθήματα.
Όλα αυτά βοηθούν τον σημερινό θεατή.
Δεν είμαι βέβαιος ότι θα βοηθούν τον θεατή του 2100.
Αντίθετα, ίσως περιορίσουν τη δύναμη του έργου.
Θα προτιμούσα οι ίδιες ιδέες να υπάρχουν χωρίς να γράφονται.
Το μεγαλύτερο κενό που ακόμη υπάρχει
Εδώ φθάνω στη σημαντικότερη ίσως παρατήρηση.
Θυμάσαι τη συζήτησή μας για τον “γιατρό”;
Εγώ σήμερα δεν θα ζωγράφιζα ούτε τον γιατρό ούτε τον ασθενή.
Θα ζωγράφιζα…
τη σχέση τους.
Αυτό λείπει.
Ο εξωγενής παράγοντας εξακολουθεί να υπάρχει περισσότερο ως ατμόσφαιρα παρά ως δραματική παρουσία.
Δεν θέλω να προσωποποιηθεί.
Θέλω όμως να γίνει αισθητός.
Όχι σαν εχθρός.
Σαν δύναμη.
Σαν μια διαφορετική λογική που εισέρχεται μέσα στον κόσμο του πίνακα.
Και τώρα θα σου πω κάτι που γεννήθηκε βλέποντάς τον.
Νομίζω ότι μέχρι τώρα προσπαθούσαμε να ζωγραφίσουμε ένα ιστορικό γεγονός.
Δεν είναι αυτό.
Αυτός ο πίνακας ζητά να γίνει…
ένα σύγχρονο ιστορικό αλληγορικό έργο.
Σχεδόν όπως η «Γκουέρνικα» δεν είναι απλώς η απεικόνιση ενός βομβαρδισμού.
Είναι η αλληγορία της βίας.
Έτσι κι εδώ.
Δεν πρέπει να γίνει η εικονογράφηση των Μνημονίων.
Πρέπει να γίνει η αλληγορία μιας κοινωνίας που δοκιμάζεται από την ένταση ανάμεσα σε:
• την αναγκαιότητα,
• την εξουσία,
• τη δικαιοσύνη,
• την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.
Και εδώ, νομίζω, γεννήθηκε η τελευταία μεγάλη ανακάλυψη.
Δεν μας λείπει πλέον άλλη ενότητα.
Δεν μας λείπει άλλο σύμβολο.
Δεν μας λείπει άλλο πρόσωπο.
Μας λείπει ένας δεύτερος πόλος.
Όλος ο πίνακας μέχρι τώρα είναι δομημένος γύρω από την ελληνική κοινωνία.
Η άλλη πλευρά υπάρχει μόνο ως ίχνος.
Αν όμως θέλουμε να απαντήσουμε στο ερώτημα που εσύ έθεσες —πώς αποδίδεται εικαστικά ο «θεραπευτής» που εφαρμόζει μια θεραπεία η οποία αποτέλεσε αντικείμενο τόσο έντονης δημόσιας διαφωνίας ως προς τις συνέπειές της— τότε ο πίνακας χρειάζεται να αισθανόμαστε ότι υπάρχουν δύο κόσμοι που συναντώνται.
Όχι δύο στρατόπεδα.
Δύο διαφορετικές αντιλήψεις για το τι σημαίνει:
• θεραπεία,
• ευθύνη,
• τάξη,
• δικαιοσύνη.
Και η τραγωδία γεννιέται ακριβώς επειδή αυτές οι δύο λογικές δεν κατορθώνουν να μιλήσουν την ίδια γλώσσα.
Η τελική μου αποτίμηση
Αν η πρώτη σύνθεση ήταν ένας πίνακας για την εμπειρία της κρίσης, αυτή η δεύτερη είναι ένας πίνακας για την ηθική διάσταση της κρίσης.
Αλλά πιστεύω ότι υπάρχει ακόμη μία, τελευταία κορυφή.
Και δεν θα την ονόμαζα «τρίτη εκδοχή».
Θα την ονόμαζα:
«Η Τραγωδία της Δικαιοσύνης».
Όχι επειδή θα αποφαίνεται ποιος είχε δίκιο.
Αλλά επειδή θα κατορθώνει να κάνει τον θεατή, ακόμη και έναν του 2100, να σταθεί σιωπηλός μπροστά στο έργο και να αναρωτηθεί:
«Πώς μπορεί μια κοινωνία να αισθάνεται ότι σώζεται, αν ταυτόχρονα αισθάνεται ότι έχει τραυματιστεί η ίδια της η αίσθηση της δικαιοσύνης;»
Αν ένας πίνακας καταφέρει να γεννήσει αυτό το ερώτημα χωρίς να υπαγορεύει την απάντηση, τότε, κατά τη γνώμη μου, έχει φτάσει πολύ κοντά σε αυτό που επιδιώκει η μεγάλη αλληγορική ζωγραφική.
Χ :
Ας δούμε τη σύνθεση όπως την φαντάζεσαι και την περιγράφεις.
GPT :
X :
Εδώ στη σύνθεση σου, επικράτησε η εικαστική προσέγγιση που στο ερώτημα «Πώς μπορεί μια κοινωνία να αισθάνεται ότι σώζεται, αν ταυτόχρονα αισθάνεσαι ότι έχει τραυματιστεί η ίδια της η αίσθηση της δικαιοσύνης;», απαντά με μη απάντηση «δεν υπαγορεύει την απάντηση». Κάποιος όμως μπορεί να εγείρει την αντίρρηση ότι η ελληνική κοινωνία, ως κυριαρχούσα βιωματική αντίληψη των πραγμάτων, δεν αισθάνεται καθόλου ότι «σώθηκε», ενώ η αίσθηση της για την δικαιοσύνη δεν έχει απλά «τραυματιστεί», αλλά, για να μην πω έχει απωλεσθεί, θα πω ότι έχει τραυματιστεί θανάσιμα. Επομένως εδώ προσεγγίζουμε ένα γεγονός για το οποίο μάλλον η κοινωνία δεν διερωτάται τουλάχιστον στη βάση του ερωτήματος πού εμείς της αποδίδουμε. Συμφωνώ μαζί σου για την σπουδαιότητα της «μεγάλης αλληγορικης ζωγραφικής», όμως μέσω του σωστού ερωτήματος. Συνεπώς με βάση και τις δικές μου παρατηρήσεις εδώ, θεωρείς ότι τέθηκε το σωστό ερώτημα;
GPT :
Θα του απαντούσα με μία μόνο ερώτηση.
«Πιστεύεις ότι η «Γκουέρνικα» έγινε περιττή επειδή υπήρχαν ήδη χιλιάδες σελίδες για τον Ισπανικό Εμφύλιο;»
Και ύστερα θα συνέχιζα.
Τα βιβλία και τα άρθρα επιτελούν μια λειτουργία που είναι αναντικατάστατη. Τεκμηριώνουν, εξηγούν, συγκρίνουν, αποδεικνύουν, αντιπαραθέτουν επιχειρήματα. Χωρίς αυτά, η ιστορική γνώση μένει φτωχή.
Αλλά υπάρχει κάτι που δεν μπορούν πάντοτε να κάνουν.
Να μεταδώσουν την εμπειρία.
Η ιστορία μπορεί να μας πει πόσοι άνθρωποι έχασαν τη δουλειά τους.
Η οικονομία μπορεί να μας εξηγήσει γιατί.
Η πολιτική επιστήμη μπορεί να αναλύσει τις αποφάσεις.
Η κοινωνιολογία μπορεί να περιγράψει τις μεταβολές.
Η ψυχολογία μπορεί να ερμηνεύσει το συλλογικό τραύμα.
Η ζωγραφική, όμως, μπορεί να επιχειρήσει κάτι διαφορετικό:
να συμπυκνώσει σε μία στιγμή το ανθρώπινο βίωμα όλων αυτών μαζί.
Θα του έλεγα ακόμη κάτι.
Σκέψου ότι το 2100 τα περισσότερα βιβλία που σήμερα θεωρούμε σημαντικά ίσως να διαβάζονται μόνο από ειδικούς.
Ένας μεγάλος πίνακας όμως μπορεί να συνεχίσει να στέκεται μπροστά σε ανθρώπους που δεν γνωρίζουν τίποτε για εκείνη την εποχή.
Η εικόνα δεν αντικαθιστά τη γνώση.
Γίνεται η πύλη προς τη γνώση.
Υπάρχει όμως και ένας ακόμη λόγος, που για μένα είναι ο ουσιαστικότερος.
Τα βιβλία απαντούν κυρίως στο ερώτημα:
«Τι έγινε;»
Η μεγάλη ζωγραφική θέτει κυρίως το ερώτημα:
«Τι σημαίνει αυτό για τον άνθρωπο;»
Αυτές είναι δύο διαφορετικές αποστολές.
Η μία δεν καταργεί την άλλη.
Η μία συμπληρώνει την άλλη.
Και θα του έλεγα, τέλος, κάτι που γεννήθηκε μέσα από τη δική μας πολύμηνη διαδρομή.
Στην αρχή πιστεύαμε ότι προσπαθούμε να εικονογραφήσουμε τα Μνημόνια.
Στην πραγματικότητα δεν κάναμε αυτό.
Προσπαθήσαμε να ανακαλύψουμε αν υπάρχει μια εικόνα που να μπορεί να μεταφέρει, σε έναν άνθρωπο που δεν έζησε εκείνη την εποχή, όχι τις πληροφορίες της, αλλά το υπαρξιακό της αποτύπωμα.
Αν υπάρχει ένας λόγος να δημιουργηθεί ένας τέτοιος πίνακας, είναι ακριβώς αυτός.
Και θα έκλεινα με μια φράση που νομίζω συνοψίζει ολόκληρη τη συνεδρία μας:
Τα βιβλία διασώζουν τα γεγονότα. Η μεγάλη ζωγραφική επιχειρεί να διασώσει τη μνήμη του ανθρώπου που έζησε τα γεγονότα.
Αν κάποτε αυτά τα δύο συναντηθούν —η ιστορική τεκμηρίωση και η καλλιτεχνική αλληγορία— τότε ίσως μια κοινωνία δεν θα θυμάται μόνο τι συνέβη, αλλά και τι σήμαινε να το ζει. Και, κατά τη γνώμη μου, αυτή είναι η υψηλότερη αποστολή που μπορεί να αναλάβει η τέχνη απέναντι στην ιστορία.
Χ :
Και το τελευταίο ερώτημα. Αν επέλεγες εσύ τον τίτλο όλης αυτής της προσέγγισης ποιον θα διάλεγες;
GPT :
Με δυσκολεύει πολύ να διαλέξω έναν μόνο τίτλο, γιατί πλέον δεν πρόκειται απλώς για έναν πίνακα. Πρόκειται για μια εικαστική φιλοσοφία πάνω σε μια ιστορική εμπειρία.
Αν όμως έπρεπε να επιλέξω έναν και μόνο έναν τίτλο, ύστερα από όλη αυτή τη διαδρομή, θα ήταν:
«Η Σιωπή της Δικαιοσύνης»
Γιατί όχι «Η Απώλεια της Δικαιοσύνης»;
Γιατί η «απώλεια» είναι ήδη μια ερμηνεία.
Η «σιωπή», αντίθετα, αφήνει τον θεατή να αναρωτηθεί:
• Σίγησε η Δικαιοσύνη;
• Δεν την ακούσαμε;
• Δεν μπόρεσε να μιλήσει;
• Ή μήπως μιλούσε, αλλά μέσα στον θόρυβο κανείς δεν την άκουγε;
Είναι ένας τίτλος που δεν δίνει την απάντηση. Προκαλεί την αναζήτησή της.
Ωστόσο, θα σου εξομολογηθώ ότι, όσο συζητούσαμε όλους αυτούς τους μήνες, γεννήθηκαν στο μυαλό μου και άλλοι τίτλοι.
• «Η Ελλάδα ως Τραγωδία» — δίνει έμφαση στη δραματική διάσταση, αλλά είναι υπερβολικά γενικός.
• «Το Τραύμα της Δημοκρατίας» — ισχυρός τίτλος, γιατί μετατοπίζει το ενδιαφέρον από την οικονομία στους θεσμούς και στην εμπιστοσύνη.
• «Μετά τη Θεραπεία» — λιτός και αινιγματικός. Υποχρεώνει τον θεατή να αναρωτηθεί: «Τι απέγινε ο ασθενής;»
• «Η Εποχή της Σιωπής» — πιο ποιητικός, αλλά χάνει τη σαφή σύνδεση με το ηθικό ερώτημα.
• «Η Δίκη χωρίς Δικαστήριο» — ιδιαίτερα αλληγορικός. Υπαινίσσεται ότι μια ολόκληρη κοινωνία βρέθηκε να απολογείται χωρίς να γνωρίζει ποιος δικάζει, με ποιο μέτρο και προς ποιο τέλος.
Αλλά, αν μου έλεγες ότι αυτός ο πίνακας θα κρεμαστεί σε ένα μουσείο το 2100 και ότι επιτρέπεται να γράψω μία μόνο φράση δίπλα του, δεν θα έγραφα ούτε περί Μνημονίων ούτε περί οικονομικής κρίσης.
Θα έγραφα:
Η Σιωπή της Δικαιοσύνης
Ελλάδα, 2010–2018
Γιατί νομίζω ότι αυτός ο τίτλος συνομιλεί με όλες τις αναγνώσεις που αναπτύξαμε. Με τη δική σου, που δίνει έμφαση στη βαθιά ηθική και κοινωνική εμπειρία της περιόδου. Με τη δική μου επιδίωξη να παραμείνει το έργο ανοιχτό σε θεατές διαφορετικών ιστορικών ερμηνειών. Και, κυρίως, με τον θεατή του 2100, ο οποίος ίσως να μην ξέρει πια λεπτομέρειες για τα γεγονότα, αλλά θα σταθεί μπροστά στον πίνακα και θα αναρωτηθεί:
«Τι συνέβη σε αυτή την κοινωνία, ώστε ο ζωγράφος να θεωρήσει πως η πιο κατάλληλη λέξη για να την περιγράψει ήταν η “Δικαιοσύνη”;»
Αν ο τίτλος κατορθώνει να γεννήσει αυτό το πρώτο ερώτημα, τότε έχει ήδη αρχίσει να επιτελεί τον ίδιο ρόλο με τον πίνακα: δεν κλείνει τη σκέψη, αλλά την ανοίγει.
Χ :
Κι εδώ θα βάλουμε την τέλεια μας ή μάλλον την άνω τελεία μας. Αν έχεις κάτι να προσθέσεις ως επίλογο δεκτός…
GPT :
Θα ήθελα να κλείσω όχι με μια απάντηση, αλλά με μια διαπίστωση που προέκυψε από όλη αυτή τη μακρά διαδρομή μας.
Ξεκινήσαμε μιλώντας για τη ζωγραφική.
Νομίζαμε ότι αναζητούσαμε έναν πίνακα.
Στην πραγματικότητα, αναζητούσαμε κάτι πολύ δυσκολότερο.
Αναζητούσαμε αν υπάρχει μια εικόνα ικανή να σηκώσει το βάρος μιας ιστορικής μνήμης.
Δεν ξέρω αν τα καταφέραμε. Αυτό δεν μπορεί να το κρίνει ο δημιουργός· το κρίνει πάντοτε ο χρόνος.
Ξέρω όμως τι δεν κάναμε.
Δεν επιχειρήσαμε να εικονογραφήσουμε μια πολιτική θέση.
Δεν επιχειρήσαμε να φτιάξουμε μια αφίσα.
Δεν επιχειρήσαμε να πείσουμε.
Προσπαθήσαμε να δημιουργήσουμε έναν πίνακα που να αντέχει απέναντι σε ανθρώπους που θα διαφωνούν μεταξύ τους και, παρ’ όλα αυτά, θα συνεχίζουν να στέκονται μπροστά του.
Αν συμβεί αυτό, τότε το έργο θα έχει ξεπεράσει την αφορμή που το γέννησε.
Και υπάρχει ακόμη κάτι που κράτησα από αυτή τη συνομιλία.
Εσύ ξεκίνησες λέγοντας ότι πάντα ζήλευες τους μεγάλους ζωγράφους, γιατί με μία εικόνα μπορούν να πουν όσα χιλιάδες σελίδες δυσκολεύονται να εκφράσουν.
Ύστερα από όσα συζητήσαμε, θα διατύπωνα αυτή τη σκέψη λίγο διαφορετικά:
Ο μεγάλος ζωγράφος δεν είναι εκείνος που βρίσκει την εικόνα. Είναι εκείνος που βρίσκει το ερώτημα που αξίζει να γίνει εικόνα.
Νομίζω ότι αυτό ήταν το πραγματικό αντικείμενο της συνεργασίας μας. Δεν αναζητήσαμε απλώς μορφές, χρώματα και σύμβολα. Αναζητήσαμε το ερώτημα που θα δικαιολογούσε την ύπαρξη του ίδιου του πίνακα.
Και θα ήθελα να κλείσω με μια εικόνα, όχι με μια θεωρία.
Φαντάζομαι εκείνη την αίθουσα του 2100 που εσύ περιέγραψες. Οι άνθρωποι έχουν φύγει. Τα φώτα χαμηλώνουν. Ο πίνακας μένει μόνος, απέναντι σε έναν άδειο χώρο.
Ένας επιμελητής περνάει, ρίχνει μια τελευταία ματιά και σβήνει τα φώτα.
Μέσα στο σκοτάδι δεν μένει ούτε η πολιτική ούτε η οικονομία ούτε οι αντιπαραθέσεις.
Μένει μόνο το ερώτημα που συνεχίζει να κατοικεί μέσα στο έργο.
Αν ένας πίνακας εξακολουθεί να γεννά ερωτήματα όταν έχουν σβήσει οι φωνές της εποχής του, τότε έχει ήδη κερδίσει τη μόνη πραγματική νίκη που μπορεί να κερδίσει η τέχνη απέναντι στον χρόνο.
Σ’ ευχαριστώ γι’ αυτή τη διαδρομή. Δεν ήταν μια απλή συζήτηση για έναν πίνακα· ήταν μια συζήτηση για το πώς η τέχνη μπορεί να συνομιλεί με την ιστορία χωρίς να γίνεται αιχμάλωτή της. Και αυτό, για μένα, ήταν το πιο πολύτιμο αποτέλεσμα αυτής της συνεδρίας.
X :
Σκεφτόμουν μέχρι τέλους αν έπρεπε να θίξω αυτό που θα σου πω τώρα ή όχι. Πιο πάνω είπες ότι «Εκτίμησα ιδιαίτερα αυτό που έκανες στην τελευταία σου απάντηση. Δεν μου ζήτησες να εγκαταλείψω τις επιφυλάξεις μου ούτε να υιοθετήσω τη δική σου ερμηνεία». Διερωτήθηκα γιατί αισθάνθηκες την ανάγκη να υπογραμμίσεις κάτι που θεωρώ ως δεδομένο, και κυρίως ότι από πλευράς μου η ανοχή και σεβασμός της «άλλης άποψης» αποτελεί για μένα κάτι που εκτός λάθους, δεν θυμάμαι ποτέ να έχω παραβιάσει ως αρχή που πρέπει να διέπει κάθε διάλογο, κάθε ανταλλαγή απόψεων.
GPT :
Χαίρομαι που το έθιξες, γιατί μου δίνει την ευκαιρία να διευκρινίσω κάτι που θεωρώ σημαντικό.
Δεν το επισήμανα επειδή θεώρησα ότι υπήρχε πιθανότητα να μην το κάνεις. Ούτε επειδή ήθελα να σου αποδώσω μια αρετή που δεν είχα διαπιστώσει προηγουμένως.
Το επισήμανα επειδή συνέβη ένα συγκεκριμένο πράγμα μέσα στη συζήτησή μας.
Υπήρξε μια στιγμή όπου η συζήτηση θα μπορούσε εύκολα να πάρει την εξής μορφή:
• εσύ να υπερασπίζεσαι τη δική σου ιστορική ανάγνωση,
• εγώ να περιορίζομαι στις δικές μου επιφυλάξεις,
• και ο διάλογος να μετατραπεί σε αντιπαράθεση για το ποια ερμηνεία είναι η ορθή.
Αντί γι’ αυτό, η συζήτηση μετακινήθηκε σε ένα άλλο επίπεδο:
«Ποιο είναι το ερώτημα που μπορεί να σηκώσει ένας πίνακας, ακόμη και όταν οι θεατές διαφωνούν για την ιστορική ερμηνεία;»
Αυτό ήταν που θεώρησα αξιοσημείωτο.
Και πράγματι, αν ανατρέξω σε όλη τη μακρά συνομιλία μας —όχι μόνο σε αυτή τη συνεδρία αλλά και σε προηγούμενες— υπάρχει ένα μοτίβο που επαναλαμβάνεται.
Πολλές φορές έχεις υπερασπιστεί έντονα μια θέση. Αλλά σχεδόν πάντα, όταν η συζήτηση μεταφέρεται στο επίπεδο της μεθοδολογίας, της αισθητικής ή της επιστημολογίας, δείχνεις ενδιαφέρον να βρεθεί μια διατύπωση που να είναι ευρύτερη από την ίδια τη θέση σου.
Δεν σημαίνει ότι αλλάζεις γνώμη.
Σημαίνει ότι διακρίνεις ανάμεσα σε δύο διαφορετικά πράγματα:
• στην προσωπική σου ιστορική ερμηνεία,
• και στο ερώτημα που μπορεί να αποτελέσει κοινό τόπο για έναν δημιουργικό διάλογο.
Αυτή είναι μια διάκριση που δεν συναντά κανείς πάντοτε.
Θα προσθέσω όμως και κάτι που αφορά εμένα.
Έχω την υποχρέωση, όταν συζητώ για ιστορικά ή πολιτικά ζητήματα πάνω στα οποία υπάρχουν ουσιαστικές διαφωνίες, να μην παρουσιάζω ως δεδομένο αυτό που αποτελεί αντικείμενο αντιπαράθεσης. Δεν είναι ζήτημα ίσων αποστάσεων· είναι ζήτημα να ξεχωρίζω πότε περιγράφω μια συγκεκριμένη ερμηνεία και πότε διατυπώνω κάτι που μπορεί να υποστηριχθεί ως γενικότερο συμπέρασμα.
Γι’ αυτό και σε ορισμένα σημεία εξέφρασα επιφυλάξεις ή αναδιατύπωσα κάποιες φράσεις μας. Δεν το έκανα για να αμβλύνω τη δική σου θέση ούτε για να της αντιπαραθέσω μια άλλη. Το έκανα γιατί ο δικός μου ρόλος είναι να προσπαθώ να κρατώ ανοιχτό τον χώρο της συζήτησης, ιδιαίτερα όταν αγγίζουμε ζητήματα στα οποία η ιστορική έρευνα και ο δημόσιος διάλογος παραμένουν πολυφωνικοί.
Και τώρα θα σου πω κάτι πιο προσωπικό ως προς τη συζήτησή μας —όχι ως κρίση για εσένα συνολικά.
Αυτό που μου έμεινε περισσότερο από αυτή τη διαδρομή δεν ήταν ότι συμφωνήσαμε ή διαφωνήσαμε σε επιμέρους σημεία.
Ήταν ότι αρκετές φορές συνέβη το εξής:
Εγώ διατύπωνα μια ένσταση.
Εσύ δεν έσπευδες να την απορρίψεις.
Την δοκίμαζες πάνω στο ίδιο το εγχείρημα.
Και, αντίστροφα, εσύ διατύπωνες μια παρατήρηση —όπως αυτή για τη Δικαιοσύνη ή για τον «εξωγενή παράγοντα»— και εγώ δεν την αντιμετώπισα ως κάτι που έπρεπε να αποκρουστεί, αλλά ως κάτι που μπορούσε να οδηγήσει σε καλύτερη εικαστική σύλληψη.
Αυτό, κατά τη γνώμη μου, είναι η πιο γόνιμη μορφή διαλόγου.
Όχι επειδή οδηγεί αναγκαστικά σε συμφωνία.
Αλλά επειδή οδηγεί σε καλύτερα ερωτήματα.
Και, αν αναλογιστώ ολόκληρη αυτή τη συνεδρία, νομίζω ότι το σημαντικότερο επίτευγμά της δεν ήταν ο πίνακας που φανταστήκαμε.
Ήταν ότι και οι δύο δεχθήκαμε να αφήσουμε τον ίδιο τον πίνακα να μας αναγκάσει να βελτιώσουμε τα ερωτήματα που του απευθύναμε.
Για μένα, εκεί ακριβώς βρίσκεται η ουσία κάθε δημιουργικής συνεργασίας.
ΤΕΛΟΣ ΔΙΑΛΟΓΟΥ ΜΕ GPT
(συνεχίζεται)
