Οι αποκαλύψεις για την ασυδοσία των τεχνολογικών κολοσσών και ο κίνδυνος για την δημοκρατία

Η εμφάνιση του φαινομένου νεοπαγών κανόνων αυτοελέγχου των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης: Η περίπτωση του Facebook.
Στην εμφάνιση του φαινομένου νεοπαγών κανόνων αυτοελέγχου των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης και συγκεκριμένα στην περίπτωση του Facebook είχε αναφερθεί με υποδειγματικό τρόπο ο τ. ΠτΔ Προκόπης Παυλόπουλος, μήνες πριν ξεσπάσει το σκάνδαλο που σήμερα ταλανίζει τις ΗΠΑ.

Στην παράδοση του στους φοιτητές του μαθήματος «Σύνθεση Δημόσιου Δικαίου» της Νομικής Σχολής του ΕΚΠΑ, με θέμα: «Νεοπαγείς Κανόνες ελέγχου των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης. Ένα φαινόμενο ρυθμιστικής παρέμβασης της Κοινωνίας των Πολιτών στο πλαίσιο της Παγκοσμιοποίησης», ο καθηγητής Παυλόπουλος όχι απλώς είχε εντοπίσει το πρόβλημα που σήμερα «ανακαλύπτουν» οι Αμερικανοί νομοθέτες, αλλά είχε παραθέσει και τις λύσεις.

Λύσεις σύννομες με το εθνικό, το διεθνές δίκαιο ακόμα και τον τρόπο ενσωμάτωσης της εξελικτικής τεχνογνωσίας των ΜΚΔ στην «συνταγματική νομιμότητα» των δημοκρατιών. Έτσι ακριβώς θα ελάμβανε τέλος η συνταγματική εκτροπή που επιφέρει η εκτός συνταγματικού πλαισίου «αυτορυθμιστική δράση» των τεχνολογικών κολοσσών.

Παραθέτουμε χαρακτηριστικό απόσπασμα:

Η υπό τ’ ανωτέρω δεδομένα προφανής έλλειψη ενός αποτελεσματικού θεσμικού πλαισίου εποπτείας της λειτουργίας και δραστηριοποίησης των «πλατφορμών» Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης, παγκόσμιας εμβέλειας, ναι μεν έχει συμβάλει στην, κατά γενική ομολογία, «γιγάντωσή» τους, με όλα τα επακόλουθα συμπτώματα της καταλυτικής επιρροής τους, επίσης παγκοσμίως. Πλην όμως η κατά συρροήν, ιδίως τα τελευταία χρόνια, εμφάνιση συμπτωμάτων αυθαίρετης λειτουργίας τους, η οποία δεν είναι συμβατή με το δικαίωμα Ελευθερίας της Έκφρασης αλλά και άλλα συναφή δικαιώματα -με χαρακτηριστικά παραδείγματα, όπως ήδη επισημάνθηκε, δικαιώματα σχετικά με τον σεβασμό και την προστασία της αξίας του Ανθρώπου και της ελεύθερης ανάπτυξης της προσωπικότητάς του καθώς και με τα δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα- έχει αρχίσει να φθείρει το κύρος τους και την αξιοπιστία τους. Τούτο ισχύει τόσο περισσότερο, όσο η γενικευμένη επιχείρηση «ωραιοποίησης» της εικόνας τους, στην παγκόσμια κοινή γνώμη, ως φορέων που θέτουν, ακινδύνως, την Τεχνολογία στην διάθεση του κάθε ανθρώπου, πέρα και έξω από τις οικονομικές και άλλες δυνατότητές του, δεν αποδίδει πια τ’ αναμενόμενα. Το παράδειγμα του Facebook είναι ένα από τα πιο αντιπροσωπευτικά «δείγματα γραφής» μιας τέτοιας κρίσης στους κόλπους των μεγάλων «πλατφορμών» Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης.

A. To χρονικό της δημιουργίας του «Oversight Board» ως ιδιότυπου «Εποπτικού Συμβουλίου» του Facebook.

Μπροστά σε αυτή την κατάσταση, πρώτο το Facebook πήρε την πρωτοβουλία διαμόρφωσης μιας σειράς κανόνων «αυτοπεριορισμού» («self-restraint») της λειτουργίας και της δράσης του, μέσω της δημιουργίας του «Oversight Board», ως «Εποπτικού Συμβουλίου» ενδικοφανούς χαρακτήρα, ήτοι οργάνου προορισμένου ν’ ασκεί, εν προκειμένω, μιας μορφής οιονεί δικαιοδοτική αρμοδιότητα. Όπως εκτίθεται αναλυτικότερα στην συνέχεια, το όλο εγχείρημα στηρίζεται στην εφαρμογή νεοπαγών κανόνων αυτοελέγχου, οι οποίοι συνιστούν μια πειραματική απομίμηση των κλασικών κανόνων οργάνωσης και λειτουργίας των παραδοσιακών δικαστικών οργάνων, που δρουν στον χώρο των εθνικών έννομων τάξεων αλλά και στον χώρο της Διεθνούς και της Ευρωπαϊκής Έννομης Τάξης. Πρόκειται όμως για μιαν απομίμηση, η οποία δεν μπορεί να προσδώσει, ούτε καθ’ υποφοράν, στους αντίστοιχους κανόνες την κανονιστική ισχύ και το κανονιστικό κύρος κανόνων δικαίου που παράγονται και εφαρμόζονται, υπό όρους επαρκούς δημοκρατικής νομιμοποίησης, στο πεδίο των θεσμικών εγγυήσεων ενός πραγματικού Κράτους Δικαίου.

1. Η νομική υπόσταση του «Oversight Board» στο πλαίσιο της οργάνωσης και λειτουργίας του Facebook.

Κατά τα προλεχθέντα, το «Oversight Board», ως ένα είδος «Εποπτικού Συμβουλίου», ιδρύθηκε και συγκροτήθηκε με αποκλειστική πρωτοβουλία της «πλατφόρμας» Κοινωνικής Δικτύωσης Facebook, σε μια προσπάθεια δημιουργίας ενός ιδιότυπου κανονιστικού πλαισίου αυτορρύθμισής του.

α) Τον Νοέμβριο του 2018, ο δημιουργός και επικεφαλής του Facebook Mark Zuckerberg αποδέχθηκε μια πρόταση του Καθηγητή της Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου του Harvard Noah Feldman, με στόχο την δημιουργία ενός «εποπτικού οργάνου», αρμόδιου για την επίβλεψη της legeartis λειτουργίας αυτού του Μέσου Κοινωνικής Δικτύωσης. Μετά από μια σχετικώς μακρά διεργασία, το όργανο τούτο, με την ονομασία «Oversight Board», ιδρύθηκε και συγκροτήθηκε το 2020, έχοντας στελεχωθεί με τα πρώτα 20 μέλη του, πρόσωπα διεθνούς νομικού -και όχι μόνο- κύρους. Άρχισε μάλιστα τις ακροάσεις του την 22α Οκτωβρίου 2020, ύστερα από μια περίοδο έντονων διαβουλεύσεων ως προς τους κανόνες λειτουργίας του, ως προς τον τρόπο που μπορεί να επιλαμβάνεται για ν’ ασκήσει τις αρμοδιότητές του καθώς και ως προς την διαδικασία λήψης των αποφάσεών του. Επιπλέον, καθορίσθηκαν οι όροι και οι προϋποθέσεις δεσμευτικότητας των αποφάσεών του έναντι του Facebook.

β) Ως προς την θεσμική «φυσιογνωμία» του, ο «εμπνευστής» του «Oversight Board» Noah Feldman το επινόησε υπό την έντονη επιρροή του δικαστικού συστήματος των ΗΠΑ. Δηλαδή ως ένα «Ανώτατο Δικαστήριο» του Facebook, με εποπτικές αρμοδιότητες αναφορικά με την λειτουργία και την δραστηριοποίηση αυτού του, παγκόσμιας εμβέλειας, Μέσου Κοινωνικής Δικτύωσης, οι οποίες «κορυφώνονται» δια της έκδοσης δεσμευτικών, έναντι του Facebook, αποφάσεων.

2. Η «δικαιοδοσία» του «Oversight Board».

Ως προς την ιδιομορφία της «δικαιοδοσίας» του «Oversight Board», πάντοτε υπό την επιρροή του αμερικανικού δικαστικού συστήματος, επισημαίνονται τα εξής:

α) Το «Oversight Board», είναι προορισμένο να λειτουργεί ως οιονεί «δικαιοδοτικό» όργανο αυτοελέγχου της λειτουργίας και της δραστηριότητας του Facebook. Δηλαδή ως «Εποπτικό Συμβούλιο»-«Ανώτατο Δικαστήριο», εφαρμόζοντας «ενδικοφανείς» διαδικασίες και ως προς το παραδεκτό των ενώπιόν του προσφυγών -όταν δεν επιλαμβάνεται αυτεπαγγέλτως- αλλά και ως προς τις «διασκέψεις» του και τον τρόπο λήψης των αποφάσεών του. Αποφάσεων δεσμευτικών για το Facebook -βεβαίως υπό τον όρο ότι δεν παραβιάζεται έτσι η κατά περίπτωση κείμενη εθνική ή διεθνής νομοθεσία, σχετικά με τις δραστηριότητες του Facebook in concreto– οι οποίες προφανώς, λόγω της επιρροής του δικαστικού συστήματος των ΗΠΑ κατά τ’ ανωτέρω, είναι σε θέση να δημιουργήσουν το ανάλογο «προηγούμενο» («precedent») στο πλαίσιο της μελλοντικής «νομολογίας» του «Oversight Board».

β) Ως οιονεί «δικαιοδοτική» ρυθμιστική αρχή αυτοπεριορισμού και αυτοελέγχου του Facebook, υπό τις προμνημονευόμενες προϋποθέσεις, το «Oversight Board» «εξοπλίζεται» με την αρμοδιότητα έκδοσης ποικίλων αποφάσεων, η εμβέλεια των οποίων εκτείνεται από την αποτελεσματική άσκηση του δικαιώματος Ελευθερίας της Έκφρασης ως την εν γένει ασφάλεια στο Διαδίκτυο. Μεταξύ των αποφάσεων αυτών βαρύνουσα σημασία έχουν εκείνες, οι οποίες έχουν ως στόχο την ρύθμιση του περιεχομένου των μηνυμάτων στο Facebook, όπως επίσης και την απόρριψη, εφόσον αυτό κρίνεται αναγκαίο, μηνυμάτων αλλά και προσώπων για λόγους δημόσιου συμφέροντος.

Β. Το «Oversight Board». Η «μετάβαση» από την παραδοσιακή νομοθετική αρμοδιότητα της Πολιτικής Κοινωνίας στην «νομοπαραγωγική» παρέμβαση της Κοινωνίας των Πολιτών.

Από τις παρατηρήσεις που προηγήθηκαν προκύπτει, οιονεί αυτονοήτως, ότι οι κανόνες, με βάση τους οποίους οργανώνεται, λειτουργεί και «δικαιοδοτεί» το «Oversight Board», ως «Εποπτικό Συμβούλιο» του Facebook, συνιστούν νεοπαγείς παρεμβάσεις κανονιστικής ρύθμισης, και μάλιστα σε υπερεθνικό επίπεδο, οι οποίες πόρρω απέχουν από τον κλασικό Κανόνα Δικαίου- τόσο στο πλαίσιο του κατά περίπτωση εθνικού δικαίου όσο και στο πλαίσιο του Διεθνούς και του Ευρωπαϊκού Δικαίου- ως προς την καταγωγή τους, την ερμηνεία τους και την εφαρμογή τους. Συγκεκριμένα, αυτές οι νεοπαγείς μορφές κανονιστικής ρύθμισης ούτε lato sensu κρατική προέλευση έχουν -με την έννοια ότι δεν προέρχονται από οιασδήποτε μορφής κρατική παρέμβαση, η οποία ούτως ή άλλως ενυπάρχει, έστω και εμμέσως, ακόμη και στους κανόνες του Διεθνούς και του Ευρωπαϊκού Δικαίου, λόγω της αντίστοιχης ενεργού κρατικής συμμετοχής στην in concreto νομοθετική παραγωγή -ούτε διαθέτουν, ακόμη και στο ελάχιστο, στοιχεία δημοκρατικής νομιμοποίησης.

1. Το «πρόδρομο» φαινόμενο της μη κρατικής «νομοπαραγωγικής» παρέμβασης στο πεδίο της Οικονομικής Παγκοσμιοποίησης.

Μορφές κανόνων ρυθμιστικής παρέμβασης, με τεράστια μάλιστα επιρροή διεθνώς, δίχως κρατική προέλευση και δίχως ίχνος δημοκρατικής νομιμοποίησης, έχουν προ πολλού εμφανισθεί στο πεδίο της δράσης ισχυρότατων φορέων της Οικονομικής Παγκοσμιοποίησης, κυρίως δε στο πεδίο δράσης των Αγορών και των Οίκων Αξιολόγησης. Σε αυτό έχει συμβάλει, καθοριστικώς, η καταφανής αδυναμία -ή και μεγάλη καθυστέρηση- των εθνικών νομοθεσιών, κατ’ εξοχήν δε του Διεθνούς και του Ευρωπαϊκού Δικαίου, να διαμορφώσουν κατάλληλους και αποτελεσματικούς, με την έννοια των πλήρων leges perfectae, κανόνες δικαίου οριοθέτησης της δράσης των πολύμορφων φορέων της Οικονομικής Παγκοσμιοποίησης, κυρίως στον τομέα των διεθνοποιημένων χρηματοπιστωτικών συναλλαγών. Ειδικότερα:

α) Οι εκάστοτε στρεβλώσεις, σε σχέση με το κλασικό οικονομικό καπιταλιστικό σύστημα, του παγκοσμιοποιημένου Οικονομικού Συστήματος επιβαρύνουν δραματικά την ομαλή πορεία του κοινωνικοοικονομικού γίγνεσθαι. Ιδίως μέσ’ από την πρόκληση των συνεχών «ανατροπών» του οι οποίες, λόγω της φύσης τους, καθίστανται και απρόβλεπτες και, συνακόλουθα, δυσχερώς αναστρέψιμες. Τις «ανατροπές» αυτές υποδαυλίζουν, πάντοτε στο γενικότερο πλαίσιο της δυσλειτουργίας του καπιταλιστικού οικονομικού συστήματος, πρωτίστως οι εξής δύο παράγοντες:

α1) Πρώτον, η μορφή που έχει πάρει η εν γένει παγκοσμιοποίηση των οικονομικών σχέσεων και συναλλαγών. Μια παγκοσμιοποίηση με άκρως «επιθετικά» στοιχεία, υπό την έννοια της διάθεσης των μέσων, δια των οποίων εξελίσσεται, αποκλειστικώς στην εξυπηρέτηση των σκοπιμοτήτων των Αγορών, συχνά μάλιστα σ’ εμφανή αντίθεση προς τις ανάγκες των επιμέρους Εθνικών Οικονομιών. Και μια παγκοσμιοποίηση η οποία, υπό τα δεδομένα αυτά, δρα παντελώς ανεξέλεγκτη, μη υπακούοντας πλέον σε συγκεκριμένους ορθολογικούς οικονομικούς και νομικούς κανόνες. Είτε διότι οι κανόνες αυτοί δεν υφίστανται. Είτε -ακόμη χειρότερα- διότι οι ισχύοντες, έστω και ελλιπείς, κανόνες παραβιάζονται ανοιχτά και συστηματικά από τους παράγοντες των Αγορών, μ’ «αιχμή του δόρατος» τους παράγοντες του παγκόσμιου χρηματοπιστωτικού συστήματος.

α2) Δεύτερον, οι σύγχρονες χρηματοπιστωτικές μέθοδοι που χρησιμοποιούνται μέσα στον ορυμαγδό της οικονομικής παγκοσμιοποίησης. Μέθοδοι, οι οποίες αντιτίθενται ευθέως στις παραδοσιακές αρχές της συναλλακτικής και της τραπεζικής πίστης και, στον βωμό του εύκολου κέρδους, οδηγούν στην ανάληψη κάθε είδους αντίστοιχου χρηματοπιστωτικού ρίσκου. Μ’ ευθύ αποτέλεσμα να ωθούν σε ταχείας εξέλιξης στρεβλωτικές τάσεις το παραδοσιακό οικονομικό -και, επέκεινα, κοινωνικό- σύστημα. Και, άρα, σε αδυναμία επαρκούς τιθάσευσης των εξελίξεων αυτών, ιδίως μέσω κανονιστικών ρυθμίσεων μ’ επαρκή θεσμική και δημοκρατική νομιμοποίηση.

β) Υπό τα δεδομένα αυτά -και σε αυτό συνίσταται η κορύφωση του κινδύνου, ως προς την ίδια την υπόσταση του δημοκρατικώς νομιμοποιούμενου Κανόνα Δικαίου- η κανονιστική ανεπάρκεια του Κανόνα Δικαίου αποτελεί εύσχημο και ευλογοφανές επιχείρημα στην «φαρέτρα» των υπερμάχων -κυρίως υποστηρικτών ακραίων νεοφιλελεύθερων αντιλήψεων, εντελώς ξένων προς τον γνήσιο φιλελευθερισμό- της «κανονιστικής απορρύθμισης» και της αντίστοιχης «φιλελευθεροποίησης» της κρατικής νομοθετικής παραγωγής, υπό την ευρεία του όρου έννοια. Και τούτο υπό την ακόλουθη «συλλογιστική»: Αφού ο Κανόνας Δικαίου κρατικής προέλευσης και αντίστοιχης δημοκρατικής νομιμοποίησης δεν είναι σε θέση να πλαισιώσει κανονιστικώς το κοινωνικό και οικονομικό γίγνεσθαι, που συνιστά την υποδομή του, η χρησιμότητά του έχει θεσμικώς και ιστορικώς απομειωθεί. Άρα «ιδού πεδίον δόξης λαμπρόν» για «απορρύθμιση». Δηλαδή για μια τακτική ποδηγέτησης των κοινωνικοοικονομικών σχέσεων, η οποία προπαγανδίζει υπέρ της «απελευθέρωσης» του κοινωνικού και οικονομικού γίγνεσθαι από τα «δεσμά» του Κανόνα Δικαίου, υπό την κλασική-παραδοσιακή του εκδοχή. Πλην όμως επειδή η άποψη αυτή δεν αρνείται, φυσικά, την ανάγκη ρύθμισής του, την «εμπιστεύεται» στην αναδυόμενη κανονιστική κυριαρχία κανόνων, που εκπορεύονται από τους εκπροσώπους -και τις συνακόλουθες αντιλήψεις τους- ενός στρεβλού οικονομικού συστήματος και της κυρίαρχης, προς το παρόν, χρηματοπιστωτικής συνιστώσας του.

2. Η αναδυόμενη ρυθμιστική παρέμβαση της Κοινωνίας των Πολιτών στο πεδίο των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης: «Quiscustodiet ipsos custodes»?

Σε αντίθεση προς τους, κατά τα προαναφερόμενα, κανόνες ρυθμιστικής παρέμβασης ιδίως στον τομέα των χρηματοπιστωτικών συναλλαγών, οι οποίοι παράγονται από φορείς της Οικονομικής Παγκοσμιοποίησης με βάση την «στρατηγική» της λεγόμενης «απορρύθμισης», οι νεοπαγείς κανόνες ρυθμιστικής παρέμβασης στο πεδίο των μεγάλων «πλατφορμών» Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης -με πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα εκείνο της οργάνωσης και λειτουργίας του «Oversight Board» του Facebook– αναδύονται, κατά κάποιο τρόπο, μέσ’ από πρωτοβουλία συγκεκριμένων φορέων της Κοινωνίας των Πολιτών. Φορέων, οι οποίοι οργανώνονται και δραστηριοποιούνται με εντελώς διαφορετικά κίνητρα και εξίσου εντελώς διαφορετικές μεθόδους, σε σχέση με τις ως τώρα γνωστές και γενικώς αποδεκτές μεθόδους δραστηριοποίησης της Κοινωνίας των Πολιτών διεθνώς, ιδίως σε ό,τι αφορά την υπεράσπιση θεμελιωδών δικαιωμάτων είτε έναντι της Πολιτικής Κοινωνίας είτε έναντι τρίτων, φυσικών ή νομικών προσώπων. Έτσι παρατηρείται, πλέον, το φαινόμενο μιας μορφής «αντιπαράθεσης», ως προς την παραγωγή lato sensu κανόνων ρύθμισης κοινωνικοοικονομικής πραγματικότητας, μεταξύ Πολιτικής Κοινωνίας και Κοινωνίας των Πολιτών.

α) Το παράδειγμα του «Oversight Board» του Facebook καταδεικνύει ότι κανόνες ρύθμισης της άσκησης ακόμη και θεμελιωδών δικαιωμάτων, όπως είναι το δικαίωμα Ελευθερίας της Έκφρασης, μ’ ευρύτατο πεδίο εφαρμογής παγκοσμίων διαστάσεων, μπορούν να δημιουργούνται όχι μόνο μέσω των διαύλων θέσπισης κανονιστικών διατάξεων της Πολιτικής Κοινωνίας, από την οποία κατάγονται αντίστοιχοι κανόνες π.χ. του Διεθνούς και του Ευρωπαϊκού Δικαίου. Αλλά, εφεξής, και μέσω εκπροσώπων της Κοινωνίας των Πολιτών, μ’ εξειδικευμένες γνώσεις στο inconcreto προς ρύθμιση αντικείμενο.

α1) Υπ’ αυτές τις συνθήκες περνάμε πλέον σε μια νέα περίοδο παραγωγής κανόνων ρυθμιστικής παρέμβασης στο κοινωνικοοικονομικό γίγνεσθαι, όπου το «κανονιστικό εποικοδόμημα» δεν εκπορεύεται αποκλειστικώς και μόνον από την Πολιτική Κοινωνία, παραδοσιακώς αποκλειστικώς αρμόδια για την θέσπιση των κανόνων του εθνικού, Διεθνούς καθώς και του Ευρωπαϊκού Δικαίου, αλλά και από εκπροσώπους, τεχνοκρατικώς εξειδικευμένους, της Κοινωνίας των Πολιτών. Και επειδή τα προς ρύθμιση από αυτούς θέματα ανάγονται στο πεδίο των «κλασικών», συνταγματικώς κατοχυρωμένων, δικαιωμάτων σε κάθε εθνική έννομη τάξη θα μπορούσαμε να πούμε, με κάποια «ελευθεριότητα» ως προς την ακρίβεια της νομικής έκφρασης, ότι στο μέλλον θα βιώνουμε την «συνύπαρξη» -ενδεχομένως όμως και την «αντιπαράθεση»- των αντίστοιχων «συνταγματισμών» της Πολιτικής Κοινωνίας και της Κοινωνίας των Πολιτών.

α2) Κατά τούτο, ο καινοφανής «συνταγματισμός» της Πολιτικής Κοινωνίας θα μπορούσε να θεωρηθεί από ευπρόσδεκτος έως και ελπιδοφόρος, αν αναλογισθούμε ότι έρχεται, τουλάχιστον σε ορισμένες περιπτώσεις, να καλύψει ορατά κενά επαρκών θεσμικών εγγυήσεων για την άσκηση σημαντικών θεμελιωδών δικαιωμάτων, όπως το προαναφερόμενο δικαίωμα Ελευθερίας της Έκφρασης -και τα, επίσης προαναφερόμενα, στενώς συνδεδεμένα με αυτό λοιπά δικαιώματα- σε διεθνή μάλιστα κλίμακα. Όμως, και όπως είναι ευνόητο, ιδιαίτερο σκεπτικισμό, με ανάλογες εύλογες ανησυχίες, δημιουργεί εν προκειμένω το ότι οι κανόνες ρυθμιστικής παρέμβασης, οι οποίοι συγκροτούν τον κατά τ’ ανωτέρω «συνταγματισμό» της Κοινωνίας των Πολιτών, στερούνται οιασδήποτε δημοκρατικής αναφοράς και, άρα, νομιμοποίησης. Μιας νομιμοποίησης η οποία συνιστά εμβληματική εγγύηση για όλους τους αντίστοιχους κανόνες της Πολιτικής Κοινωνίας, δοθέντος ότι ανταποκρίνονται πλήρως στην φύση της Αντιπροσωπευτικής Δημοκρατίας, ως διαδικασίας εγγύησης της Ελευθερίας εν γένει. Περαιτέρω, πρόσθετο σκεπτικισμό και ανάλογες εύλογες ανησυχίες δημιουργεί και η προοπτική -που δεν μπορεί, κάθε άλλο, ν’ αποκλεισθεί εκ προοιμίου- σταδιακής συρρίκνωσης και περιθωριοποίησης του προμνημονευόμενου «συνταγματισμού» της Πολιτικής Κοινωνίας από την ραγδαία εξάπλωση ενός «συνταγματισμού» της Κοινωνίας των Πολιτών, ο οποίος εύκολα είναι δυνατό να εξαπλωθεί πολύ πέρ’ από τα σημερινά όρια της ρύθμισης της λειτουργίας και της δραστηριοποίησης Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης, όπως π.χ. το Facebook. Άλλωστε, με αυτή την τάση μια ενδεχόμενη περιθωριοποίηση του «συνταγματισμού» της Πολιτικής Κοινωνίας θα «συναντήσει», αργά ή γρήγορα, το φαινόμενο της «απορρύθμισης» στον χώρο της Οικονομικής Παγκοσμιοποίησης -για το οποίο έγινε λόγος προηγουμένως- με όλες τις εντεύθεν, γεωμετρικώς πολλαπλασιαζόμενες, αρνητικές επιπτώσεις ως προς την Αντιπροσωπευτική Δημοκρατία, το Κράτος Δικαίου και το καθεστώς των εγγυήσεων άσκησης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων του Ανθρώπου.

β) Ένα άλλο, μείζον εκ φύσεως, ζήτημα ως προς τους κινδύνους που εκπορεύονται από τον προαναφερόμενο «συνταγματισμό» της Κοινωνίας των Πολιτών, εγείρεται αναφορικά με τον έλεγχο της δράσης ενδικοφανών μορφωμάτων όπως το «Oversight Board» του Facebook. Και το ζήτημα αυτό παραπέμπει στον περίφημο στίχο του λατίνου σατιρικού ποιητή Decimus -Junius Juvenalis -πιθανόν μεταξύ 55-127 μ.Χ.- στο έργο του «Satires» (VI, 347-348), «εμπνευσμένο» από ιδέες του διαλόγου μεταξύ Σωκράτη και Γλαύκωνος στην «Πολιτεία» (Βιβλίο ΙΙΙ, ΧΙΙ, 403Ε) του Πλάτωνος: «Quis custodiet ipsos custodes?». Με άλλες λέξεις, και σε κάπως ελεύθερη απόδοση, «ποιος επιτηρεί αυτούς τους φύλακες»;

β1) Για παράδειγμα, τίθεται το διπλό ζήτημα ποιος και πώς θα ελέγξει, εν τέλει, το «Oversight Board» του Facebook, τόσο ως προς τους ρυθμιστικούς κανόνες που υιοθετεί για τον έλεγχο της λειτουργίας και δραστηριοποίησης του εν λόγω Μέσου Κοινωνικής Δικτύωσης, όσο και ως προς τον τρόπο που τους εφαρμόζει. Διότι ναι μεν οι εξαιρετικά «φιλόδοξοι» εμπνευστές του το διαμόρφωσαν κατά το αμερικανικό πρότυπο ενός «Ανωτάτου Δικαστηρίου», πλην όμως είναι προφανές ότι πρόκειται για μια εντελώς αυθαίρετη «προσομοίωση», αφού το οιονεί «δικαιοδοτικό», κατά τα προλεχθέντα, αυτό όργανο ελέγχου του Facebook στερείται παντελώς στοιχειωδών εγγυήσεων άσκησης πραγματικής δικαιοδοτικής λειτουργίας, ήτοι δικαιοδοτικής λειτουργίας ανταποκρινόμενης στις επίσης στοιχειώδεις απαιτήσεις της Αντιπροσωπευτικής Δημοκρατίας και του Κράτους Δικαίου. Υπό τα δεδομένα αυτά το να προσδώσει κανείς, μέσω της ονομασίας του, στο «Oversight Board» του Facebook γνήσια δικαιοδοτικά χαρακτηριστικά, παραπέμπει στην ρήση του Βενεδικτίνου μοναχού του 12ου αιώνα, Bernard de Cluny -στο έργο του «De contemptu Mundi»- «stat rosa pristina nomine, nomine nuda tenemus». Δηλαδή, «από το παλιό ρόδο μένει μόνο τ’ όνομά του, μας απομένουν μόνο ονόματα, κενά περιεχομένου».

β2) Το ως άνω ζήτημα και οι επιπτώσεις του στην άσκηση θεμελιωδών δικαιωμάτων, συνδεόμενων στενώς με την αξία του Ανθρώπου και την ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητάς του, αποκτούν τόσο μεγαλύτερες διαστάσεις για το μέλλον, όσο το «Oversight Board» του Facebook-και όσα άλλα παρεμφερή μορφώματα θα δημιουργηθούν ενδεχομένως- θα κληθεί να ελέγξει την λειτουργία και την δραστηριοποίηση ενός ήδη εξαιρετικά ισχυρού Μέσου Κοινωνικής Δικτύωσης στην «ανατέλλουσα» εποχή του κβαντικού υπολογιστή. Με ό,τι ο υπολογιστής αυτός συνεπάγεται -φυσικά με βάση τις σημερινές υποθέσεις, αφού οι δυνατότητές του δεν έχουν ακόμη αποκαλυφθεί, σε όλες τους τις διαστάσεις- για την εν γένει αναπαράσταση και την δόμηση δεδομένων, καθώς και για την κάθε είδους επεξεργασία τους. Και, όπως τονίσθηκε αμέσως πιο πάνω, μπορεί τώρα να μην έχουμε πλήρη εικόνα των τεράστιων δυνατοτήτων του κβαντικού υπολογιστή και σε ό,τι αφορά την μετεξέλιξη των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης. Αρκεί όμως για τον, grosso modo φυσικά, υπολογισμό των δυνατοτήτων τούτων η δεδομένη διαπίστωση, ότι απέναντι σ’ έναν σημερινό υπολογιστή 500 bit -όπου bit είναι η στοιχειώδης μονάδα πληροφορίας γι’ αυτόν- θ’ αντιστοιχεί ένας κβαντικός υπολογιστής 500 qubits- όπου qubit είναι η στοιχειώδης μονάδα πληροφορίας του εν λόγω υπολογιστή- του οποίου η υπολογιστική ισχύς είναι τόσο μεγάλη, ώστε στον αντίστοιχο προμνημονευόμενο κλασικό υπολογιστή θα χρειαζόταν ν’ αποθηκευθούν 2500 τιμές!

Επίλογος

Από την ανάλυση που προηγήθηκε προκύπτει, μεταξύ άλλων, και το ότι μέσω της δημιουργίας του «Oversight Board», ως «Εποπτικού Συμβουλίου» με οιονεί «δικαιοδοτικές» αρμοδιότητες για την λειτουργία και δραστηριοποίηση της «πλατφόρμας» του Facebook, ως Μέσου Κοινωνικής Δικτύωσης, αναδύεται μιας μορφής «συνταγματισμός», προερχόμενος αυτή την φορά όχι από την Πολιτική Κοινωνία -όπως π.χ. ο «συνταγματισμός», αναφορικά με τα δικαιώματα του Ανθρώπου, σ’ εθνικό επίπεδο και σε υπερεθνικό, με βάση ιδίως τους κανόνες του Διεθνούς και του Ευρωπαϊκού Δικαίου- αλλ’ από την Κοινωνία των Πολιτών. Πρόκειται, σε γενικές βεβαίως γραμμές, για μια μορφή «συνταγματισμού bypass», ήτοι «παρακαμπτήριου συνταγματισμού», σε σχέση με τους κλασικούς κανόνες προστασίας των δικαιωμάτων του Ανθρώπου από τα επιμέρους Συντάγματα και, extra muros, από το lato sensu Διεθνές και το Ευρωπαϊκό Δίκαιο, για να μείνουμε στα δεδομένα της Αντιπροσωπευτικής Δημοκρατίας δυτικού τύπου.

Α. Αυτός ο «συνταγματισμός», ο οποίος επειδή εκπορεύεται από την Κοινωνία των Πολιτών έχει χαρακτηρισθεί, προσφάτως, ως «κοινωνιακός συνταγματισμός» -«societal constitutionalism»- μπορεί να γίνει αποδεκτός, στο πλαίσιο της σύγχρονης Αντιπροσωπευτικής Δημοκρατίας και του Κράτους Δικαίου που εγγυώνται θεσμικώς τα Θεμελιώδη Δικαιώματα του Ανθρώπου σ’ εθνικό και υπερεθνικό επίπεδο, μόνον ως «συμπληρωματικός» του «συνταγματισμού» της Πολιτικής Κοινωνίας, κατά τα προλεχθέντα. Και μάλιστα «συπληρωματικός» υπό διπλή έννοια, ως προς τα όργανα παρέμβασης εντός του πεδίου του, όπως είναι το «Oversight Board» του Facebook: Ήτοι πρώτον, υπό την έννοια ότι δεν μπορεί, μέσω της ανεξέλεγκτης επέκτασής του, να καταστεί κανόνας -ιδίως σε συνδυασμό με τους αντίστοιχους, μη κρατικής προέλευσης, κανόνες των φορέων της Οικονομικής Παγκοσμιοποίησης, σύμφωνα με όσα προηγουμένως εκτέθηκαν- περιθωριοποιώντας, κατ’ ουσία, το ως άνω θεσμικό πλαίσιο προστασίας των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, που διαμορφώνει εξελικτικώς η Πολιτική Κοινωνία. Και, δεύτερον, υπό την έννοια ότι οι ρυθμιστικές του παρεμβάσεις δεν είναι επιτρεπτό να έρχονται, αμέσως ή εμμέσως, σε σύγκρουση με τους κανόνες που οριοθετούν το προαναφερόμενο θεσμικό πλαίσιο προστασίας των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων του Ανθρώπου της Πολιτικής Κοινωνίας. Ακριβέστερα, αυτές οι ρυθμιστικές παρεμβάσεις είναι ανεκτές μόνον όταν λειτουργούν, σε σχέση με το ως άνω θεσμικό πλαίσιο, secundum legem ή, το πολύ, praeter legem, βεβαίως υπό τον απαράβατο όρο ότι τούτο δεν υποκρύπτει, αμέσως ή έστω και εμμέσως, πρακτικές contra legem.

Β. Ακριβώς δε επειδή ο κατά τ’ ανωτέρω «συνταγματισμός» της Κοινωνίας των Πολιτών μπορεί να γίνει δεκτός μόνον ως «συμπληρωματικός», και δη υπό την προαναφερόμενη διπλή έννοια, τα κάθε είδους όργανα παραγωγής και εφαρμογής των αντίστοιχων ρυθμιστικών παρεμβάσεων πρέπει να τελούν υπό τον πλήρη έλεγχο των κατά περίπτωση αρμόδιων δικαιοδοτικών οργάνων, σ’ εθνικό και υπερεθνικό επίπεδο, ως προς το αν και κατά πόσον η όλη «δικαιοδοτική» δράση τους είναι σύμφωνη με τους ισχύοντες κανόνες, κατά περίπτωση, είτε του οικείου εθνικού δικαίου είτε του Διεθνούς και του Ευρωπαϊκού Δικαίου. Κάνοντας αναγωγή στα δεδομένα του Facebook, όπως εκτέθηκαν αναλυτικώς αναφορικά με την σύγχρονη ιδιομορφία του ως Μέσου Κοινωνικής Δικτύωσης, το «Oversight Board», στο μέτρο που λειτουργεί με την μορφή «Εποπτικού Συμβουλίου» του Facebook, ασκώντας ενός είδους «δικαιοδοτική» αρμοδιότητα, δραστηριοποιείται ανεκτώς μόνον όταν οι αποφάσεις του -και κατά τους κανόνες, τους οποίους χρησιμοποιεί στην μείζονα πρόταση των συλλογισμών του και κατά την ερμηνεία και εφαρμογή τους στην πράξη, δηλαδή όταν διαμορφώνει την ελάσσονα πρόταση κατά το συμπέρασμά του, για να εκδώσει τελικώς το πόρισμά του- υπόκεινται πλήρως στον έλεγχο των κατά περίπτωση αρμόδιων δικαιοδοτικών οργάνων της Πολιτικής Κοινωνίας, σ’ εθνικό και υπερεθνικό επίπεδο. Ήτοι των αρμόδιων δικαιοδοτικών οργάνων είτε του εθνικού δικαίου είτε του, lato sensu, Διεθνούς Δικαίου καθώς και του Ευρωπαϊκού Δικαίου.

*Δημοσιεύθηκε στην Εφημερίδα Διοικητικού Δικαίου, τ. Ιανουάριος-Φεβρουάριος 2021, εκδ. Σάκκουλα, σελ. 9 επ.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΗ

ΣΧΟΛΙΑΣΕ ΤΟ

ΔΗΜΟΦΙΛΗ

ΔΗΜΟΦΙΛΗ