Απόστολος Αποστόλου
Όταν διαβάζεις Καστοριάδη και κυρίως τις ψυχαναλυτικές μελέτες του, αισθάνεσαι ότι κάποιες φορές επαναλαμβάνει, τη σχολή της Φρανκφούρτης, (η σκέψη του διαθέτει τις ίδιες ποιοτικές τιμές) και πιο συγκεκριμένα θα λέγαμε ότι ο Καστοριάδης περπατάει στα βήματα των θεωρητικών της σχολής της Φρανκφούρτης αναφορικά με την παραδοχή ότι η ψυχολογική ανάλυση δεν μπορεί να είναι επαρκής χωρίς μια θεωρία που να αναγνωρίζει την ψυχή ως απόσταγμα της ιστορίας. Δηλαδή ότι ο άνθρωπος κτίζεται μέσα στο μόχθο του πολιτικού καιρού ως συλλογική ελευθερία.
Ο Καστοριάδης ήταν παιδί του ορθολογισμού όπως και η σχολή της Φρανκφούρτης έτσι λοιπόν διανυκτέρευαν στην ορθολογική σμικογραφία, δηλαδή απαιτούσαν την οργάνωση του λόγου με αιτιολογία. Καστοριάδης και σχολή Φρανκφούρτης έμειναν πιστοί στη σκέψη του Μπένγιαμιν Κονστάντ (1767-1830), ο οποίος υπήρξε ο εφευρέτης των χαλιναριών της ελευθερίας. Δηλώνοντας πως εμείς οι δυτικοί ως σοφότεροι και προχωρημένοι, δημιουργήσαμε την ατομική ελευθερία που ήταν άγνωστη στον αρχαίο κόσμο, γιατί η περπατησιά του αρχαίου κόσμου μας άφησε απολιθωμένα αποτυπώματα (όπως εκείνος διατεινόταν με συμπλεγματική έπαρση) της συλλογικής/κοινωνικής, ελευθερίας.
Όμως 2.500 και πλέον χρόνια ο ελληνικός πολιτισμός έθετε τρεις ελευθερίες. Μια ατομική, μια κοινωνική και μια πολιτική, εκεί έβαζε τα αιτήματά του.
Ο δυτικός υπήκοος που δεν κέρδισε ποτέ την πολιτική και κοινωνική του ελευθερία άρχιζε να εσωτερικεύει μια ναρκισσιστική συγκρότηση του εγώ μέσα από μια κονφορμιστική συμπεριφορά και μια ρητορική της εναισθητικής – επιγνωστικής σωτηρολογίας. Έτσι λοιπόν ο δυτικός υπήκοος με το μοιραίο βήμα της ατομικοποιημένης του ελευθερίας κολύμπησε στα φετίχ των ανθρωπίνων σχέσεων, των αντιδράσεων και των συναισθημάτων φορώντας τις ατομικοποιημένες πανοπλίες της υποκρισίας και της συναίνεσης παίρνοντας τις κατωφέρειες και τις χαλκεύσεις ως αλήθειες και επιταγές ζωής εγκαταλείποντας έτσι τη συναστεριά της πολιτικής και κοινωνικής ελευθερίας. Εκεί δηλαδή, όπου ο πολίτης μεταμορφωνόταν αληθινά. Και αυτό γιατί η λατρεία της υποκειμενικότητας στο δυτικό πολιτισμό αποτελεί άρνηση της συλλογικής/κοινωνικής/πολιτικής ελευθερίας.
Ας θυμηθούμε πως επιπλήττει ο Φρόυντ τις «υγιεινιστικές» ορθολογικές θεραπείες, μέσα από την αγωνία του για τη ψυχανάλυση, η οποία μελλοντικά – όπως έλεγε – διατρέχει τον κίνδυνο να παραδοθεί δυστυχώς ή στα χέρια της ορθολογικής ψυχιατρικής ή στα εκκλησιαστικά λιβάνια της εξομολόγησης των πιστών. Αλλά και η σχολή της Φρανκφούρτης θα επιχειρηματολόγησει λέγοντας ότι η ψυχανάλυση κάποιες φορές ως ατομική θεραπεία αναγκαστικά θα αποτελεί μέρος του βασιλείου της κοινωνικής ανελευθερίας.
Ας θυμηθούμε και τον Λακάν, ο οποίος με αφορμητική υποψία της αντεστραμμένης προοπτική της ηθικής μας συνήθειας θα μας πει: «Η σχέση δούλου και αφέντη είναι αμετάλλακτη και αυτό γιατί εφόσον γνωρίζει ο δούλος ότι ο αφέντης είναι θνητός, εκείνος μπορεί να εργάζεται για τον αφέντη, ώσπου να πεθάνει ο αφέντης και ίσως τότε, ο δούλος να διεκδικήσει την θέση του αφέντη, αλλά μέχρι τότε μπορεί να αρνείται ο δούλος την ευχαρίστηση του;»
Οι φετιχιστές των ανθρωπίνων σχέσεων που δηλώνουν ψυχοθεραπευτές, προπονητές ζωής, κοινωνιολόγοι και ημιστοχαστές της πολιτικής χαφιεδο-ιντελιγκέντσιας, μη μπορώντας να καταλάβουν το αλλοιωμένο σωματίδιο που ονομάζεται άτομο και το οποίο παραμένει κολοβό στη Δύση γιατί έχασε την τριπλέτα της ελευθερίας του, (ατομική/κοινωνική/πολιτική) το μοιρολογούν για τις κοινωνικές του σχέσεις, το κλαίνε για τον ανεκπλήρωτο έρωτα του, το μηρυκάζουν για τις ενοχές των φύλων, το τραγουδούν για την κατάρα της αλλοτρίωσης του και το μεμψιμοιρούν για την πολιτική του απελευθέρωση. Δεν καταλαβαίνουν όμως ότι μιλούν για τον άνθρωπο εμπόρευμα, κάνοντας ευκαιρία την κρίση του δυτικού ατόμου, πουλώντας έτσι την ανεκλάλητη πραμάτεια τους, καθώς και τα λύματα της φλυαρίας τους, και αυτό γιατί οι ίδιοι συνλειτουργούν ως μεταπράτες.
Ο Φρόυντ ορθώς υποψιαζόταν ότι οι νευρώσεις έχουν «κοινωνική δικαίωση», ναι ακριβώς οι νευρώσεις έχουν ένα raison d’ etre, μόνο που δεν κατάλαβε και εκείνος ότι η ελευθερία δεν είναι μόνο ατομική αλλά και κοινωνική και πολιτική.
Να όμως που η ρόμπα του πρίγκιπα (ο πρίγκιπας είναι ο ορθολογισμός , ο νεωτερισμός, η πολιτική ορθότητα) έχει βγει στον πλειστηριασμό. Οι συντελεστικές αποτιμήσεις του εξουσιαστικού πρίγκιπα (ορθολογισμός) εκφράζουν το μαζοποιημένο άτομο της δυτικής σκέψης και την υποταγή του στον αστικό παραγωγικό μηχανισμό. Ο ορθολογισμός έχει καταντήσει τον πολίτη μια περί-τρομη ύπαρξη που αναζητά την υπερ-ασφάλεια όπου όμως για να την αποκτήσει καλείται να καταβάλει πρώτα ένα μεγάλο τίμημα της ελευθερίας του. Έτσι όμως η σιγουριά γίνεται καθίζηση και οι ορθολογικές νεωτερικές και μετανεωτερικές προσταγές και σκέψεις, γίνονται ίσκιοι που βρικολακιάζουν και ρουφούν την ικμάδα της ζωής του ανθρώπου.
Τελικά ο ορθολογισμός ο οποίος στη Δύση κατανοήθηκε ως «πονηριά του Λόγου» (όχι με τη σημασία που έδωσε ο Έγελος «Die List der Vernunft») αλλά ως μαθηματική εξίσωση όπου η ελευθερία κατοχυρώνεται ως ατομοκεντρισμός, η δημοκρατία ως ακάλυπτη επιταγή δικαιωματισμού, και η ιστορία ως προϊστορία (γιατί η ιστορία απομένει να γραφεί) τότε προκύπτει ( ο ορθολογισμός) ως η μεγαλύτερη απάτη του Λόγου. Να γιατί η ρόμπα του πρίγκιπα έχει βγει σε πλειστηριασμό.
Απόστολος Αποστόλου. Καθηγητής Πολιτικής και Κοινωνικής Φιλοσοφίας