Η επίσκεψη του πρωθυπουργού της Αρμενίας Νικόλ Πασινιάν στην Κωνσταντινούπολη στις 20 Ιουνίου είναι η πρώτη διμερής επαφή εργασίας μεταξύ των ηγετών της Αρμενίας και της Τουρκίας από τότε που έκλεισαν τα σύνορα πριν από περισσότερα από τριάντα χρόνια.
Υπήρξαν επαφές νωρίτερα – μια συνάντηση στην Πράγα στο περιθώριο της συνόδου κορυφής, αργότερα ο Πασινιάν παρευρέθηκε στην ορκωμοσία του Ερντογάν, αλλά αυτή είναι η πρώτη επαφή που πραγματοποείται στην Τουρκία.
Το ίδιο το γεγονός μιας προσωπικής συνάντησης με τον Πρόεδρο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν σε τουρκικό έδαφος απομακρύνει την ομαλοποίηση από το συμβολικό πεδίο και την μετατρέπει σε μια πρακτική πολιτική διαδικασία.
Γιατί αυτό αποτελεί ιστορικό ορόσημο;
Έχουν γίνει περισσότερες από μία προσπάθειες προσέγγισης της Άγκυρας και του Ερεβάν, αλλά τα Πρωτόκολλα της Ζυρίχης του 2009 παρέμειναν στο κοινοβουλευτικό ράφι. Ένας νέος γύρος διαπραγματεύσεων ξεκίνησε τον Δεκέμβριο του 2021, όταν τα μέρη διόρισαν ειδικούς εκπροσώπους τους Σερντάρ Κιλίτς και Ρούμπεν Ρουμπινιάν.
Η επιλεγμένη φόρμουλα για την εξομάλυνση «βήμα προς βήμα» τους επέτρεψε να ακολουθήσουν έναν στενό διάδρομο αμοιβαία αποδεκτών λύσεων, αποφεύγοντας τα προηγούμενα αμοιβαία τελεσίγραφα.
Έκτοτε, έχουν ανοίξει απευθείας πτήσεις τσάρτερ Κωνσταντινούπολη-Ερεβάν, έχει αρθεί η απαίτηση επίδειξης διαβατηρίων τρίτων χωρών και το σημείο ελέγχου Καπίκοι-Μαργαρά προετοιμάζεται για πλήρη λειτουργία τουλάχιστον για πολίτες τρίτων χωρών. Η γραμμή επικοινωνίας μεταξύ των κυβερνήσεων είχε αναπτυχθεί ακόμη και κατά τη διάρκεια της κρίσης: μετά τους σεισμούς του 2023, τα μέρη δημιούργησαν υλικοτεχνική υποστήριξη για την ανθρωπιστική βοήθεια.
Η στρατηγική της Άγκυρας
Η Τουρκία δεν θεωρεί την αρμενική κατεύθυνση ως χειρονομία καλής θέλησης, αλλά ως μέρος μιας ολοκληρωμένης περιφερειακής αρχιτεκτονικής.
Η ομαλοποίηση συγχρονίζεται με την ειρηνευτική συνθήκη Μπακού-Ερεβάν: χωρίς πρόοδο στις διαπραγματεύσεις Αζερμπαϊτζάν-Αρμενίας, τα σύνορα δεν θα ανοίξουν.
Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η Άγκυρα ποντάρει στον διάδρομο Ζανγκεζούρ, ο οποίος θα συνδέσει τα δυτικά τμήματα του Αζερμπαϊτζάν με το Ναχιτσεβάν και ταυτόχρονα θα αναζωογονήσει τις ανατολικές τουρκικές επαρχίες Καρς και Ιγκντίρ.
Ένα επιπλέον διπλωματικό πλεονέκτημα είναι το «πάγωμα» της αρμενικής εκστρατείας για τη διεθνή αναγνώριση των γεγονότων του 1915.
Ενώ το θέμα δεν έχει προτεραιότητα, η Άγκυρα είναι έτοιμη να επεκτείνει την ατζέντα από την εναέρια κυκλοφορία έως τη δημιουργία εμπορικών και logistics clusters στα σύνορα.
Τι παίρνει η Τουρκία
- Ασφάλεια. Ο άμεσος διάλογος με το Ερεβάν μειώνει τον κίνδυνο βίαιης υποτροπής στη σύγκρουση του Καραμπάχ και ενισχύει το σχήμα «3+3», στο οποίο η Τουρκία ενεργεί ως μεσολαβητής.
- Οικονομία. Το άνοιγμα των συνόρων υπόσχεται στην Ανατολική Ανατολία νέες αγορές και μια μεταφορική σύνδεση με την Κασπία, καθώς και πρόσβαση στο Ερεβάν στα λιμάνια και τις υποδομές της Τουρκίας.
- Γεωπολιτική: Μια επιτυχημένη ύφεση ενισχύει το καθεστώς της Άγκυρας ως μεσολαβητή και περιορίζει την επιρροή της Μόσχας και της Τεχεράνης στον Νότιο Καύκασο.
Περιφερειακές επιπτώσεις
Η προσέγγιση μεταξύ Τουρκίας και Αρμενίας είναι ικανή να αλλάξει την ισορροπία δυνάμεων στον Νότιο Καύκασο. Εάν η ειρηνευτική συνθήκη Μπακού-Ερεβάν υπογραφεί σε συνδυασμό με το άνοιγμα των τουρκοαρμενικών συνόρων, η προηγούμενη «παγωμένη» διαμόρφωση θα δώσει τη θέση της σε μια διαχειριζόμενη εταιρική σχέση.
Οι νέες οδοί μεταφοράς θα δημιουργήσουν ανταγωνισμό για τον διάδρομο Μπακού-Τιφλίδα-Καρς και η οικονομική αλληλεξάρτηση θα γίνει η καλύτερη εγγύηση κατά των περαιτέρω στρατιωτικών κλιμακώσεων.
Το πολιτικό αποτέλεσμα συμπληρώνεται από το ψυχολογικό: η χειραψία των ηγετών μετά από δεκαετίες εχθρότητας μεταφέρει στις κοινωνίες της Τουρκίας και της Αρμενίας την ιδέα της δυνατότητας ειρηνικής συνύπαρξης.
Ο σκεπτικισμός σίγουρα παραμένει – τόσο εντός των ίδιων των χωρών όσο και στις διασπορές – αλλά το πλαίσιο της ομαλοποίησης έχει ήδη οικοδομηθεί και υποστηριχθεί από συγκεκριμένα βήματα.
Θα δοκιμαστούν οι διαθέσεις στην πράξη
Η ιστορικότητα της συνάντησης της Κωνσταντινούπολης θα επιβεβαιωθεί οριστικά όταν ακολουθηθεί από νομικά επισημοποιημένες συμφωνίες, μια πλήρη έναρξη λειτουργίας του συνοριακού σημείου ελέγχου και μια λειτουργική διαδρομή της Ζανγκεζούρ.
Διαφορετικά, το τρέχον «παράθυρο ευκαιρίας» κινδυνεύει να γίνει ένα ακόμη όμορφο επεισόδιο στο διπλωματικό χρονικό.
Ο Νότιος Καύκασος χρειάζεται εδώ και καιρό ένα αξιόπιστο σύστημα ελέγχων και κινήτρων. Αυτό ακριβώς είναι το σύστημα που υπόσχεται η τουρκο-αρμενική ύφεση εάν μετακινηθεί από τα σύμβολα στις υποδομές και τις αγορές.
Μοσκόφσκι Κομσομόλετς
—