Η Πολυπλοκότητα και η Ευθύνη της Δημοκρατίας
Γράφει ο Γιώργος Βενετσάνος
Η δημοκρατία αποτελεί το πιο προοδευτικό, αλλά και το πιο απαιτητικό πολιτικό σύστημα που έχει διαμορφώσει ο ανθρώπινος πολιτισμός. Η αξία της έγκειται στην προάσπιση της ελευθερίας, της ισότητας και της συμμετοχής όλων των πολιτών στη λήψη αποφάσεων. Ωστόσο, η εφαρμογή της στην πράξη αποδεικνύεται δύσκολη και συχνά αμφισβητήσιμη, καθώς το νόημά της επιδέχεται πολλαπλές ερμηνείες και διαστρεβλώσεις.
Η Δημοκρατία αποτελεί ένα ιδιαίτερα απαιτητικό πολιτικό σύστημα ως προς την εφαρμογή του, καθώς είναι ανοιχτό σε πλήθος ερμηνειών και παρερμηνειών. Συχνά ακούγονται εκφράσεις όπως «έχουμε πολλή δημοκρατία», οι οποίες στερούνται νοήματος, αφού η δημοκρατία δεν επιδέχεται ποσοτική αξιολόγηση· πρόκειται για ένα ενιαίο πολίτευμα με συγκεκριμένες αρχές και αξίες. Ωστόσο, οι λαοί συχνά δυσκολεύονται να το υπερασπιστούν και να το διεκδικήσουν ουσιαστικά. Επιπλέον, στο όνομα της δημοκρατίας τελούνται συχνά πράξεις που αντιβαίνουν στο πνεύμα της, οδηγώντας τελικά στην αποδυνάμωση και την αποδόμησή της.
Η ουσιαστική λειτουργία της δημοκρατίας προϋποθέτει την ενεργό συμμετοχή και την πολιτική παιδεία των πολιτών
Μόνο όταν οι πολίτες είναι ενημερωμένοι, κριτικά σκεπτόμενοι και πρόθυμοι να συμμετάσχουν στα κοινά, μπορεί το δημοκρατικό πολίτευμα να λειτουργήσει αποτελεσματικά. Η δημοκρατία δεν περιορίζεται απλώς στην εκλογική διαδικασία, αλλά συνιστά ένα σύστημα αξιών που στηρίζεται στον διάλογο, τον σεβασμό της διαφορετικής άποψης και τη διαφάνεια στη λήψη αποφάσεων. Χωρίς αυτά τα θεμέλια, ο τύπος υπερισχύει της ουσίας, και η δημοκρατία κινδυνεύει να εκφυλιστεί σε έναν μηχανισμό τυπικής νομιμοποίησης εξουσιών που δεν υπηρετούν το κοινό συμφέρον.
Στη σύγχρονη εποχή, ένας από τους μεγαλύτερους κινδύνους για τη δημοκρατία είναι η μετατροπή της σε επίφαση, δηλαδή σε ένα πολίτευμα που διατηρεί τον τύπο της αλλά χάνει το περιεχόμενό της. Όταν οι θεσμοί λειτουργούν τυπικά, χωρίς διαφάνεια, λογοδοσία και ουσιαστικό έλεγχο της εξουσίας, η δημοκρατία υπονομεύεται εκ των έσω. Οι πολίτες, παρασυρμένοι από τον εφησυχασμό ή την απογοήτευση, συχνά αποσύρονται από τη δημόσια ζωή, επιτρέποντας σε αυταρχικές τάσεις να παρεισφρήσουν στο πολιτικό σύστημα. Επομένως, η διατήρηση της δημοκρατίας δεν είναι δεδομένη· απαιτεί συνεχή επαγρύπνηση, υπευθυνότητα και ενεργό συμμετοχή όλων, ώστε οι δημοκρατικές αξίες να παραμένουν ζωντανές και ουσιαστικές στην πράξη.
Μήπως στην Ελλάδα μας έχουμε φτάσει σε αυτό το σημείο;