Ο Ηράκλειτος, ο σκοτεινός φιλόσοφος της Εφέσου, μας προσκαλεί να εξερευνήσουμε μια κοσμοθεωρία
όπου η διαρκής μεταβολή και η σύγκρουση των αντιθέτων δεν οδηγούν στο χάος, αλλά στη βαθύτερη μορφή αρμονίας. Για τον Ηράκλειτο, ο «πόλεμος» αποτελεί τον πατέρα των πάντων, μια κινητήρια δύναμη που γεννά και διατηρεί την τάξη του σύμπαντος, αποκαλύπτοντας την κρυμμένη ενότητα πίσω από κάθε φαινομενική διχογνωμία.
Πηγή: Jean Brun, “Οι Προσωκρατικοί”, Εκδ. Χατζηνικολή, Μετάφραση, Ανδρέα Τάκη,1992, enallaktikidrasi
Ο Ηράκλειτος, ένας βαθύς στοχαστής, αναδύεται ως ο κατεξοχήν τραγικός φιλόσοφος μέσα από τη θεωρία του για τον πόλεμο και τη σύγκρουση. Αυτή η θεματική αποτελεί έναν από τους πυλώνες του κοσμολογικού του οράματος.
Η Φύση Αγκαλιάζει τις Αντιθέσεις
Ο Ηράκλειτος πίστευε ότι η φύση αγαπά τις αντιθέσεις. Χειρίζεται τη σύνθεσή τους με δεξιοτεχνία, δημιουργώντας αρμονία. Αυτή η αρμονία, όμως, που γεννιέται μέσα από τη σύγκρουση, διατηρείται ως μια συνεχή ένταση μεταξύ αντίρροπων στοιχείων. Παρομοίως, στην τέχνη, η αρμονία προκύπτει συχνά από την αντιπαράθεση και την ισορροπία των διαφόρων στοιχείων. Αυτά τα στοιχεία τείνουν διαρκώς να αποχωριστούν ή να αλληλοκαταστραφούν, αλλά τελικά συνυπάρχουν σε μια δυναμική ισορροπία.
Ηραπειά Έμπνευση: Ο Κόσμος και η Τέχνη
Ένα χωρίο, αναμφίβολα ηρακλείτειας έμπνευσης, που κάποτε αποδόθηκε λανθασμένα στον Αριστοτέλη, από το σύγγραμμα Περί κόσμου, τονίζει αυτή την ιδέα. Η φύση, δηλώνει το κείμενο, αγαπά τα αντίθετα και δημιουργεί συμφωνία απο αυτά, όχι από τα όμοια. Έτσι, ενώνει το αρσενικό με το θηλυκό και επιτυγχάνει την πρώτη ομόνοια μέσω της ένωσης των αντιθέτων, όχι των ομοίων.
Φαίνεται πως και η τέχνη μιμείται αυτή τη φυσική διαδικασία. Η ζωγραφική, για παράδειγμα, αναμειγνύει άσπρα και μαύρα, κίτρινα και κόκκινα, πετυχαίνοντας εικόνες που συμφωνούν με το μοντέλο. Παρομοίως, η μουσική, συνδυάζοντας ψηλούς με χαμηλούς ήχους, μείζονες και ελάσσονες, δημιουργεί μια μοναδική αρμονία. Ακόμη, η γραμματική, χτίζει όλη της την τέχνη αναμειγνύοντας φωνήεντα και σύμφωνα.
“Τα Πάντα Γίνονται με την Πάλη”
Αυτή την αντίληψη υποστήριξε και ο Ηράκλειτος, ο επονομαζόμενος “Σκοτεινός”. “Οι συνδέσεις γίνονται από όλα κι από τα όχι όλα, ομόνοια-διχόνοια, συμφωνία-ασυμφωνία. Απ’ όλα γεννιέται το Ένα και από το Ένα όλα” (απόσπασμα 10). Συνεπώς, “τα αντίθετα ταιριάζουν, απ’ τις διαφορές γεννιέται η ωραία αρμονία. Τα πάντα γίνονται με την πάλη” (απόσπασμα 8).
Πρέπει, λοιπόν, να διακηρύξουμε μαζί του ότι “ο πόλεμος είναι ο πατέρας όλων” (απόσπασμα 53). Ο πόλεμος είναι συμπαντικός, η ίδια η δικαιοσύνη, στο μέτρο που τείνει να εναρμονίζει τα αντίθετα, δεν είναι παρά πάλη. Τα πάντα γεννιούνται μέσα από τη σύγκρουση και την αναγκαιότητα (απόσπασμα 80).
Η Τραγωδία των Αντιθέτων
Αυτή η πάλη των αντιθέτων αποτελεί την ίδια την τραγωδία. Αντιπαραθέτει το Ένα στην πολλαπλότητα και τα πολλά στο Ένα. Καθώς τα πάντα γεννιούνται από το Ένα και το Ένα από τα πάντα, η πολλαπλότητα ξεπηδά από το Ένα κατά τη διάρκεια μιας σύγκρουσης, από το οποίο αποχωρίζεται. Μέσα από μια άλλη σύγκρουση, η πολλαπλότητα τείνει να αρνηθεί τον εαυτό της και να ανακαλύψει ξανά το αντίθετό της, το οποίο, αν και γεννήθηκε μέσα της, κάποτε εγκατέλειψε.
Η Ενότητα Μέσα στη Διαφορά
Ως εκ τούτου, “ο δρόμος που ανεβαίνει κι αυτός που κατεβαίνει είναι ένας και αυτός” (απόσπασμα 60). Η Ταυτότητα διατρέχει τη Διαφορά και η Διαφορά εγκαθίσταται στην ίδια την καρδιά της Ταυτότητας.
Από αυτή την αντίληψη προέρχεται η ιδέα ότι και “μέσα μας είναι το ίδιο. Ζωντανό και νεκρό, ξύπνιο και κοιμισμένο, νέο και γηραιό∙ γιατί αυτά, όταν μεταβάλλονται, γίνονται εκείνα εκεί κι εκείνα, όταν με τη σειρά τους μεταβάλλονται, γίνονται αυτά” (απόσπασμα 88).
Η ενότητα συγκροτείται, λοιπόν, από αντίρροπες τάσεις, και ο βρυχηθμός των αντιθέτων στοιχειώνει την καρδιά της αρμονίας. “Δεν καταλαβαίνουν πως αυτό που αντιτίθεται στον εαυτό του βρίσκεται ταυτόχρονα σε αρμονία με τον εαυτό του, ακριβώς όπως οι αντίθετες εντάσεις του τόξου και της λύρας” (απόσπασμα 51).
Η ηρακλείτεια φιλοσοφία του Λόγου, τραγική ήδη στην ουσία της, προεκτείνεται σε μια φιλοσοφία του σπαραγμού. Ενώ επιμένει στη λανθάνουσα αρμονία και την ειρήνη του βάθους, υπογραμμίζει ωστόσο έντονα τις χίλιες και μία όψεις του πολέμου που τα αντίθετα, πράγματα ή όντα, διεξάγουν στην επιφάνεια.