Ο Ερμής στο Κλασικό Δράμα: Αισχύλος, Σοφοκλής και Ευριπίδης
Στη δραματουργία της Κλασικής Αθήνας του 5ου αιώνα π.Χ., ο Ερμής χρησιμοποιείται με ποικίλους τρόπους, προσαρμοσμένος στις ιδεολογικές ανάγκες της κάθε τραγωδίας.
Απο το arxaiaellinika.gr
Στον Αισχύλο, η παρουσία του είναι βαριά και συχνά απειλητική. Στον Προμηθέα Δεσμώτη, ο Ερμής δεν είναι ο συμπαθής βοηθός των θνητών, αλλά εμφανίζεται στο τέλος του δράματος ως ο σκληρός, αλαζονικός εκτελεστής και αγγελιαφόρος της τυραννικής βούλησης του νεοπαγούς Δία. Απαιτεί επιτακτικά από τον δεσμώτη και βασανισμένο Τιτάνα να αποκαλύψει το προφητικό μυστικό σχετικά με το ποιος γάμος θα προκαλέσει την πτώση του Διός, απειλώντας τον με τρομακτικά βασανιστήρια (τον αετό που θα του τρώει το ήπαρ) εάν δεν υπακούσει. Ο Προμηθέας τον χλευάζει ως “λακέ” (υπηρέτη) των νέων θεών. Αντίθετα, στις Χοηφόρους, η χθόνια πλευρά του κυριαρχεί: ο Ορέστης, επιστρέφοντας στο Άργος, επικαλείται στον πρόλογο του έργου τον Χθόνιο Ερμή (Ερμη χθόνιε), τον προστάτη των πατρικών δικαιωμάτων και αγωγό των ψυχών, για να λειτουργήσει ως σύμμαχος στο σχέδιο εκδίκησης κατά της Κλυταιμνήστρας, γεφυρώνοντας τον κόσμο των ζωντανών με το πνεύμα του δολοφονημένου Αγαμέμνονα. Στις Ευμενίδες, ο Ερμής δρα ως οδηγός και φυσικός προστάτης του κυνηγημένου Ορέστη, καθοδηγώντας τον με ασφάλεια από τους Δελφούς στην Αθήνα για τη δίκη του.
Στον Σοφοκλή, τα χαρακτηριστικά της δολιότητας και της πειθούς βρίσκονται στο επίκεντρο. Στην τραγωδία Φιλοκτήτης, όταν ο Οδυσσέας προσπαθεί να εξαπατήσει τον τραυματισμένο ήρωα για να του αποσπάσει το τόξο του Ηρακλή (το οποίο είναι απαραίτητο για την άλωση της Τροίας), επικαλείται τον “Ερμή Δόλιο” (Hermes the Schemer), ζητώντας την προστασία του θεού της απάτης και των μυστικών διαπραγματεύσεων για την επιτυχία της αποστολής του. Στους Ιχνευτές (σατυρικό δράμα), το θέμα είναι η ίδια η κλοπή των βοδιών του Απόλλωνα από τον βρέφος Ερμή, με τους Σατύρους να προσπαθούν να ανακαλύψουν τα ίχνη.
Στον Ευριπίδη, ο Ερμής λειτουργεί συχνά ως μηχανισμός επίλυσης της πλοκής (από μηχανής θεός) ή ως αφηγητής του προλόγου. Στην τραγωδία Ίων, ο Ερμής εκφωνεί τον πρόλογο, εξηγώντας στο κοινό πώς μετέφερε το βρέφος Ίωνα (γιο του Απόλλωνα και της Κρέουσας) από την Αθήνα στους Δελφούς για να διασωθεί, θέτοντας το πλαίσιο για τις παρεξηγήσεις και την τελική αναγνώριση. Στην τραγωδία Ελένη, ο Ερμής είναι εκείνος που —κατ’ εντολή του Δία— άρπαξε την πραγματική Ελένη από τη Σπάρτη και τη μετέφερε ασφαλή στην Αίγυπτο, ενώ ο Πάρης έκλεψε απλώς ένα σύννεφο, ένα είδωλο, αλλάζοντας έτσι όλη τη μυθολογική βάση του Τρωικού Πολέμου. Στον Ρήσο, εμφανίζεται για να βοηθήσει τον Δόλωνα να κατασκοπεύσει τον στόλο των Αχαιών.
Στην Αρχαία Κωμωδία του Αριστοφάνη, ο θεός αποδομείται και ενσωματώνει κωμικά στερεότυπα του ταλαιπωρημένου, πονηρού αλλά και εξαγοράσιμου “υπηρέτη”. Στην Ειρήνη (421 π.Χ.), όταν ο αγρότης Τρυγαίος πετάει στον Όλυμπο πάνω σε ένα γιγάντιο σκαθάρι για να βρει τους θεούς, συναντά μόνο τον Ερμή. Ο Ερμής του εξηγεί ότι οι άλλοι θεοί έφυγαν αηδιασμένοι από την πολεμοχαρή φύση των Ελλήνων, αφήνοντας τον Πόλεμο να κυβερνά και να έχει φυλακίσει την Ειρήνη σε μια σπηλιά. Ο Τρυγαίος δωροδοκεί τον Ερμή με μια χρυσή κούπα και κρέας, και ο θεός της απληστίας (ένα κωμικό σχόλιο για τη διαφθορά) τον βοηθά τελικά να ξεθάψει την Ειρήνη. Στον Πλούτο, μετά τη θεραπεία του τυφλού θεού Πλούτου, οι άνθρωποι σταματούν να θυσιάζουν στους θεούς του Ολύμπου, καθώς έχουν πλέον ό,τι χρειάζονται. Ο Ερμής καταφτάνει στο σπίτι του Χρεμύλου, απελπισμένος και λιμοκτονώντας, όντας μια κωμική καρικατούρα του παρασίτου, και αναγκάζεται να αλλάξει επάγγελμα, ζητώντας δουλειά ως φύλακας, διοργανωτής αγώνων και προστάτης των παιχνιδιών για να επιβιώσει.
Ερμής και Άργος, έργο του Ντιέγκο Βελάσκεθ
Ο Ερμής ως Πολιτισμικός Ήρωας: Η Προσέγγιση του Διόδωρου Σικελιώτη
Ενώ ο Όμηρος και ο Ησίοδος τονίζουν τον ρόλο του μεταφορέα, του κλέφτη και του κατεργάρη, η ελληνιστική ιστοριογραφία και συγκεκριμένα το έργο του Διόδωρου Σικελιώτη (1ος αι. π.Χ.) Βιβλιοθήκη Ιστορική, αναδεικνύει τον Ερμή σε υπέρτατο πολιτισμικό ήρωα και μέγα ευεργέτη της ανθρωπότητας.
Επηρεασμένος βαθύτατα από τον αιγυπτιακό μύθο και τη διαδικασία του θρησκευτικού συγκρητισμού, ο Διόδωρος υιοθετεί μια ευημεριστική προσέγγιση (η θεωρία ότι οι θεοί ήταν αρχικά εξαιρετικοί, θνητοί ευεργέτες που θεοποιήθηκαν). Παρουσιάζει τον Ερμή ως τον ιερό γραμματέα, τον στενότερο σύμβουλο και τον πλέον έμπιστο υπουργό του βασιλιά Όσιρι στην Αίγυπτο. Ο Όσιρις χρησιμοποιούσε τις συμβουλές του Ερμή σε κάθε κρίσιμο ζήτημα διακυβέρνησης.
Σύμφωνα με αυτή την αφήγηση, ο Ερμής προίκισε την ανθρωπότητα με μια σειρά από ανεκτίμητες πολιτισμικές εφευρέσεις:
- Γλώσσα, Γραφή και Ερμηνεία: Ήταν ο πρώτος που άρθρωσε καθαρά την κοινή ανθρώπινη λαλιά, έδωσε ονόματα (προσηγορίες) σε πολλά αντικείμενα που μέχρι τότε ήταν ανώνυμα, και εφηύρε το αλφάβητο και τα γράμματα. Δίδαξε στους ανθρώπους την τέχνη του να διατυπώνουν και να ερμηνεύουν τις σκέψεις τους με σαφήνεια και ακρίβεια. Ο Διόδωρος υποστηρίζει ρητά ότι από αυτή ακριβώς την ικανότητα της “ερμηνείας” (hermeneuein) προέρχεται το όνομα “Ερμής”.
- Αστρονομία, Μουσική και Γυμναστική: Υπήρξε ο πρώτος που παρατήρησε και κατέγραψε την αρμονική διάταξη των άστρων και τη φύση των μουσικών φθόγγων. Εφηύρε τη λύρα από το καβούκι της χελώνας, εξοπλίζοντάς την με τρεις χορδές για να μιμείται τις τρεις εποχές του έτους (κατά την αιγυπτιακή/αρχαϊκή διαίρεση): μια οξεία (υψηλή) χορδή για το καλοκαίρι, μια βαριά (χαμηλή) για τον χειμώνα και μια μεσαία για την άνοιξη. Ίδρυσε επίσης την πρώτη σχολή πάλης (παλαίστρα) και εισήγαγε τον ρυθμικό συντονισμό και την εκγύμναση για την αρμονική ανάπτυξη του ανθρώπινου σώματος.
- Οικονομία, Εμπόριο και Θρησκεία: Ο Ερμής καθιέρωσε τα συστήματα βαρών και μέτρων, και εισήγαγε την έννοια της παραγωγής κέρδους μέσω των εμπορικών συναλλαγών, νομιμοποιώντας το εμπόριο. Παράλληλα, (με μια δόση ειρωνείας) ο Διόδωρος αναφέρει ότι δίδαξε και τις μεθόδους της μυστικής ιδιοποίησης της περιουσίας των άλλων (κλοπή). Στον θρησκευτικό τομέα, ο Ερμής σχεδίασε τους κανόνες και τα τελετουργικά τυπικά για τις προσφορές και τις θυσίες προς τους θεούς.
- Η Ελιά: Σε αντίθεση με την αθηναϊκή παράδοση που αποδίδει το δέντρο της ελιάς στην Αθηνά, το κείμενο του Διοδώρου παραδίδει ότι η ανακάλυψη του ιερού δέντρου ήταν δικό του έργο.
Αυτή η συστηματοποίηση παρουσιάζει τον Ερμή όχι ως έναν περιθωριακό κατεργάρη, αλλά ως τον θεμελιωτή της λογικής, της τάξης, των επιστημών και της δομημένης κοινωνίας, προετοιμάζοντας το έδαφος για την εξέλιξή του στον Ερμή τον Τρισμέγιστο της ύστερης αρχαιότητας.
Ο Ερμής ως προστάτης των ηρώων.
Λατρεία, Ιερά και Μνημεία: Η Μαρτυρία του Παυσανία
Ο Περιηγητής Παυσανίας (2ος αιώνας μ.Χ.) μας κληροδότησε, μέσω του μνημειώδους έργου του Ελλάδος Περιήγησις, έναν εξαιρετικά λεπτομερή τοπογραφικό και θρησκευτικό χάρτη της λατρείας του Ερμή ανά την ελλαδική επικράτεια. Το έργο του αποδεικνύει ότι, αν και ο Ερμής σπάνια διέθετε τεράστιους, αυτόνομους ναούς επιπέδου Παρθενώνα (με εξαίρεση ίσως την Αρκαδία, την κοιτίδα του), η παρουσία του ήταν πανταχού παρούσα στον αστικό ιστό: σε κάθε αγορά, στάδιο, γυμνάσιο, σταυροδρόμι και σύνορο. Σε κάθε αρχαίο γυμνάσιο, αγάλματα του Ερμή στέκονταν σταθερά δίπλα σε εκείνα του Ηρακλή και του Θησέα, ως οι απόλυτοι προστάτες της αθλούμενης νεολαίας.
Ο παρακάτω πίνακας συνοψίζει τις σημαντικότερες λατρευτικές θέσεις, ναούς και έργα τέχνης που καταγράφει ο Παυσανίας:
| Περιοχή / Πόλη | Μνημείο / Ιερό / Άγαλμα | Λεπτομέρειες και Ιστορική Σημασία |
| Αθήνα (Αγορά) | Χάλκινο άγαλμα Ερμή Αγοραίου | Τοποθετημένο κοντά στην Ποικίλη Στοά. Σύμβολο της προστασίας των συναλλαγών και του εμπορίου στο κέντρο της αθηναϊκής ζωής. |
| Αθήνα (Ακρόπολη) | Άγαλμα Ερμή Προπυλαίου | Βρισκόταν ακριβώς στην είσοδο (Προπύλαια) του ιερού βράχου. Επιβεβαιώνει τον ρόλο του θεού ως φύλακα των εισόδων και των κατωφλιών. |
| Αθήνα (Ερέχθειο) | Αρχαίο ξόανο του Ερμή | Ξύλινο άγαλμα, προσφορά του μυθικού βασιλιά Κέκροπα. Ήταν καλυμμένο/κρυμμένο κάτω από κλαδιά μυρτιάς, υποδηλώνοντας αρχαϊκές, ίσως μυστικιστικές τελετουργίες. |
| Αθήνα (Γυμνάσιο Πτολεμαίου) | Πέτρινες Ερμές | Ο Παυσανίας σημειώνει ότι οι Αθηναίοι ήταν οι πρώτοι που καθιέρωσαν την τετράγωνη, άποδη μορφή της Ερμαϊκής στήλης (peaked herm). |
| Αρκαδία (Όρος Κυλλήνη) | Ναός Ερμή Κυλληνίου | Στην ψηλότερη κορυφή του βουνού (τόπος γέννησης). Το άγαλμα ήταν φτιαγμένο από ξύλο αρκεύθου (juniper). Ο αρχαιότερος ναός του, ιδρυμένος μυθικά από τον Λυκάονα. |
| Αρκαδία (Μεγαλόπολη) | Ναός Δήμητρας & Αγορά | Ξύλινο άγαλμα φιλοτεχνημένο από τον διάσημο γλύπτη Δαμοφώντα. Στην αγορά υπήρχε ερειπωμένος ναός του Ερμή Ακακήσιου και βωμός κοινός με τον Ηρακλή. |
| Αρκαδία (Φενεός) | Ναός και Αγώνες (Έρμαια) | Ο Ερμής ήταν η κύρια θεότητα της περιοχής. Στον ναό υπήρχε πέτρινο άγαλμα του γλύπτη Εύχειρα. Πίσω από τον ναό βρισκόταν ο τάφος του Μυρτίλου (γιου του). |
| Αρκαδία (Τρίκρηνα) | Ιερές πηγές | Τρεις πηγές στο βουνό, όπου, σύμφωνα με τον τοπικό μύθο, οι Νύμφες έπλυναν το βρέφος Ερμή αμέσως μετά τη γέννησή του. Ήταν αυστηρά αφιερωμένες σε αυτόν. |
| Βοιωτία (Τανάγρα) | Ιερά Κριοφόρου και Προμάχου | Το άγαλμα του γλύπτη Καλάμιδος έδειχνε τον θεό με ένα κριάρι στους ώμους, μνημονεύοντας τη σωτηρία της πόλης από λιμό. Ως Πρόμαχος, οδήγησε τους νέους σε μάχη κατά των Ερετριέων. Εκεί φυλασσόταν και μια ιερή κουμαριά. |
| Βοιωτία (Θήβα) | Άγαλμα Πρόναου Ερμή | Στην είσοδο του ναού του Ισμηνίου Απόλλωνα. Πέτρινο άγαλμα φιλοτεχνημένο από τον κορυφαίο γλύπτη Φειδία. |
| Αχαία (Φαραί) | Μαντείο Ερμή Αγοραίου | Στην αγορά υπήρχε γενειοφόρο άγαλμα. Οι πιστοί του έκαναν θυσίες, άναβαν λύχνους, ψιθύριζαν μια ερώτηση στο αυτί του, έκλειναν τα δικά τους αυτιά και η πρώτη λέξη που άκουγαν φεύγοντας θεωρούνταν ο χρησμός του θεού (κληδόνα). |
| Αργολίδα (Άργος) | Ξόανο στον ναό του Απόλλωνα Λυκείου | Αρχαίο ξύλινο άγαλμα, το οποίο ο μύθος απέδιδε στον Επειό (τον κατασκευαστή του Δούρειου Ίππου). Δίπλα, ανάγλυφο του Ερμή να πιάνει τη χελώνα για να φτιάξει τη λύρα. |
| Κόρινθος | Χάλκινο άγαλμα (καθιστός) | Ο θεός απεικονιζόταν καθιστός δίπλα σε ένα κριάρι, υπερτονίζοντας τη στενή σχέση του με την προστασία και τον πολλαπλασιασμό των ποιμνίων. |
| Σύνορα (Όρος Πάρνων) | Πέτρινες Ερμές | Τοποθετημένες ακριβώς στο σημείο που συναντιόνταν τα σύνορα της Λακωνίας, της Αργολίδας και της Τεγέας (Αρκαδίας), αποτελώντας τα υπέρτατα ορόσημα. |
| Ολυμπία | Βωμοί | Υπήρχε κοινός βωμός με τον Απόλλωνα, τιμώντας την ανταλλαγή της λύρας. Βωμός του υπήρχε και στην είσοδο του Σταδίου (ως θεός του αθλητισμού). Ο πρώτος ναός φέρεται να ιδρύθηκε από τον Πέλοπα. |
Οι Ερμαϊκές Στήλες (Hermae): Ιδιαίτερη μνεία πρέπει να γίνει στις “Ερμές”. Αποτελούσαν ορθογώνιους, άποδους, πέτρινους πεσσούς (κολώνες), οι οποίοι στην κορυφή τους έφεραν το κεφάλι του θεού (συνήθως σε ώριμη, γενειοφόρο ηλικία κατά την αρχαϊκή εποχή) και στο κέντρο του στύλου διέθεταν ανάγλυφο, ορθωμένο φαλλό (ithyphallic). Ο Παυσανίας καταγράφει ότι οι Αθηναίοι εισήγαγαν πρώτοι αυτή την ιδιαίτερη μορφή, η οποία σύντομα εξαπλώθηκε σε όλη την Ελλάδα. Οι Ερμές τοποθετούνταν στις πύλες των οικιών, στις εισόδους των ναών, στα σταυροδρόμια και στα σύνορα. Είχαν έντονο αποτροπαϊκό χαρακτήρα (προστάτευαν τον χώρο από το κακό) και ταυτόχρονα συμβόλιζαν την αστείρευτη γονιμότητα της φύσης, την προστασία του οίκου και την αναπαραγωγική ικανότητα του επικεφαλής της οικογένειας. Κατά τη διάρκεια θρησκευτικών τελετών, οι πιστοί προσέφεραν σπονδές, άλειφαν τις στήλες με λάδι και τις στόλιζαν με στεφάνια. Η ιερότητά τους ήταν τέτοια που ο ακρωτηριασμός των Ερμών στην Αθήνα το 415 π.Χ. (παραμονές της Σικελικής Εκστρατείας) αποτέλεσε τεράστιο θρησκευτικό και πολιτικό σκάνδαλο.
