Τα Θαργήλια ήταν μια από τις σημαντικότερες και πιο αρχαίες αγροτικές και καθαρτήριες εορτές της αρχαίας Αθήνας, αλλά και ολόκληρου του ιωνικού κόσμου
Τελούνταν κατά τον μήνα Θαργηλιώνα (τέλη Μαίου με αρχές Ιουνίου) και ήταν αφιερωμένα στον Απόλλωνα Θαργήλιο (ως θεό του ήλιου και της γεωργίας) και την αδελφή του, Άρτεμη.
Απο το arxaiaellinika.gr
Η γιορτή διαρκούσε δύο ημέρες (την 6η και 7η ημέρα του μήνα) και είχε διττό χαρακτήρα: η πρώτη μέρα ήταν αυστηρά αφιερωμένη στην κάθαρση της πόλης από το μίασμα, ενώ η δεύτερη μέρα μετατρεπόταν σε μια λαμπρή γιορτή ευφορίας και προσφοράς των πρώτων καρπών της γης.
Η Πρώτη Ημέρα: Ο Εξαγνισμός και το Σκληρό Έθιμο του «Φαρμακού»
Στις 6 του Θαργηλιώνος, παραμονή των γενεθλίων του Απόλλωνα, η πόλη έπρεπε να εξαγνιστεί από τα ηθικά και φυσικά μιάσματα της περασμένης χρονιάς. Για να επιτευχθεί αυτή η κάθαρση, οι αρχαίοι εφάρμοζαν το έθιμο του «φαρμακού» (του αποδιοπομπαίου τράγου).
Δύο άνθρωποι (συνήθως δύο άνδρες, ή ένας άνδρας και μια γυναίκα), που ανήκαν στις πιο περιθωριακές και φτωχές τάξεις, επιλέγονταν για να πάρουν πάνω τους τις αμαρτίες ολόκληρης της πόλης. Τους περιέφεραν στους δρόμους, τους χτυπούσαν συμβολικά (ή και πραγματικά) με κλαδιά συκιάς και τελικά τους έδιωχναν εκτός των ορίων της πόλης, “μεταφέροντας” έτσι το κακό μακριά.
Μέσα από το αρχαίο λεξικό της Σούδας, διασώζεται αυτούσια η περιγραφή αυτού του δραματικού εθίμου:
«έτρεφον γάρ τινας Αθηναιοι λίαν αγεννεις καί πένητας καί αχρήστους, καί εν καιρω συμφορας τινος επελθούσης τη πόλει, λιμου λέγω ή τοιούτου τινός, έθυον τούτους ένεκα του καθαρθηναι του μιάσματος καί της εαυτων κακίας, καί θεραπείαν ευρειν του επικειμένου κακου. ούς καί επωνόμαζον καθάρματα.» (Σούδα, Λεξικόν, λήμμα: Φαρμακός)
Απόδοση: Οι Αθηναίοι έτρεφαν κάποιους ανθρώπους εντελώς ταπεινής καταγωγής, φτωχούς και άχρηστους. Όταν μια συμφορά χτυπούσε την πόλη, όπως λιμός ή κάτι παρόμοιο, τους θυσίαζαν (ή τους εξόριζαν) για να καθαριστούν από το μίασμα και τη δική τους κακία, και για να βρουν θεραπεία για το κακό που τους είχε βρει. Αυτούς τους ονόμαζαν “καθάρματα”.
Η Δεύτερη Ημέρα: Ο «Θάργηλος» και τα Αρχαία Κάλαντα της «Ειρεσιώνης»
Αφού η πόλη είχε πια καθαριστεί, στις 7 του Θαργηλιώνος ξημέρωνε η γιορτή του φωτός. Ήταν η ημέρα των γενεθλίων του Απόλλωνα.
Το επίκεντρο της γιορτής ήταν ο «θάργηλος», ένας άρτος (ψωμί) φτιαγμένος από τα πρώτα σιτηρά της νέας σοδειάς, ο οποίος προσφερόταν στον θεό ως ένδειξη ευγνωμοσύνης (απαρχαί).
Αναπόσπαστο κομμάτι των Θαργηλίων ήταν η «Ειρεσιώνη». Επρόκειτο για ένα κλαδί ελιάς ή δάφνης, στολισμένο με έρια (λευκό μαλλί προβάτου), πρώτους καρπούς, σύκα, και μικρά φιαλίδια με λάδι και μέλι. Παιδιά που είχαν και τους δύο γονείς τους εν ζωή (αμφιθαλείς παίδες) περιέφεραν την Ειρεσιώνη από σπίτι σε σπίτι, τραγουδώντας ύμνους και ζητώντας φιλέματα. Το έθιμο αυτό είναι ο άμεσος πρόγονος των σημερινών καλάντων.
Το αυτούσιο αρχαίο άσμα της Ειρεσιώνης μας το διασώζει ο Πλούταρχος:
«Ειρεσιώνη συκα φέρει καί πίονας άρτους καί μέλι εν κοτύλη καί έλαιον αποψήσασθαι καί κύλικ᾽ εύζωρον, ως άν μεθύουσα καθεύδη.»(Πλούταρχος, Βίοι Παράλληλοι, Θησεύς, 22.5)
Απόδοση: Η Ειρεσιώνη φέρνει σύκα και πλούσια (αφράτα) ψωμιά / και μέλι στο ποτήρι και λάδι για να αλειφθείς / και μια κούπα γεμάτη δυνατό κρασί, για να μεθύσεις και να κοιμηθείς γλυκά.
Στο τέλος της γιορτής, τα παιδιά κρεμούσαν το κλαδί αυτό έξω από την πόρτα του σπιτιού τους, όπου έμενε ξερό μέχρι την επόμενη χρονιά, ως σύμβολο ευλογίας και προστασίας.
Βιβλιογραφικές Πηγές και Αρχαίες Μαρτυρίες
Η σύγχρονη ιστορική και θρησκειολογική βιβλιογραφία (π.χ. τα κλασικά έργα του Walter Burkert – «Αρχαία Ελληνική Θρησκεία» και του Martin P. Nilsson – «Greek Popular Religion») θεμελιώνεται στις εξής αρχαίες μαρτυρίες:
- Λεξικό της Σούδας & Ησύχιος: Παρέχουν τις πιο αναλυτικές πληροφορίες για την ετυμολογία και την πρακτική του «Φαρμακού».
- Πλούταρχος (Θησεύς): Η απόλυτη πηγή για την πρακτική της Ειρεσιώνης, τον συμβολισμό της και τους στίχους του τραγουδιού.
- Αριστοφάνης (Ιππείς, Βάτραχοι, Πλούτος): Μέσα από τις κωμωδίες του μαθαίνουμε πως η λέξη «φαρμακός» κατέληξε να χρησιμοποιείται ως βαρύτατη καθημερινή ύβρις στην Αθήνα, αλλά και το πώς η Ειρεσιώνη βρισκόταν κρεμασμένη σχεδόν σε κάθε αθηναϊκή εξώπορτα.
- Ιππώναξ (Αποσπάσματα 5-10 West): Ο Ιωνικός ποιητής δίνει την πιο ωμή και πρώιμη περιγραφή του ξυλοδαρμού του φαρμακού με κλαδιά αγριοσυκιάς στην Έφεσο, αποδεικνύοντας τον πανιωνικό χαρακτήρα της εορτής.