3. Η Τυφωνομαχία: Η Σύγκρουση για την Κοσμική Κυριαρχία
Ο Τυφών θέλησε να ανατρέψει τον Δία και να κυβερνήσει θεούς και θνητούς. Όταν επιτέθηκε στον Όλυμπο πετώντας φλεγόμενους βράχους, οι θεοί πανικοβλήθηκαν. Σύμφωνα με τον Πίνδαρο και μεταγενέστερους μύθους, οι Ολύμπιοι τράπηκαν σε φυγή προς την Αίγυπτο, παίρνοντας μορφές ζώων για να κρυφτούν (π.χ. ο Απόλλων έγινε γεράκι, ο Ερμής ίβις, κλπ).
Τυφων (Τυφωεύς): Το Τέρας της Μυθολογίας (Πρώτο Μερος)
Απο το arxaiaellinika.gr
Μόνο ο Δίας στάθηκε να τον αντιμετωπίσει. Η μάχη υπήρξε κοσμογονική.
- Κατά τον Ησίοδο, ο Δίας χωρίς δισταγμό τον χτύπησε ανελέητα με τους κεραυνούς του, καίγοντας τα εκατό κεφάλια του τέρατος και κατακρημνίζοντάς τον στα Τάρταρα, κάνοντας τη γη και τον ουρανό να σείονται.
- Κατά τον Απολλόδωρο, η μάχη είχε πολλές φάσεις. Ο Τυφών κατάφερε σε μια συμπλοκή στο όρος Κάσιον (Συρία) να αφοπλίσει τον Δία, του πήρε την αδαμάντινη άρπη, του έκοψε τα νεύρα (τένοντες) χεριών και ποδιών, και τον έκλεισε αβοήθητο στο Κωρύκειον άντρον (σπηλιά στην Κιλικία). Τα νεύρα τα έκρυψε σε ένα δέρμα αρκούδας και έβαλε να τα φυλάει η δράκαινα Δελφύνη. Ο Ερμής όμως, μαζί με τον Αιγίπαντα, τα έκλεψαν και τα εφάρμοσαν ξανά στον Δία. Ο Δίας, ανακτώντας τη δύναμή του, τον κυνήγησε πάνω στο φτερωτό του άρμα, ρίχνοντας κεραυνούς, μέχρι τη Σικελία.
4. Η Τιμωρία και η Φυλάκιση
Ο Δίας τελικά συνέτριψε τον Τυφωέα πετώντας του πάνω το βουνό Αίτνα στη Σικελία. Από τότε, η ανάσα του τέρατος και οι κεραυνοί που τον χτύπησαν προκαλούν τις εκρήξεις του ηφαιστείου. Επιπλέον, ο Ησίοδος μας πληροφορεί ότι από τον Τυφωέα γεννήθηκαν όλοι οι καταστροφικοί άνεμοι (οι θύελλες και οι τυφώνες – εξ ου και η σημερινή λέξη), εκτός από τον Βορέα, τον Νότο και τον Ζέφυρο που ήταν θεϊκής προέλευσης.
5. Το Γενεαλογικό Δέντρο των Τεράτων
Μαζί με την τερατώδη Έχιδνα (μισή γυναίκα, μισή φίδι), ο Τυφών υπήρξε ο γενάρχης των διασημότερων τεράτων της μυθολογίας:
- Κέρβερος (Ο τρικέφαλος σκύλος του Άδη)
- Λερναία Ύδρα (Το πολύκεφαλο φίδι)
- Χίμαιρα (Λιοντάρι με κεφάλι κατσίκας στην πλάτη και ουρά φιδιού)
- Όρθρος (Δικέφαλος σκύλος του Γηρυόνη)
- Λιοντάρι της Νεμέας (κατ’ άλλες πηγές)
- Σφίγγα της Θήβας (κατ’ άλλες πηγές)
ΑΥΤΟΥΣΙΑ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ
1. Ησίοδος, Θεογονία (Στίχοι 820-828 & 853-858)
Η γέννηση και η μορφή του Τυφωέα, και το χτύπημα του Δία.
«Αυτάρ επεί Τιτηνας απ᾽ ουρανου εξέλασε Ζεύς, οπλότατον τέκε παιδα Τυφωέα Γαια πελώρη Ταρτάρου εν φιλότητι διά χρυσην Αφροδίτην. ου χειρες μέν έασιν επ᾽ ισχύι έργματ᾽ έχουσαι, καί πόδες ακάματοι κρατερου θεου· εκ δέ οι ώμων εκατόν ησαν κεφαλαί όφιος, δεινοιο δράκοντος, γλώσσησι δνοφερησι λελιχμότες· εν δέ οι όσσε θεσπεσίης κεφαλησιν υπ᾽ οφρύσι πυρ αμάρυσσεν·»
(Όταν ο Δίας έδιωξε τους Τιτάνες από τον ουρανό, η πελώρια Γη γέννησε το πιο μικρό της παιδί, τον Τυφωέα, σμίγοντας με τον Τάρταρο χάρη στη χρυσή Αφροδίτη. Τα χέρια του είχαν τη δύναμη για έργα μεγάλα, και τα πόδια του κρατερού θεού ήταν ακούραστα. Κι από τους ώμους του έβγαιναν εκατό κεφάλια φιδιού, τρομερού δράκοντα, που πετάριζαν τις μαύρες τους γλώσσες, και στα μάτια του φωτιά άστραφτε κάτω από τα φρύδια στα θεόρατα κεφάλια του.)
«Ζεύς δ᾽ επεί ουν κόρθυνεν εόν μένος, είλετο δ᾽ όπλα, βροντήν τε στεροπήν τε καί αιθαλόεντα κεραυνόν, πληξεν απ᾽ Ουλύμποιο επάλμενος· αμφί δέ πάσας έπρεσε θεσπεσίας κεφαλάς δεινοιο πελώρου. αυτάρ επεί δή μιν δάμασε πληγησιν ιμάσσας, ήριπε γυιωθείς, στονάχιζε δέ γαια πελώρη·»
(Ο Δίας λοιπόν αφού μάζεψε όλη τη δύναμή του κι έπιασε τα όπλα του, τη βροντή, την αστραπή και τον καπνισμένο κεραυνό, πήδηξε από τον Όλυμπο και τον χτύπησε. Κι έκαψε όλα τα ανείπωτα κεφάλια του φοβερού τέρατος. Και αφού τον δάμασε μαστιγώνοντάς τον με χτυπήματα, σωριάστηκε εκείνος ακρωτηριασμένος, και αναστέναξε η πελώρια γη.)
2. Απολλόδωρος, Βιβλιοθήκη (Βιβλίο Α’, 1.6.3)
Η ανατομική του περιγραφή.
«Ουτος μιξόθηρ εγένετο φύσιν ανδρός έχων καί θηρίου. Μεγέθει μέν γάρ καί ρώμη πάντων διήνεγκε των Γης γεννημάτων, ην δέ αυτω τά μέν μέχρι μηρων άπλετον μέγεθος ανδρόμορφον, ώστε υπερέχειν μέν πάντων των ορων, η δέ κεφαλή πολλάκις των άστρων έψαυε· χειρας δέ ειχε τήν μέν επί τήν εσπέραν τήν δέ επί τάς ανατολάς εκτεινομένην, εκ τούτων δέ εξειχον εκατόν κεφαλαί δρακόντων. Τά δέ από μηρων σπείρας ειχεν υπερμεγέθεις εχιδνων… όλον δέ τό σωμα κατεπτέρωτο, αυχμηραί δέ εκ κεφαλης καί γενύων τρίχες εξηνεμώνοντο, πυρ δέ εδέρκετο.»
(Αυτός είχε φύση μικτή, ανθρώπου και θηρίου. Στο μέγεθος και στη δύναμη ξεπερνούσε όλα τα γεννήματα της Γης. Μέχρι τους μηρούς είχε άπειρο μέγεθος ανθρωπόμορφο, ώστε να ξεπερνά όλα τα βουνά, και το κεφάλι του πολλές φορές άγγιζε τα άστρα. Είχε χέρια, το ένα απλωμένο προς τη δύση και το άλλο προς την ανατολή, και από αυτά ξεπρόβαλλαν εκατό κεφάλια δρακόντων. Και από τους μηρούς και κάτω είχε τεράστιες σπείρες από οχιές… Όλο του το σώμα ήταν γεμάτο φτερά, και βρόμικες τρίχες από το κεφάλι και τα σαγόνια του ανέμιζαν στον αέρα, και φωτιά έβγαινε από τα μάτια του.)
3. Αισχύλος, Προμηθεύς Δεσμώτης (Στίχοι 351-356)
Ο Προμηθέας συμπονά τον Τυφώνα, το ηττημένο τέρας που καταπλακώθηκε από την Αίτνα.
«Τόν γηγενη τε Κιλικίων οικήτορα άντρων ιδών ώκτιρα, δάιον τέραςεκατογκάρανον πρός βίαν χειρούμενον, Τυφωνα θουρον, όστις αντέστη θεοις, σμερδναισι γαμφηλαισι συρίζων φόνον·»
(Τον γηγενή [γέννημα της Γης] κάτοικο των Κιλικιακών σπηλαίων είδα και σπλαχνίστηκα, το φριχτό τέρας το εκατοκέφαλο που δαμάστηκε με τη βία, τον ορμητικό Τυφώνα, που αντιστάθηκε στους θεούς, σφυρίζοντας τον θάνατο από τα τρομακτικά σαγόνια του.)
4. Όμηρος, Ιλιάδα (Ραψωδία Β’, στίχοι 781-783)
Η αρχαιότερη αναφορά στο πρόσωπο του Τυφωέα.
«Γαια δ᾽ υπεστενάχιζε Διί ώς τερπικεραύνω χωομένω, ότε τ᾽ αμφί Τυφωέι γαιαν ιμάσση ειν Αρίμοις, όθι φασί Τυφωέος έμμεναι ευνάς.»
(Και η γη από κάτω στέναζε, όπως [στενάζει] κάτω από τον Δία που χαίρεται τον κεραυνό, όταν θυμωμένος μαστιγώνει τη γη γύρω από τον Τυφωέα στα Άριμα, όπου λένε ότι είναι το κρεβάτι [η φωλιά] του Τυφωέα.)
6. Η Αιγυπτιακή Διασύνδεση και οι Μεταμορφώσεις των Θεών (Αντωνίνος Λιβεράλις & Πλούταρχος)
Στην ύστερη αρχαιότητα, ο μύθος του Τυφώνα ενώθηκε με την Αιγυπτιακή μυθολογία (Συγκρητισμός). Ο Τυφών ταυτίστηκε απόλυτα με τον Αιγύπτιο θεό Σηθ (Seth), τον θεό του χάους, που δολοφόνησε τον Όσιρι. Ο Αντωνίνος Λιβεράλις (στο έργο του Μεταμορφώσεις) διασώζει με ανατριχιαστική λεπτομέρεια τον πανικό των Ολύμπιων θεών όταν ο Τυφών τους κυνήγησε μέχρι την Αίγυπτο. Για να γλιτώσουν, μεταμορφώθηκαν σε ζώα, δημιουργώντας έτσι τον μύθο για το πώς οι Αιγύπτιοι κατέληξαν να λατρεύουν ζωόμορφους θεούς:
- Ο Απόλλων έγινε γεράκι (Ώρος)
- Ο Ερμής έγινε ίβις (Θωθ)
- Ο Άρης έγινε ψάρι (Λεπιδωτός)
- Η Άρτεμις έγινε γάτα (Μπαστέτ)
- Ο Διόνυσος έγινε τράγος (Όσιρις/Άπις)
- Ο Ηρακλής έγινε ελαφάκι
7. Το Έπος του Νόννου: Η Συνδρομή του Κάδμου και η Αρπαγή των Κεραυνών
Η πιο εκτενής, επική και δραματική περιγραφή της Τυφωνομαχίας σε όλη την αρχαία γραμματεία δεν ανήκει στον Ησίοδο, αλλά στον Νόννο τον Πανοπολίτη(5ος αι. μ.Χ.) στο κολοσσιαίο έργο του, «Διονυσιακά» (Βιβλία Α’ και Β’). Εδώ προστίθεται μια συγκλονιστική λεπτομέρεια: Ο Τυφών δεν αφοπλίζει απλώς τον Δία, αλλά κλέβει τους ίδιους τους κεραυνούς του και τους κρύβει. Ο Δίας, απελπισμένος, ζητά τη βοήθεια του θνητού Κάδμου (του ιδρυτή της Θήβας) και του θεού Πάνα. Ο Κάδμος ντύνεται βοσκός και με τον μαγικό αυλό του Πάνα παίζει μια τόσο μαγευτική μελωδία, που ο Τυφών σαγηνεύεται. Πάνω στην έκστασή του, ο Τυφών αφήνει τους κεραυνούς απροστάτευτους, ο Δίας τους αρπάζει πίσω και τον κατακεραυνώνει.
8. Ο Εναλλακτικός Τάφος: Η Σερβωνίδα Λίμνη
Ενώ η κυρίαρχη εκδοχή θέλει τον Τυφώνα θαμμένο κάτω από την Αίτνα της Σικελίας (όπως αναφέρει ο Αισχύλος και ο Πίνδαρος), ο Ηρόδοτος και ο Απολλώνιος ο Ρόδιος διασώζουν μια παλαιότερη, ανατολική παράδοση. Σύμφωνα με αυτή, ο Τυφών, κυνηγημένος από τον Δία, καταποντίστηκε και εγκλωβίστηκε κάτω από τα έλη της Σερβωνίδος Λίμνης (στρατηγικό σημείο στα σύνορα Αιγύπτου και Παλαιστίνης). Εκεί, οι αναθυμιάσεις του βάλτου αποδίδονταν στη δηλητηριώδη ανάσα του.
9. Πίνδαρος, Πυθιόνικοι (Άσμα 1, Στίχοι 15-22)
Η κλασική περιγραφή της φυλάκισης του Τυφώνα κάτω από την Αίτνα και η αιτιολογία των ηφαιστειακών εκρήξεων.
«…ός τ᾽ εν αινα Ταρτάρω κειται, θεων πολέμιος, Τυφώς εκατοντακάρανος· τόν ποτε Κιλίκιον θρέψεν πολυώνυμον άντρον· νυν γε μάν ταί θ᾽ υπέρ Κύμας αλιερκέες όχθαι Σικελία τ᾽ αυτου πιέζει στέρνα λαχνάεντα· κίων δ᾽ ουρανία συνέχει, νιφόεσσ᾽ Αίτνα, πάνετες χιόνος οξείας τιθήνα·»
(…εκείνος που στον τρομερό Τάρταρο κείτεται, ο εχθρός των θεών, ο εκατοκέφαλος Τυφώς. Αυτόν κάποτε τον έθρεψε το ξακουστό Κιλικιακό σπήλαιο. Τώρα όμως, οι θαλασσοδαρμένες ακτές πάνω από την Κύμη και η Σικελία πιέζουν [καταπλακώνουν] τα τριχωτά του στήθη. Και τον συγκρατεί η ουράνια κολόνα, η χιονισμένη Αίτνα, η παντοτινή τροφός του παγωμένου χιονιού.)
10. Αντωνίνος Λιβεράλις, Μεταμορφώσεων Συναγωγή(28. Τυφων)
Η φυγή των θεών στην Αίγυπτο και η μεταμόρφωσή τους.
«Τυφων επεί ήσθετο ότι τοις θεοις ηγεμονίας παραχωρειν ουκ εβούλετο… οι δέ θεοί δείσαντες εις Αίγυπτον έφυγον. Καί ως εδίωκεν αυτούς ο Τυφων, άλλος άλλου ζῴου μορφήν ηλλάξαντο. Απόλλων μέν εγένετο ιέραξ… Ερμης δέ ιβις… Άρης δέ ιχθύς… Άρτεμις δέ αίλουρος…»
(Όταν ο Τυφών συνειδητοποίησε ότι δεν ήθελε να παραχωρήσει την ηγεμονία στους θεούς [επιτέθηκε]… Και οι θεοί τρομαγμένοι έφυγαν στην Αίγυπτο. Και καθώς τους κυνηγούσε ο Τυφών, πήραν ο καθένας τη μορφή διαφορετικού ζώου. Ο Απόλλωνας έγινε γεράκι… Ο Ερμής ίβις… Ο Άρης ψάρι… Η Άρτεμις γάτα…)
11. Απολλώνιος Ρόδιος, Αργοναυτικά (Βιβλίο Β’, Στίχοι 1210-1213)
Ο καταποντισμός στη Σερβωνίδα Λίμνη.
«…ένθα Τυφωνα φασί Διός Κρονίδαο κεραυνω βλημένον, ευτ᾽ επί οι στιβαράς επορέξατο χειρας, θερμόν από κρατός στάξαι φόνον, ίκετο δ᾽ αύτως ούρεα καί πεδίον Νυσήιον, ένθ᾽ έτι νυν περ κειται υποβρύχιος Σερβωνίδος ύδασι λίμνης.»
(…εκεί όπου λένε πως ο Τυφών χτυπήθηκε από τον κεραυνό του γιου του Κρόνου, του Δία, όταν άπλωσε τα στιβαρά του χέρια εναντίον του. Ζεστό αίμα έσταξε από το κεφάλι του, και έτσι έφτασε στα βουνά και στην πεδιάδα της Νύσας, όπου ακόμα και τώρα κείτεται βυθισμένος στα νερά της Σερβωνίδος λίμνης.)