Η Κατοχή, το χρέος και το κόστος του “ανήκομεν εις την Δύσιν”

Η Κατοχή, το χρέος και το κόστος του “ανήκομεν εις την Δύσιν”

Γράφει ο Ιάκωβος ΠοθητόςΗ χρεοκοπία του 2010 δεν έπεσε από τον ουρανό. Έχει βαθιές ρίζες, αλλά και διαδρομή 70 ετών. Η Κατοχή ήταν ιστορικό σοκ. Δεν ήταν όμως η μοναδική αιτία. Η αποτυχία να μετατραπεί η μεταπολεμική ανάκαμψη σε διατηρήσιμη παραγωγική βάση ήταν η δεύτερη.

1941-1944: Το πρώτο Μνημόνιο

Η γερμανική Κατοχή διέλυσε τη χώρα:1. Υποδομές: Καταστράφηκε το 75% του σιδηροδρομικού δικτύου, τα λιμάνια, το 73% της εμπορικής ναυτιλίας, εργοστάσια, γέφυρες. Η βιομηχανική παραγωγή έπεσε στο 30% του 1939.2. Κατοχικό δάνειο: Με τη Συμφωνία Ρώμης 14/3/1942, η κατεστραμμένη Ελλάδα υποχρεώθηκε να δανείζει τον Άξονα. Η Τράπεζα της Ελλάδος πλήρωνε τις αρχές κατοχής. Η Τρίτη Ράιχ αναγνώρισε χρέος 476 εκατ. ράιχσμαρκ και άρχισε αποπληρωμή. Η μεταπολεμική Γερμανία σταμάτησε. Σήμερα αποτιμάται 5-11 δισ. €.3. Ανθρώπινο κόστος: 1.106.922 νεκροί, λιμός 1941-42 με 300.000 θύματα, Δίστομο, Καλάβρυτα, Κάνδανος. Ήταν κρατική πολιτική, όχι “παράπλευρες απώλειες”.4. Λεηλασία: Οργανωμένη κλοπή αρχαιοτήτων, χρυσού, πρώτων υλών από τον “Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg”.Το 1944 η Ελλάδα βγήκε με ΑΕΠ στο 35% του 1939. Η Γερμανία ισοπεδώθηκε επίσης, αλλά το 1953 πέτυχε διαγραφή 50% του χρέους της με τη Συνθήκη Λονδίνου. Η Ελλάδα όχι.

1950-1973: Το “ελληνικό θαύμα” και τα όριά του

Να είμαστε ακριβείς: Η Ελλάδα αναστήθηκε. Με αμερικανική βοήθεια, εμβάσματα, ναυτιλία και σκληρή δουλειά, 1950-1973 έτρεχε με 6-7% ανάπτυξη ετησίως. Από αγροτική χώρα έγινε αστική. Ηλεκτροδότηση, οδικό δίκτυο, τουρισμός, Ολυμπιακό Στάδιο.Αλλά το “θαύμα” πατούσε σε πήλινα πόδια: Δεν χτίστηκε ισχυρή βιομηχανική βάση. Η οικονομία εξαρτιόταν από εξωτερικούς παράγοντες — εμβάσματα, ναυτιλία, τουρισμό. Το κράτος έμεινε πελατειακό, η φοροδιαφυγή δομική. Όταν ήρθε η πετρελαϊκή κρίση 1973, το μοντέλο ράγισε. Ο πληθωρισμός πήγε 26.9%.

1953: Η πολιτική επιλογή του Ψυχρού Πολέμου

Η Συνδιάσκεψη Ειρήνης Παρισίων 1946 επιδίκασε στην Ελλάδα 7.1 δισ. $ επανορθώσεις. Πήραμε κάτω από 2%.Το 1953, με τον Εμφύλιο νωπό και τον Ψυχρό Πόλεμο στο αποκορύφωμα, η Ελλάδα επικύρωσε τη Συνθήκη Λονδίνου μαζί με 20 χώρες. Η συμφωνία διέγραψε 50% του γερμανικού χρέους για να σταθεί η Δ. Γερμανία ως ανάχωμα στον κομμουνισμό. Οι επανορθώσεις αναβλήθηκαν “μέχρι τελική ειρηνευτική συνθήκη”.Η Ελλάδα είχε ήδη λάβει 2.7 δισ. $ από το Σχέδιο Μάρσαλ 1947-1952 — το 50% όλης της βοήθειας προς τη χώρα. Είχε ενταχθεί στο ΝΑΤΟ το 1952. Προτεραιότητα ήταν η δυτική εγγύηση ασφάλειας. Το τίμημα ήταν να μπουν οι διεκδικήσεις στο ψυγείο. Ήταν ορθολογικό υπό τις συνθήκες. Είχε όμως μακροπρόθεσμο κόστος.

1990: Η χαμένη ευκαιρία

Με την ενοποίηση Γερμανίας ήρθε η “τελική ειρηνευτική συνθήκη”: η Συμφωνία 2+4. Δεν ανέφερε λέξη για επανορθώσεις. Η Ελλάδα δεν κλήθηκε, δεν υπέγραψε.Η Γερμανία είχε πληρώσει το 1960 115 εκατ. μάρκα για θύματα και υποστηρίζει ότι το θέμα έκλεισε. Η Πολωνία ζητά 1.3 τρισ. € και παίρνει την ίδια απάντηση. Η Ελλάδα δεν έθεσε βέτο, δεν είχε διεθνή στήριξη. Οι ΗΠΑ ήθελαν γρήγορη ενοποίηση για να διαλυθεί το Σύμφωνο Βαρσοβίας. Η ευκαιρία χάθηκε.

Οι “σύμμαχοι”: Στήριξη με όρους

Η στήριξη υπήρξε και ήταν κρίσιμη:1. 1947-1952: Σχέδιο Μάρσαλ 2.7 δισ. $. Χωρίς αυτό, η μεταπολεμική πείνα θα συνέχιζε.2. 1981-2008: Πακέτα Ντελόρ, ΕΣΠΑ, Κοινοτικά Πλαίσια. Δεκάδες δισ. €. Η ΕΟΚ/ΕΕ χρηματοδότησε δρόμους, μετρό, αεροδρόμια, αεροδρόμιο Ελ. Βενιζέλος.3. 2010-2018: 3 Προγράμματα, 289 δισ. € δάνεια. Απέτρεψαν άτακτη χρεοκοπία του κράτους και κατάρρευση τραπεζών. Για τον πολίτη η λιτότητα ήταν εξοντωτική.Καμία βοήθεια δεν είναι δωρεάν. Το Μάρσαλ είχε όρο τον αντικομμουνισμό. Τα Μνημόνια είχαν όρο τη λιτότητα. Το 1953 η Δύση έσωσε τη Γερμανία. Το 1990 πάλι. Το 2010, όπως είπε ο Karl Otto Pöhl, προτεραιότητα ήταν η σταθερότητα του ευρώ και οι γαλλικές/γερμανικές τράπεζες. Το ΔΝΤ παραδέχτηκε το 2015 ότι το ελληνικό χρέος δεν ήταν βιώσιμο από την αρχή.

2001-2009: Οι ελληνικές ευθύνες

Το 2001 μπήκαμε στο ευρώ. Χρησιμοποιήθηκαν χρηματοοικονομικά εργαλεία, νόμιμα με τους κανόνες Eurostat του 2001, που μείωναν λογιστικά το έλλειμμα. Πρακτική κοινή τότε σε πολλές χώρες της Ευρωζώνης. Το πρόβλημα δεν ήταν το swap των 2.3 δισ. €. Ήταν ότι μετά δεν έγιναν μεταρρυθμίσεις.Το 2004-2009 οι δημόσιες δαπάνες αυξήθηκαν 87%, έγιναν 302.000 προσλήψεις στο Δημόσιο, το έλλειμμα έφτασε 15.5% το 2009. Η χώρα έζησε πάνω από τις δυνατότητές της, δανειζόμενη φθηνά λόγω ευρώ.

2010: Ο λογαριασμός

Όταν ήρθε η κρίση, η Γερμανία ως πιστωτής κέρδισε από τα χαμηλά επιτόκια δανεισμού 100+ δισ. € 2010-2015, σύμφωνα με το IWH Halle. Αυτό συμβαίνει σε κάθε κρίση: ο ασφαλής πιστωτής επωφελείται. Το ερώτημα ήταν πολιτικό: έπρεπε να γίνει κούρεμα χρέους, όπως έγινε για τη Γερμανία το 1953; Δεν έγινε. Επιλέχθηκε η εσωτερική υποτίμηση.

Το “ανήκομεν εις την Δύσιν” και το ισοζύγιο

Η Δύση έδωσε ΝΑΤΟ, ΕΕ, ευρώ, ΕΣΠΑ, ασφάλεια από τον Ψυχρό Πόλεμο μέχρι σήμερα. Ζήτησε και αντάλλαγμα:1. 1953: Αναβολή επανορθώσεων.2. 1990: Σιωπή για κατοχικό δάνειο.3. 2010: Λιτότητα για διάσωση του ευρώ.Το πόρισμα Βουλής 2016 αποτιμά τις γερμανικές οφειλές στα 289 δισ. €. Το ποσό δεν είναι διεθνώς αναγνωρισμένο. Το κατοχικό δάνειο όμως είναι δάνειο με υπογραφή της Τρίτης Ράιχ. Το Υπ. Δικαιοσύνης δηλώνει: “Οι αξιώσεις είναι απαράγραπτες”. Η Χάγη το 2012 έκρινε ότι απαιτείται διακρατική συμφωνία. Η Γερμανία αρνείται διάλογο.

Συμπέρασμα: Μάθημα διεκδίκησης, όχι εξόδου

Η Κατοχή ήταν το αρχικό σοκ. Οι σύμμαχοι στήριξαν με όρους, γιατί έτσι λειτουργεί η Realpolitik. Οι ελληνικές κυβερνήσεις 1953, 1990, 2004-2009 έκαναν επιλογές — άλλες αναγκαστικές στον Ψυχρό Πόλεμο, άλλες πελατειακές, άλλες καταστροφικές.Η χρεοκοπία δεν γράφτηκε το 1940. Γράφτηκε όταν η μεταπολεμική ανάπτυξη δεν μετουσιώθηκε σε ισχυρούς θεσμούς και παραγωγικό μοντέλο, και όταν το 2001-2009 αγνοήσαμε τα ελλείμματα.Το “ανήκομεν εις την Δύσιν” είχε κόστος. Είχε και οφέλη: δημοκρατία, ασφάλεια, αγορές, χρηματοδοτήσεις. Το ισοζύγιο το κρίνει η Ιστορία. Η λύση δεν είναι λιγότερη Ευρώπη. Είναι περισσότερη Ευρώπη, με καλύτερη διαπραγμάτευση. Όπως κάνει η Πολωνία που διεκδικεί επανορθώσεις όντας εντός ΕΕ και ΝΑΤΟ. Όπως κάνει η Ιταλία που δανείζεται αλλά διαπραγματεύεται.Το ερώτημα δεν είναι αν θα φύγουμε από τη Δύση. Είναι αν μάθαμε, 80 χρόνια μετά, να διεκδικούμε τα αυτονόητα όταν πρέπει, με συμμάχους και με σχέδιο. Γιατί τον επόμενο πόλεμο, οικονομικό ή γεωπολιτικό, δεν θα τον κερδίσουμε με μνήμη. Θα τον κερδίσουμε με θεσμούς