Ο κορυφαίος θεωρητικός του πολέμου αλλάζει γνώμη στα 90 του

Ο ΚΟΡΥΦΑΙΟΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΟΣ ΤΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ ΑΛΛΑΖΕΙ ΓΝΩΜΗ ΣΤΑ 90 ΤΟΥ

Συνήθως οι ακαδημαϊκοί με πολυετή επιστημονική διαδρομή,

εκτεταμένο συγγραφικό έργο και εδραιωμένη παρουσία στον δημόσιο διάλογο δεν απομακρύνονται ουσιωδώς από τις θεμελιώδεις θεωρητικές παραδοχές που έχουν διαμορφώσει κατά τη διάρκεια της σταδιοδρομίας τους.

Η μακρόχρονη ενασχόληση με ένα γνωστικό αντικείμενο, η συστηματική υπεράσπιση συγκεκριμένων ερμηνευτικών σχημάτων και η δημόσια ταύτιση με ορισμένες επιστημονικές θέσεις δημιουργούν ένα ισχυρό πλέγμα διανοητικής συνέχειας, από το οποίο η αποδέσμευση καθίσταται ολοένα δυσχερέστερη.

Υπάρχουν όμως και εξαιρέσεις στον γενικό κανόνα…

Στο New Yorker δημοσιεύτηκε πρόσφατα (22/10) ένα εκτενέστατο και άκρως ενδιαφέρον άρθρο για την αξιοσημείωτη μεταστροφή ενός από τους πιο σημαντικούς θεωρητικούς του πολέμου, του Αμερικανού Michael Walzer. Ο Walzer δεν είναι νομικός με τη στενή έννοια της ακαδημαϊκής εξειδίκευσης αλλά οι απόψεις του έχουν ιδιαίτερη σημασία για την ηθικοφιλοσοφική θεμελίωση της θεωρίας του δίκαιου πολέμου.

O Walzer, πλέον ομότιμος Καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Princeton, έγινε ευρύτερα γνωστός για το πόνημά του “Just or Unjust Wars” (1977), το οποίο προσεγγίζει ηθικοφιλοσοφικά το δίκαιο πολέμου και απέκτησε σημαντική επιρροή διεθνώς τόσο στην πολιτική φιλοσοφία όσο και στη στρατιωτική εκπαίδευση.

Στο συγκεκριμένο έργο ο Walzer υποστήριξε ότι η ηθική νομιμοποίηση της προσφυγής στην ένοπλη βία (jus ad bellum) πρέπει να διακρίνεται από την ηθική αξιολόγηση της συμπεριφοράς των εμπολέμων. Συνεπώς, ακόμη και ένας πόλεμος που διεξάγεται για δίκαιο σκοπό μπορεί να περιλαμβάνει σοβαρές παραβιάσεις των κανόνων προστασίας των αμάχων (jus in bello), χωρίς αυτές να αναιρούν κατ’ ανάγκην τη δικαιοσύνη της αρχικής αιτίας του.

Αντιστρόφως, οι στρατιώτες ενός επιτιθέμενου κράτους εξακολουθούν να υπόκεινται στις ίδιες υποχρεώσεις και να απολαμβάνουν την ίδια βασική προστασία με τους στρατιώτες του αμυνόμενου κράτους. Η διάκριση αυτή συγκροτεί έναν από τους βασικούς πυλώνες της θεωρητικής του προσέγγισης.

Το άρθρο στο περιοδικό New Yorker βασίζεται σε μια σειρά προσωπικών συναντήσεων και συνεντεύξεων

που πραγματοποιήθηκαν μεταξύ 2023 και 2026 κατά τις οποίες αναδείχθηκε η αμφισβήτηση μιας θεμελιώδους παραδοχής της θεωρίας του: της αυτοτέλειας μεταξύ της νόμιμης προσφυγής στον πόλεμο (jus ad bellum) και της νομιμότητας των μέσων διεξαγωγής του (jus in bello).

Η επίθεση της Χαμάς στις 7 Οκτωβρίου 2023 και η επακόλουθη ισραηλινή στρατιωτική επιχείρηση αποτέλεσαν αφετηρία μιας βαθμιαίας επανεξέτασης της θεμελιακής για τον Walzer συλλογιστικής. Ο ίδιος αναγνώρισε εξαρχής στο Ισραήλ το δικαίωμα στρατιωτικής απάντησης (δικαίωμα στην αυτοάμυνα), διαχωρίζοντας τη θεμιτή επιδίωξη της προστασίας του ισραηλινού πληθυσμού από τις επεκτατικές επιδιώξεις της ισραηλινής πολιτικής ηγεσίας.

Η διαφοροποίηση αυτή συνδεόταν με παλαιότερη θέση του, σύμφωνα με την οποία στην ισραηλινοπαλαιστινιακή σύγκρουση συνυπάρχουν διαφορετικοί πόλεμοι: αφενός, η θεμιτή επιδίωξη της ασφάλειας του Ισραήλ και της παλαιστινιακής αυτοδιάθεσης και, αφετέρου, οι αθέμιτοι στόχοι της εδαφικής επέκτασης ή της καταστροφής της αντίπαλης πολιτικής κοινότητας.

Κατά τα πρώτα στάδια της σύγκρουσης, παρά την καταδίκη της παρατεταμένης πολιορκίας της Γάζας ως άδικης, ο Walzer εξακολουθούσε να θεωρεί τον πόλεμο κατ’ αρχήν δικαιολογημένο (just war). Ιδιαίτερη σημασία απέδιδε στον ασύμμετρο χαρακτήρα των επιχειρήσεων και στη στρατιωτική δραστηριότητα της Χαμάς μέσα σε πυκνοκατοικημένες περιοχές, εκτιμώντας ότι οι συγκεκριμένες συνθήκες καθιστούσαν εξαιρετικά δυσχερή την αποφυγή απωλειών μεταξύ αμάχων.

Μάλιστα, σε δημόσια συζήτηση στη Βαρκελώνη το 2024, υποστήριξε ότι μια αναλογία δύο νεκρών αμάχων προς έναν μαχητή θα μπορούσε, υπό τις συγκεκριμένες επιχειρησιακές συνθήκες, να θεωρηθεί αποδεκτή. Η τοποθέτηση αυτή προκάλεσε έντονες αντιδράσεις, αναδεικνύοντας τη δυσκολία εφαρμογής των αφηρημένων αρχών της πολεμικής ηθικής σε συγκρούσεις με εξαιρετικά άνισες στρατιωτικές δυνατότητες.

Η στάση του Walzer μεταβλήθηκε σταδιακά καθώς αυξάνονταν οι απώλειες αμάχων,

διευρυνόταν η καταστροφή των υποδομών και διατυπώνονταν ολοένα σαφέστερες ενδείξεις για επιδιώξεις εκτοπισμού του παλαιστινιακού πληθυσμού. Σημαντική καμπή αποτέλεσε η υιοθέτηση της διάκρισης μεταξύ δύο πολέμων: ενός αρχικού πολέμου άμυνας έναντι της Χαμάς και ενός μεταγενέστερου άδικου πολέμου που συνδεόταν με την εθνοκάθαρση στη βόρεια Γάζα.

Η μεταστροφή αποκρυσταλλώθηκε σε ομιλία του στην Ιερουσαλήμ, το φθινόπωρο του 2025, όταν υποστήριξε ότι η επιδίωξη ολοκληρωτικής νίκης, εφόσον προϋπέθετε την καταστροφή της Γάζας και την εκδίωξη μεγάλου μέρους των κατοίκων της, συνιστούσε εγκληματική επιδίωξη. Επισήμανε, επιπλέον, ότι η ύπαρξη πολιτικών και διπλωματικών εναλλακτικών για την αντιμετώπιση της Χαμάς και την απελευθέρωση των ομήρων καθιστούσε ηθικά αδικαιολόγητη την περαιτέρω συνέχιση των στρατιωτικών επιχειρήσεων.

Η ουσιωδέστερη φιλοσοφική αναθεώρηση του Walzer συνίσταται στην αναγνώριση ότι η ένταση, η διάρκεια και η έκταση των παραβιάσεων του jus in bello (διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο) ενδέχεται να αναιρέσουν την ηθική νομιμοποίηση ενός πολέμου, ακόμη και όταν η αρχική προσφυγή στη βία υπήρξε δικαιολογημένη. Η προβληματική αυτή υπερβαίνει την απλή διάκριση μεταξύ δίκαιων σκοπών και αθέμιτων μέσων, εισάγοντας το ενδεχόμενο οι δεύτεροι να μεταβάλλουν τη συνολική ηθική φύση της σύγκρουσης.

Παρά τη σημασία της μεταστροφής, ο Walzer δεν διατυπώνει μια ολοκληρωμένη εναλλακτική θεωρία ούτε αποστασιοποιείται συνολικά από το προηγούμενο έργο του. Αντιθέτως, αναγνωρίζει την ύπαρξη ενός ανεπίλυτου θεωρητικού προβλήματος, παραδεχόμενος συγχρόνως ότι καθυστέρησε να αντιληφθεί την πραγματική έκταση και τις επιδιώξεις της ισραηλινής στρατιωτικής δράσης. Η μεταστροφή του δεν συνεπάγεται αποκήρυξη της προσήλωσής του στην ασφάλεια του Ισραήλ, αλλά επαναξιολόγηση των ηθικών ορίων της στρατιωτικής του δράσης.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΤΟ ΔΗΜΟΣΙΕΥΜΑ ΕΔΩ: newyorker.com/culture/person…