«Η Βλακεία και Ανοησία στις Πολιτικές Ηγεσίες» ως ιστορικό (διαχρονικό) φαινόμενο (Κόσμος, Ευρώπη, Ελλάδα) – Μια σε βάθος σκιαγραφία ενός θέματος «ταμπού» στον δημόσιο διάλογο – Πώς προσεγγίζει η Τεχνητή Νοημοσύνη το θέμα αυτό στην ιστορική του διάσταση (Δύο Διάλογοι)

Δύο Διάλογοι με τη Τεχνητή Νοημοσύνη πάνω σε ένα «προκλητικό θέμα».

Βασίλης Δημ. Χασιώτης 

Όπως πάντα, αφήνω τη ΤΝ να αναπτύσσει τα ερωτήματα που κάθε φορά θέτω, με τον δικό μου ρόλο να περιορίζεται στην επιλογή των ερωτημάτων και τον καθορισμό του γενικότερου πλαισίου της συζήτησης, με τις όποιες τοποθετήσεις μου να επιδιώκουν απλώς το να τηρηθεί η συζήτηση εντός του πλαισίου που έχω θέσει, ή και να γίνει μια παραπέρα τοποθέτηση εκ μέρους της ΤΝ σε κάποια σημεία που εγώ επιλέγω. Και ασφαλώς, σε κάθε περίπτωση όλοι αυτοί οι  Διάλογοι, δεν επιδιώκουν να αναγάγουν την όποια ανάλυση επιχειρείται σε «ακαδημαϊκά» επίπεδα. Είναι περισσότερο μια «κουβέντα».

Επομένως και στους δύο Διαλόγους που ακολουθούν, είναι η ΤΝ νοημοσύνη που «γεμίζει» το πλαίσιο που έθεσα με τις απαντήσεις της.

Περιττό να πω για ακόμα μια φορά, ότι σε  καμία περίπτωση δεν σημαίνει ότι υιοθετώ άνευ ετέρου τις όποιες απόψεις διατυπώνει η ΤΝ.

«» (εγω)

«» (η ΤΝ GEMINI «G»)

«» (η ΤΝ GPT )

ΕΝΑΡΞΗ ΔΙΑΛΟΓΟΥ ΜΕ GEMINI («G»)

X :

Προτίθεμαι να μιλήσω για την βλακεία και την ανοησία, όχι γενικώς μα ως περιπτωσιακά «δομικά»χαρακτηριστικά κάποιων πολιτικών ηγεσιών. Όμως πριν υπεισέλθουμε στην σκιαγράφηση του ζητήματος αυτού, θέλω να παρουσιάσουμε το τι ορίζεται ως «βλακεία» και τι ως «ανοησία», ως μόνιμα χαρακτηριστικά και όχι ως περιστασιακές εκδηλώσεις. Παρόλα αυτά εδώ θα χρησιμοποιούνται εναλλακτικά αυτοί οι όροι ως περίπου ισοδύναμοι.

G : 

Είναι μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα —αν και κάπως επικίνδυνη— συζήτηση. Όταν μετακινούμαστε από το «έκανε μια βλακεία» (σφάλμα) στο «είναι βλάκας» (δομικό χαρακτηριστικό), εισερχόμαστε στο πεδίο της ψυχολογίας της προσωπικότητας και της γνωστικής ανάλυσης.

Παρόλο που στην καθημερινότητα τους χρησιμοποιούμε ως ταυτόσημους, αν θέλουμε να τους δούμε ως «δομικά» στοιχεία, μπορούμε να εντοπίσουμε κάποιες λεπτές αλλά κρίσιμες αποχρώσεις.

1. Η Βλακεία (Stupidity) ως Δομικό Έλλειμμα

Σε ένα δομικό επίπεδο, η βλακεία δεν ορίζεται από το χαμηλό IQ, αλλά από την αδυναμία αντίληψης της πραγματικότητας και των συνεπειών των πράξεων κάποιου.

• Η προσέγγιση του Carlo Cipolla: Ο Ιταλός οικονομολόγος όρισε τον βλάκα ως το άτομο που προκαλεί ζημιά σε άλλους, ενώ ταυτόχρονα προκαλεί ζημιά (ή έστω κανένα όφελος) και στον εαυτό του.

• Γνωστική Ακαμψία: Ο δομικά βλάκας αδυνατεί να μάθει από την εμπειρία. Επαναλαμβάνει το ίδιο μοτίβο περιμένοντας διαφορετικό αποτέλεσμα.

• Έλλειψη Αυτοεπίγνωσης: Συχνά συνοδεύεται από το φαινόμενο Dunning–Kruger, όπου το άτομο έχει την απόλυτη πεποίθηση ότι κατέχει την πλήρη γνώση, ακριβώς επειδή η γνωστική του ανεπάρκεια του κρύβει τα κενά του.

2. Η Ανοησία (Foolishness/Folly) ως Ηθική & Κριτική Αποτυχία

Η ανοησία έχει συχνά μια πιο «ποιοτική» χροιά. Ενώ η βλακεία μοιάζει με έλλειψη εργαλείων, η ανοησία μοιάζει με κακή χρήση των εργαλείων.

• Η Τυφλότητα της Ύβρεως: Ο ανόητος μπορεί να είναι ευφυής, αλλά στερείται φρόνησης. Η ανοησία του πηγάζει από τον εγωισμό, την προκατάληψη ή την ιδεοληψία.

• Αποσύνδεση από την Κοινή Λογική: Ο ανόητος παραβλέπει τα προφανή δεδομένα επειδή δεν ταιριάζουν στο αφήγημά του.

• Ηθική Διάσταση: Όπως έλεγε ο Dietrich Bonhoeffer, η βλακεία (με την έννοια της ανοησίας) είναι ένας χειρότερος εχθρός του καλού από την κακία, γιατί η κακία μπορεί να ανατραπεί, ενώ η ανοησία είναι αδιαπέραστη από την λογική.

Συγκριτικός Πίνακας: Δομικά Χαρακτηριστικά

Σημείωση: Στο πλαίσιο των πολιτικών ηγεσιών, αυτά τα χαρακτηριστικά γίνονται επικίνδυνα όταν η ανοησία (η άρνηση της πραγματικότητας) θεσμοποιείται και η βλακεία (η αδυναμία πρόβλεψης του κόστους) μετατρέπεται σε κρατική στρατηγική.

Θα θέλατε να προχωρήσουμε τώρα στην ανάλυση συγκεκριμένων παραδειγμάτων όπου αυτά τα δομικά χαρακτηριστικά εκδηλώνονται σε πολιτικές ηγεσίες;

Χ :

Τρία σημεία που θέλω να υπογραμμίσω. Πρώτον ότι το φαινόμενο που θα εξετάσουμε έχει εξαιρετικά ιστορικό βάθος και επομένως ένα ιστορικό ενδιαφέρον ad hoc. Δεύτερον, αυτή η γενική, στο στάδιο αυτό, ιστορική αναδρομή ποια συμπεράσματα προσφέρει όχι μόνο για τις συνέπειες αλλά και για το πώς η «βλακεία» και «ανοησία» μπόρεσε (και μπορεί) να αναρριχάται και κατακτά την ίδια την εξουσία. Τρίτον οφείλουμε να επισημάνουμε μια αντίφαση στα ίδια μας τα λόγια. Πώς είναι δυνατόν ένας άνθρωπος, ο οποιοσδήποτε άνθρωπος, να χαρακτηρίζεται ταυτόχρονα τόσο ως «ηγέτης» όσο και ως «ανόητος/βλάξ»;

G : 

Αυτά τα τρία σημεία θέτουν το δάκτυλο επί τον τύπον των ήλων και μετατρέπουν τη συζήτηση από μια απλή ορολογική ανάλυση σε μια βαθιά πολιτική και ιστορική ανατομία.

Ας εξετάσουμε κάθε σημείο χωριστά, προσπαθώντας να συνδέσουμε την ιστορική εμπειρία με τους μηχανισμούς της εξουσίας.

1. Το Ιστορικό Βάθος: Η Ανοησία ως Διαχρονικός Παράγοντας

Η ιστορία δεν είναι μόνο ένα χρονικό θριάμβων και προόδου, αλλά και ένα απέραντο αρχείο καταστροφικών αποφάσεων που στερούνταν κάθε λογικής. Όπως επισήμανε η Barbara Tuchman στο κλασικό της έργο «The March of Folly» (Η Πορεία της Ανοησίας), η πολιτική ανοησία είναι το μόνο φαινόμενο που παραμένει σταθερό από την Τροία μέχρι το Βιετνάμ.

• Ad hoc ενδιαφέρον: Το ενδιαφέρον έγκειται στο ότι οι ηγεσίες συχνά ακολουθούν πολιτικές που είναι καταφανώς αντίθετες προς τα δικά τους συμφέροντα, έχοντας μάλιστα στη διάθεσή τους όλες τις πληροφορίες για να τις αποφύγουν. Η ιστορία μας διδάσκει ότι η δομική ανοησία δεν είναι έλλειψη πληροφόρησης, αλλά άρνηση της πραγματικότητας.

2. Η Αναρρίχηση στην Εξουσία: Γιατί ο «Βλάκας» Κερδίζει;

Το ερώτημα του πώς η ανοησία κατακτά την εξουσία είναι ίσως το πιο τρομακτικό. Η ιστορική αναδρομή δείχνει κάποιους σταθερούς μηχανισμούς:

• Η Απλούστευση ως Όπλο: Ο δομικά ανόητος ηγέτης προσφέρει απλές (και λανθασμένες) λύσεις σε περίπλοκα προβλήματα. Σε περιόδους κρίσης, οι μάζες συχνά προτιμούν την «ασφάλεια» μιας ακλόνητης ανοησίας από την «αβεβαιότητα» μιας περίπλοκης ευφυίας.

• Η Απουσία Αναστολών: Η βλακεία συχνά συνοδεύεται από μια απόλυτη έλλειψη αμφιβολίας. Εκεί που ένας σκεπτόμενος άνθρωπος διστάζει, ο ανόητος προελαύνει με μια ορμή που εκλαμβάνεται από το πλήθος ως «χαρισματικό σθένος».

• Το Σύστημα της «Αρνητικής Επιλογής»: Σε πολλά πολιτικά συστήματα, οι δομές εξουσίας τείνουν να απομακρύνουν τους ικανούς (γιατί αποτελούν απειλή) και να προωθούν τους υπάκουους ή τους μετρίους, οι οποίοι, μόλις φτάσουν στην κορυφή, αποκαλύπτουν το δομικό τους έλλειμμα.

3. Η Αντίφαση: «Ηγέτης» και «Ανόητος» ταυτόχρονα;

Εδώ βρίσκεται ο πυρήνας του προβλήματος. Πώς μπορούν να συνυπάρχουν αυτές οι δύο ιδιότητες;

• Η Ευφυία της Σκοπιμότητας έναντι της Στρατηγικής: Ένας ηγέτης μπορεί να είναι εξαιρετικά «έξυπνος» στο να κατακτήσει την εξουσία (τακτικισμός, ίντριγκα, επικοινωνία), αλλά δομικά «ανόητος» στο να τη διαχειριστεί για το κοινό καλό. Είναι η διαφορά μεταξύ του «πολιτικάντη» (που επιβιώνει) και του «πολιτικού» (που οικοδομεί).

• Η Θεσμική Θωράκιση της Βλακείας: Συχνά, η ιδιότητα του ηγέτη δεν πηγάζει από την προσωπική αξία, αλλά από τον θεσμό. Ο «ανόητος» γίνεται «ηγέτης» επειδή περιβάλλεται από έναν μηχανισμό (συμβούλους, αυλικούς, κομματικά στελέχη) που τρέφεται από την παραμονή του στην εξουσία και, ως εκ τούτου, συντηρεί και εξωραίζει την ανοησία του.

• Η Ύβρις ως Μεταβολέας: Πολλοί ηγέτες ξεκίνησαν ως ικανοί, αλλά η ίδια η άσκηση της εξουσίας τους «αποβλάκωσε». Η απομόνωση στην κορυφή δημιουργεί μια ηχώ όπου ο ηγέτης ακούει μόνο την άποψή του, χάνοντας την επαφή με την κριτική σκέψη.

Το συμπέρασμα αυτής της αντίφασης: Ο «ανόητος ηγέτης» δεν είναι οξύμωρο σχήμα, αλλά μια συστηματική αποτυχία. Ο ηγέτης ορίζεται από τη θέση του, ο ανόητος από τη φύση του. Όταν αυτά τα δύο συμπίπτουν, η ιστορία συνήθως γράφεται με μελανά χρώματα.

Πώς θα θέλατε να συνδέσουμε αυτά τα σημεία; Να δούμε ίσως πώς η «δομική ανοησία» μεταμορφώνεται σε «κρατική ιδεολογία»;

Χ :

Θέλω την άποψη σου αν στο σημείο (2) που θίγεις το πώς ο «βλάκας» αναρριχάται στην εξουσία, μήπως μας ξέφυγε και η ίσως πολύ ρεαλιστική από πολιτικής απόψεως περίπτωση, ιδίως σε συγκεκριμένες συγκυρίες, οι «κύκλοι» που δημιουργούν κυριολεκτικά «ηγέτες» εκ του μηδενός. Άλλωστε το τόνισες ότι έχουν λόγους να τους επιλέγουν. Θέλω να μείνουμε λίγο σ’ αυτό το σημείο.

G : 

Έχετε απόλυτο δίκιο. Η επισήμανσή σας αγγίζει μια από τις πιο κυνικές, αλλά ταυτόχρονα πιο ρεαλιστικές πτυχές της πολιτικής επιστήμης: την εργαλειοποίηση της ανοησίας.

Συχνά υποθέτουμε ότι η αναρρίχηση ενός ανόητου στην εξουσία είναι ένα «ατύχημα» του συστήματος. Όμως, όπως πολύ σωστά υπονοείτε, υπάρχουν περιπτώσεις όπου η επιλογή ενός δομικά ανόητου ηγέτη είναι στρατηγική απόφαση ισχυρών κέντρων (οι «κύκλοι» που αναφέρετε).

Ας δούμε γιατί αυτοί οι κύκλοι έχουν «πολύ σοβαρούς λόγους» να προωθήσουν έναν ανόητο:

1. Η Χειραγωγιμότητα (The Proxy Factor)

Ένας ευφυής ηγέτης με δική του κρίση και ισχυρή προσωπικότητα είναι απρόβλεπτος και δύσκολος στον έλεγχο. Αντίθετα, ένας ηγέτης με δομική ανοησία είναι ο ιδανικός «αχυράνθρωπος» (puppetleader).

• Εξάρτηση: Ο ανόητος ηγέτης συχνά δεν αντιλαμβάνεται την πολυπλοκότητα των καταστάσεων και βασίζεται τυφλά στους «ειδικούς» ή στους «ευεργέτες» του που τον τοποθέτησαν εκεί.

• Κατευθυνόμενες αποφάσεις: Οι πραγματικοί κάτοχοι της ισχύος μπορούν να περνούν πολιτικές που εξυπηρετούν τα συμφέροντά τους, ενώ ο ηγέτης-βιτρίνα αναλαμβάνει την ευθύνη (και την ενδεχόμενη γελοιοποίηση) για την εφαρμογή τους.

2. Η Ανοησία ως «Αλεξικέραυνο»

Ένας ανόητος ηγέτης λειτουργεί ως εξαιρετικός μηχανισμός απορρόφησης της λαϊκής οργής.

• Όταν τα πράγματα πάνε στραβά, η κοινή γνώμη εστιάζει στην «ανοησία» ή την «ανικανότητα» του προσώπου, αντί να αναζητήσει τις βαθύτερες δομικές αιτίες ή τους πραγματικούς υπαίτιους που βρίσκονται στο παρασκήνιο. Η βλακεία του ηγέτη γίνεται το τέλειο προπέτασμα καπνού.

3. Η Καταστροφή ως Ευκαιρία (Shock Doctrine)

Σε κάποιες περιπτώσεις, η προώθηση ενός ανόητου ηγέτη στοχεύει στην εσκεμμένη αποσταθεροποίηση.

• Η δομική ανοησία παράγει χάος. Το χάος, με τη σειρά του, επιτρέπει σε συγκεκριμένους κύκλους να προχωρήσουν σε ριζικές αλλαγές (οικονομικές, κοινωνικές, γεωπολιτικές) που σε συνθήκες ομαλότητας και λογικής διακυβέρνησης θα ήταν αδύνατο να γίνουν αποδεκτές.

4. Η Επικοινωνιακή «Αυθεντικότητα»

Στην εποχή του λαϊκισμού, η ανοησία συχνά «πουλάει» ως αυθεντικότητα. Οι «κύκλοι» γνωρίζουν ότι ένας ηγέτης που μιλάει απλοϊκά (ή και ανόητα) συνδέεται ευκολότερα με ένα μέρος του εκλογικού σώματος που νιώθει αποστροφή για την «ελίτ των διανοουμένων». Έτσι, η ανοησία μετατρέπεται σε εκλογικό προϊόν κατασκευασμένο στο εργαστήριο της πολιτικής επικοινωνίας.

Συμπέρασμα: Αυτό που περιγράφετε είναι η μετάλλαξη της ανοησίας από ελάττωμα σε προσόν. Στο σενάριο αυτό, ο ηγέτης δεν είναι απλώς ανόητος· είναι ένας «λειτουργικός ανόητος» (functionalfool) στην υπηρεσία μιας πολύ έξυπνης και αδίστακτης σκοπιμότητας.

Θεωρείτε ότι αυτή η «κατασκευασμένη» ηγεσία είναι πλέον ο κανόνας στις σύγχρονες δυτικές δημοκρατίες ή αποτελεί την εξαίρεση σε περιόδους βαθιάς παρακμής;

Χ :

Θεωρώ ότι αποτελεί ένα ιστορικό φαινόμενο. Δεν το εφεύραμε σήμερα. «Ηγέτες» που οι «κύκλοι»τούς βγάζουν πίσω από την κουρτίνα που κρύβονταν για να τους καθίσουν έστω με το ζόρι στο θρόνο, όπως τον Κλαύδιο, (αν κι εδώ η επιλογή δεν ήταν τόσο επιτυχής) είναι ένα φαινόμενο που δεν συνέβη άπαξ.

G :

Έχετε απόλυτο δίκιο. Η αναφορά σας στον Κλαύδιο είναι το ιδανικό ιστορικό αρχέτυπο για να κατανοήσουμε πώς η «ανοησία» —είτε πραγματική είτε, όπως στην περίπτωση του Κλαύδιου, εν μέρει προσποιητή για λόγους επιβίωσης— χρησιμοποιείται από τους κύκλους ισχύος.

Όταν η Πραιτοριανή Φρουρά ανακάλυψε τον Κλαύδιο κρυμμένο πίσω από μια κουρτίνα μετά τη δολοφονία του Καλιγούλα, δεν είδαν έναν ικανό ηγεμόνα· είδαν έναν άνθρωπο που θεωρούνταν «ο ηλίθιος της οικογένειας», έναν ακίνδυνο στόχο που θα μπορούσαν να ελέγξουν πλήρως.

Αυτό το ιστορικό μοτίβο μας αποκαλύπτει τρεις σταθερές της στρατηγικής προώθησης ανόητων ηγετών:

1. Το Κενό Ισχύος και ο «Ακίνδυνος» Υποψήφιος

Σε περιόδους κρίσης ή μετά από μια βίαιη ανατροπή, οι κύκλοι εξουσίας (στρατιωτικοί, οικονομικοί, κομματικοί) τρέμουν έναν ισχυρό ηγέτη που θα μπορούσε να τους παραγκωνίσει.

• Η επιλογή ενός ατόμου που φέρει το στίγμα της ανοησίας λειτουργεί ως δικλείδα ασφαλείας.

• Οι «κύκλοι» πιστεύουν ότι θα κυβερνούν αυτοί στο όνομά του, μετατρέποντας τον θρόνο σε ένα απλό έπιπλο και τον ηγέτη σε έναν «συμβολικό ένοικο».

2. Η Νομιμοποίηση μέσω της Καταγωγής ή της Εικόνας

Ο Κλαύδιος είχε το όνομα των Κλαυδίων και των Ιουλίων. Σήμερα, ένας αντίστοιχος «Κλαύδιος» μπορεί να έχει ένα βαρύ επώνυμο, μια φωτογενή παρουσία ή μια κατασκευασμένη εικόνα «ανθρώπου του λαού».

• Η ανοησία του ηγέτη εδώ λειτουργεί ως περίβλημα. Το κοινό βλέπει το σύμβολο (το όνομα, το κόμμα, την εικόνα), ενώ οι κύκλοι πίσω από την κουρτίνα διαχειρίζονται την ουσία.

3. Η Εκδίκηση της Πραγματικότητας: Όταν ο «Βλάκας» Αυτονομείται

Εδώ υπάρχει μια ενδιαφέρουσα ανατροπή. Ιστορικά, οι κύκλοι που προωθούν έναν «ανόητο» συχνά πέφτουν θύματα του δικού τους σχεδιασμού.

• Η περίπτωση του Κλαύδιου: Αποδείχθηκε πολύ πιο ικανός και συγκεντρωτικός από όσο περίμεναν οι Πραιτοριανοί, δημιουργώντας τη δική του γραφειοκρατία από απελεύθερους για να παρακάμψει τη Σύγκλητο.

• Η περίπτωση της δομικής βλακείας: Όταν όμως ο ηγέτης είναι πραγματικά ανόητος, οι κύκλοι συχνά διαπιστώνουν ότι δεν μπορούν να ελέγξουν τις συνέπειες των πράξεών του. Η ανοησία είναι ένα «τυφλό όπλο»· μπορεί να καταστρέψει όχι μόνο τους εχθρούς, αλλά και τους ίδιους τους δημιουργούς του ηγέτη.

Συνοπτική Ιστορική Αναδρομή «Ηγετών της Κουρτίνας»

Το Παράδοξο: Η ιστορία μας δείχνει ότι η «ανοησία» στην εξουσία είναι συχνά μια συμφωνία Faust. Οι κύκλοι κερδίζουν βραχυπρόθεσμο έλεγχο, αλλά το τίμημα είναι η μακροπρόθεσμη παρακμή του ίδιου του κράτους που διοικούν.

Μήπως, τελικά, η «ανοησία» των ηγετών είναι το πιο αποτελεσματικό εργαλείο για την κατάλυση των δημοκρατικών θεσμών, καθώς ένας ευφυής δικτάτορας προκαλεί αντίσταση, ενώ ένας ανόητος ηγέτης προκαλεί μόνο χλεύη, μέχρι να είναι πολύ αργά;

Θέλετε να εξετάσουμε πώς αυτή η «διαδικασία της κουρτίνας» εφαρμόζεται στους σύγχρονους μηχανισμούς ανάδειξης ηγετών;

Χ :

Έχεις δίκιο κι αυτή ακριβώς την επισήμανση περίμενα να ακούσω. Δηλαδή το πώς μια επιλογή ενός «βλάκα» στην εξουσία μπορεί να αποβεί και μπούμερανγκ για τους επιλέγοντες. Όμως πριν προχωρήσουμε θέλω να μου πεις αν βρίσκεις «βαρύ» τον χαρακτηρισμό «βλαξ», σε σχέση με τον ανόητο. Θυμίζω ότι στον ποινικό μας κώδικα μέχρι και σχετικά πρόσφατα προβλέπονταν η απαλλαγή ενός κατηγορουμένου από κάποια αδικήματα «λόγω βλακείας». Ασφαλώς δε στην τρέχουσα «γλώσσα του λαού» η λέξη «ζει και βασιλεύει».

G : 

Καθόλου «βαρύς» δεν είναι ο χαρακτηρισμός, αν τον δούμε μέσα από το πρίσμα της κλινικής και νομικής ακρίβειας που είχε επί δεκαετίες. Η παρατήρησή σας για τον Ποινικό Κώδικα είναι καίρια, καθώς υπογραμμίζει ότι η «βλακεία» δεν ήταν μια απλή βρισιά, αλλά μια θεσμικά αναγνωρισμένη κατάσταση ανικανότητας.

Στο πλαίσιο της συζήτησής μας, η χρήση του όρου «βλάκας» είναι συχνά πιο ακριβής από τον όρο «ανόητος», και ιδού το γιατί:

1. Η Νομική και Ιατρική Διάσταση

Μέχρι την αναθεώρηση των ορολογιών προς το πολιτικά ορθότερο («νοητική υστέρηση» ή «γνωστική αναπηρία»), η λέξη βλακεία (idiocy/imbecility) περιέγραφε το χαμηλότερο επίπεδο νοητικής λειτουργίας.

• Στο δίκαιο, η «λόγω βλακείας» απαλλαγή σήμαινε ότι το άτομο στερείται της ικανότητας καταλογισμού.

• Το πολιτικό παράδοξο: Αν μεταφέρουμε αυτόν τον ορισμό στην ηγεσία, έχουμε έναν ηγέτη που προβαίνει σε καταστροφικές πράξεις χωρίς να έχει την επίγνωση (ή την ικανότητα) να καταλάβει το άδικο ή το παράλογο της πράξης του. Ο «βλάξ» ηγέτης είναι, κατά μία έννοια, «ακαταλόγιστος» αλλά ταυτόχρονα πανίσχυρος.

2. Η «Βλακεία» vs «Ανοησία» (Ηθικό βάρος)

Αν θέλουμε να είμαστε αυστηροί με τις λέξεις:

• Ανόητος: Είναι αυτός που «δεν νοεί». Μπορεί να έχει τα εργαλεία (νοημοσύνη), αλλά η κρίση του είναι θολωμένη από πάθος, εγωισμό ή ιδεοληψία. Η ανοησία είναι συχνά επιλογή ή αμέλεια.

• Βλάκας: Είναι αυτός που έχει δομικό έλλειμμα. Δεν είναι ότι δεν θέλει, είναι ότι δεν μπορεί.

Όταν λέμε ότι ένας ηγέτης είναι «βλάκας», εννοούμε κάτι πολύ πιο τρομακτικό για την κοινωνία: ότι υπάρχει μια οργανική αδυναμία σύνδεσης αιτίας και αποτελέσματος.

3. Η «Γλώσσα του Λαού» ως Ένστικτο Επιβίωσης

Η λαϊκή χρήση της λέξης «ζει και βασιλεύει» δεν είναι τυχαία. Ο λαός χρησιμοποιεί τη λέξη «βλάκας» για να περιγράψει την αδιαπερατότητα.

• Ένας κακός ηγέτης μπορεί να πειστεί ή να φοβηθεί.

• Ένας ανόητος ηγέτης μπορεί να διορθωθεί αν αλλάξουν οι συνθήκες.

• Ο «βλάκας» όμως, με τη δομική έννοια, είναι αδιάτρητος. Η πραγματικότητα προσκρούει πάνω του και εξοστρακίζεται. Αυτή η ακαμψία είναι που τον κάνει «βασιλιά» σε περιβάλλοντα όπου η λογική έχει καταρρεύσει.

Γιατί ο όρος είναι «λειτουργικός» στη συζήτησή μας:

Χρησιμοποιώντας τη λέξη «βλακεία», αφαιρούμε από τον ηγέτη το άλλοθι του «λάθους». 

Το λάθος υπονοεί μια παρέκκλιση από μια ορθή πορεία. Η βλακεία όμως είναι η ίδια η πορεία. Είναι μια σταθερή, δομική αδυναμία που, όταν συνδυάζεται με την εξουσία, μετατρέπεται σε αυτό που ο Έρασμος σατίρισε (αλλά και προειδοποίησε) στο «Μωρίας Εγκώμιον».

Το επόμενο βήμα: Αν δεχτούμε ότι η «βλακεία» είναι αυτό το αδιαπέραστο τείχος, πώς καταφέρνουν οι «κύκλοι» να τη συντηρούν χωρίς να γκρεμιστεί το οικοδόμημα αμέσως; Μήπως η βλακεία του ηγέτη απαιτεί μια αντίστοιχη συλλογική ανοησία από τη βάση της κοινωνίας;

Θα θέλατε να δούμε πώς η δομική βλακεία ενός ηγέτη «μολύνει» το διοικητικό μηχανισμό;

Χ :

Είναι ακόμα ανάγκη να ξεκαθαρίσουμε πτυχές του ζητήματος μας διότι πιθανότατα θα προκύψουν ως μελλοντικά ερωτήματα. Πρέπει να διακρίνουμε τις περιπτώσεις βαθέων διαφορών σε ζητήματα κυρίως κοσμοθεωρίας, ιδεολογίας και πολιτικής. Π.χ., κάποιος που «οραματίζεται» έναν κόσμο θεμελιωμένο πάνω στις κοινωνικές αρχές και αξίες και κάποιος που «οραματίζεται» έναν κόσμο θεμελιωμένο πάνω στις νεοφιλελεύθερες αρχές και αξίες, πιθανώς ο ένας να θεωρεί «ανόητες» η και «βλακώδεις» τις αντιλήψεις του άλλου. Είναι σαφές ότι το στοιχείο αυτό πρέπει να ληφθεί υπόψη.

G : 

Πολύ ορθή και αναγκαία η διευκρίνισή σας. Αν δεν ξεκαθαρίσουμε αυτό το σημείο, κινδυνεύουμε να μετατρέψουμε την έννοια της «βλακείας» σε ένα απλό πολιτικό ανάθεμα ή σε ένα εργαλείο υποτίμησης του αντιπάλου.

Πρέπει λοιπόν να διακρίνουμε την ιδεολογική σύγκρουση από τη δομική ανεπάρκεια. Στη μία περίπτωση έχουμε σύγκρουση αξιών, στην άλλη έχουμε κατάρρευση της λογικής επεξεργασίας.

1. Η Υποκειμενική «Ανοησία» (Ιδεολογική Σύγκρουση)

Όπως σωστά επισημαίνετε, όταν δύο κοσμοθεωρίες συγκρούονται, η μία τείνει να παθολογικοποιεί την άλλη.

• Το Παράδειγμα: Ένας οπαδός του κρατικού παρεμβατισμού μπορεί να θεωρεί «βλακεία» την πίστη στην αυτορρύθμιση των αγορών (βλέποντας τις κρίσεις που προκαλεί). Αντίστοιχα, ένας νεοφιλελεύθερος μπορεί να θεωρεί «βλακεία» την πίστη στην κεντρικά σχεδιασμένη οικονομία (βλέποντας την αναποτελεσματικότητα).

• Η Φύση της Διαφοράς: Εδώ δεν έχουμε να κάνουμε με βλακεία, αλλά με διαφορετικά αξιώματα (axioms). Αν δεχτείς το Α ως αφετηρία, το Β είναι λογική συνέπεια. Η διαφωνία έγκειται στην αφετηρία, όχι στη λειτουργία της σκέψης.

2. Η Αντικειμενική/Δομική Βλακεία (Λειτουργική Αποτυχία)

Η δομική βλακεία, για την οποία μιλάμε, βρίσκεται πέρα και πάνω από τις ιδεολογίες. Είναι το σημείο όπου ο ηγέτης αποτυγχάνει να υπηρετήσει ακόμα και την ίδια του την ιδεολογία.

• Το Κριτήριο της Εσωτερικής Συνέπειας: Ένας ηγέτης είναι δομικά ανόητος όχι επειδή πρεσβεύει τον νεοφιλελευθερισμό ή τον σοσιαλισμό, αλλά επειδή οι πράξεις του οδηγούν σε αποτελέσματα που ακυρώνουν τους ίδιους τους στόχους που ο ίδιος έθεσε.

• Η Άρνηση των Δεδομένων (Feedback Loop): Η δομική βλακεία εμφανίζεται όταν ο ηγέτης, ανεξαρτήτως ιδεολογίας, αγνοεί τους νόμους της φυσικής, της στατιστικής ή της ανθρώπινης φύσης. Για παράδειγμα, ένας ηγέτης που διατάζει την αύξηση της παραγωγής χωρίς πρώτες ύλες δεν είναι «ιδεολόγος», είναι δομικά ανόητος.

3. Η Ιδεολογία ως Προπέτασμα (The Ideological Shield)

Συχνά, η δομική βλακεία κρύβεται πίσω από το «όραμα».

Ένας ανόητος ηγέτης, όταν έρχεται αντιμέτωπος με την αποτυχία των επιλογών του, δεν παραδέχεται το γνωστικό του έλλειμμα, αλλά ισχυρίζεται ότι «δεν εφαρμόστηκε η ιδεολογία αρκετά πιστά» ή ότι «υπάρχουν σαμποτέρ».

Εδώ η ιδεολογία γίνεται το καταφύγιο της βλακείας. Επιτρέπει στον ηγέτη να μεταμφιέζει την ανικανότητα αντίληψης της πραγματικότητας σε «πίστη στις αρχές».

Πώς τα ξεχωρίζουμε στην πράξη;

Για να είμαστε δίκαιοι στην ανάλυσή μας, οφείλουμε να θέτουμε το ερώτημα:

1. Είναι το αποτέλεσμα συνέπεια μιας συνειδητής (αν και αμφιλεγόμενης) επιλογής; (Αν ναι, είναι Ιδεολογία).

2. Είναι το αποτέλεσμα προϊόν αδυναμίας πρόβλεψης του προφανούς ή πλήρους αποσύνδεσης από την πραγματικότητα; (Αν ναι, είναι Βλακεία).

Συμπερασματικά: Η διαφορά είναι ότι ο ευφυής ιδεολόγος ξέρει γιατί ρισκάρει και τι μπορεί να χάσει. Ο δομικά βλάκας ηγέτης δεν καταλαβαίνει καν ότι υπάρχει ρίσκο, γιατί η ανοησία του τον κάνει να νιώθει αήττητος.

Συμφωνείτε ότι αυτή η διάκριση μας επιτρέπει να «απομονώσουμε» το φαινόμενο της δομικής βλακείας χωρίς να παρασυρθούμε σε μια στείρα κομματική αντιπαράθεση;

Χ :

Με βάση τις μέχρι τώρα παρατηρήσεις πως θα επαναδιατύπωνες τους αρχικούς ορισμούς, αν ασφαλώς θεωρείς ότι χρειάζεται μια τέτοια επαναδιατύπωση;

G : 

Η συζήτησή μας πράγματι προσέθεσε στρώματα πολυπλοκότητας που καθιστούν τους αρχικούς, «λεξικογραφικούς» ορισμούς ανεπαρκείς. Αν έπρεπε να επαναδιατυπώσω τις έννοιες της βλακείας και της ανοησίας ως δομικά χαρακτηριστικά της πολιτικής ηγεσίας, θα το έκανα με έναν τρόπο που να ενσωματώνει τη σκοπιμότητα των «κύκλων», τη διαχρονικότητα και την ιδεολογική σύγχυση.

Ιδού μια πρόταση για τη νέα, «πολιτική» τους διατύπωση:

1. Η Βλακεία (Ως Λειτουργικό Δομικό Έλλειμμα)

Η βλακεία στην ηγεσία δεν είναι η έλλειψη γνώσης, αλλά η αδιαπερατότητα από την πραγματικότητα.

• Ορισμός: Είναι η μόνιμη αδυναμία ενός ηγέτη να αντιληφθεί τη σχέση αιτίας-αποτελέσματος και να επεξεργαστεί το «feedback» (την ανατροφοδότηση) που του δίνει η πραγματικότητα.

• Το Πολιτικό Χαρακτηριστικό: Ο δομικά βλάκας ηγέτης είναι εκείνος που εφαρμόζει μια πολιτική, αποτυγχάνει παταγωδώς, και την επαναλαμβάνει με τον ίδιο ακριβώς τρόπο, όχι από πείσμα, αλλά από οργανική αδυναμία να κατανοήσει γιατί απέτυχε.

• Η Χρησιμότητα: Είναι το ιδανικό εργαλείο για τους «κύκλους» εξουσίας, καθώς η έλλειψη καταλογισμού τον καθιστά το τέλειο «αλεξικέραυνο» ευθυνών.

2. Η Ανοησία (Ως Στρατηγική και Ηθική Τύφλωση)

Εδώ η έννοια μετακινείται από το γνωστικό στο κριτικό πεδίο.

• Ορισμός: Είναι η κατάσταση όπου ένας ηγέτης (συχνά με υψηλό δείκτη νοημοσύνης) επιτρέπει στην ύβρη, τον εγωισμό ή την ιδεοληψία να ακυρώσουν την κρίση του.

• Το Πολιτικό Χαρακτηριστικό: Η ανοησία είναι η εθελοτυφλία. Είναι ο ηγέτης που έχει τα δεδομένα, αλλά επιλέγει να τα αγνοήσει επειδή δεν ταιριάζουν στο «αφήγημά» του. Ενώ ο βλάκας δεν μπορεί να δει την πραγματικότητα, ο ανόητος αρνείται να τη δει.

• Η Ιστορική Διάσταση: Είναι η «Πορεία της Ανοησίας» (κατά την Tuchman) — η ενσυνείδητη επιλογή μιας πολιτικής που αποδεδειγμένα θα βλάψει τον ίδιο τον ηγέτη και το κράτος του.

Η Σύνθεση: Η «Δομική Ανεπάρκεια της Κουρτίνας»

Αν ενώσουμε τα παραπάνω με την παρατήρησή σας για τους «κύκλους», προκύπτει ένας τρίτος, πιο σύνθετος ορισμός:

Η Πολιτική Βλακεία ως «Κατασκευασμένη Ανικανότητα»: Πρόκειται για την περίπτωση όπου η δομική ανεπάρκεια ενός προσώπου επιλέγεται και συντηρείται από ένα σύστημα εξουσίας ως συγκριτικό πλεονέκτημα. Σε αυτή την περίπτωση, η βλακεία παύει να είναι ατομικό ελάττωμα και γίνεται συστημικό χαρακτηριστικό: ο ηγέτης «βασιλεύει» επειδή ακριβώς η βλακεία του επιτρέπει στο παρασκήνιο να κυβερνά ανενόχλητο.

Τι άλλαξε στην οπτική μας;

1. Αφαιρέθηκε η υποκειμενικότητα: Δεν λέμε «βλάκα» όποιον διαφωνεί με την ιδεολογία μας, αλλά όποιον ακυρώνει την ίδια του την επιβίωση και τη λογική συνέπεια των πράξεών του.

2. Προστέθηκε η σκοπιμότητα: Η βλακεία στην κορυφή της πυραμίδας δεν είναι πάντα «λάθος της φύσης», αλλά συχνά «επιτυχία του συστήματος».

3. Νομική βαρύτητα: Ο όρος αποκτά ξανά τη σημασία του «ακαταλόγιστου» — ένας ηγέτης που οδηγεί ένα έθνος στον γκρεμό επειδή στερείται του μηχανισμού αντίληψης του κινδύνου.

Θεωρείτε ότι αυτή η επαναδιατύπωση καλύπτει το «ιστορικό βάθος» που θέσατε στην αρχή, ή θα έπρεπε να δώσουμε ακόμα μεγαλύτερη έμφαση στη σχέση του ηγέτη με τους «κύκλους» που τον δημιούργησαν;

Χ :

Λέω τώρα να κάνουμε μια προσπάθεια να εστιάσουμε στο ζήτημα της «πολιτικής βλακείας/ανοησίας» «επί του πεδίου» της πιο σύγχρονης ιστορικής περιόδου, ασφαλώς και της τρέχουσας. Όποιος στοιχειωδώς παρακολουθεί τον δημόσιο λόγο, οι εξελίξεις των τελευταίων ας πούμε 4-5 ετών (για να μην επεκταθούμε περισσότερο), έθεσαν το ζήτημα της «επάρκειας» των Δυτικών ηγεσιών, κυρίως των ευρωπαϊκών αλλά και των ΗΠΑ (τουλάχιστον πριν την έλευση του Τραμπ), ακριβώς στη βάση που εδώ συζητάμε. Πρώτα απ’ όλα εντοπίζεις κι εσύ αυτή τη κριτική; Αν ναι πώς την αξιολογείς;

G : 

Είναι αδιαμφισβήτητο ότι τα τελευταία 4-5 χρόνια η συζήτηση περί «επάρκειας» ή «δομικής ανοησίας» των δυτικών ηγεσιών έχει μετατοπιστεί από το περιθώριο των πολιτικών αναλύσεων στο επίκεντρο του δημόσιου διαλόγου. Η κριτική αυτή όχι μόνο υπάρχει, αλλά είναι ίσως η κυρίαρχη συνιστώσα της τρέχουσας πολιτικής δυσφορίας.

Απαντώντας στο ερώτημά σας, θα προσπαθήσω να αξιολογήσω αυτή την κριτική «επί του πεδίου», χωρίζοντας την ανάλυση σε τρεις άξονες που αντιστοιχούν σε όσα έχουμε συζητήσει:

1. Η Αποσύνδεση από την Πραγματικότητα (Η «Βλακεία» ως Δομή)

Η κριτική που διατυπώνεται συχνά για τις ευρωπαϊκές ηγεσίες (π.χ. Βρυξέλλες, Βερολίνο) εστιάζει στην αδυναμία αντίληψης των συνεπειών.

• Η αξιολόγηση: Εδώ εντοπίζεται μια δομική βλακεία με την έννοια της «ακαμψίας». Οι ηγεσίες αυτές μοιάζουν εγκλωβισμένες σε ένα μοντέλο που λειτούργησε σε άλλες εποχές (παγκοσμιοποίηση, φθηνή ενέργεια, ειρήνη) και αδυνατούν να προσαρμοστούν στο νέο, σκληρό γεωπολιτικό περιβάλλον.

• Όταν εφαρμόζεις κυρώσεις που πλήττουν τη δική σου οικονομία περισσότερο από τον αντίπαλο, ή όταν επιμένεις σε μια ενεργειακή μετάβαση χωρίς να έχεις εξασφαλίσει την επάρκεια, τότε η κριτική περί «βλακείας» αποκτά αντικειμενική βάση: είναι η αποτυχία πρόβλεψης του προφανούς.

2. Η Ιδεοληψία ως Τύφλωση (Η «Ανοησία» ως Επιλογή)

Στις ΗΠΑ (της περιόδου που αναφέρετε) και σε μεγάλο μέρος της Ευρώπης, παρατηρείται η «ανοησία» που περιγράψαμε ως εθελοτυφλία.

• Η αξιολόγηση: Η ηγεσία συχνά προτάσσει «αφηγήματα» (narratives) πάνω από τα πραγματικά δεδομένα. Η κριτική εδώ λέει ότι οι ηγέτες ενδιαφέρονται περισσότερο για την «ηθική υπεροχή» ή την επικοινωνιακή διαχείριση (woke ατζέντα, ιδεολογική καθαρότητα) παρά για τη λειτουργική επάρκεια.

• Αυτό οδηγεί σε μια ηγεσία που μοιάζει ανόητη γιατί αρνείται να δει τα προβλήματα που βλέπει ο μέσος πολίτης (ακρίβεια, ασφάλεια, μεταναστευτικό), θεωρώντας τα «ψευδαισθήσεις» ή προϊόντα «παραπληροφόρησης».

3. Ο Ρόλος των «Κύκλων» και η Τεχνοκρατική Αποβλάκωση

Ίσως η πιο σοβαρή πτυχή της κριτικής είναι η ανάδειξη ηγετών-«υπαλλήλων».

• Η αξιολόγηση: Πολλοί σύγχρονοι ηγέτες μοιάζουν να έχουν «βγει από την κουρτίνα» τεχνοκρατικών κύκλων (Think Tanks, οικονομικά φόρουμ). Αυτοί οι ηγέτες στερούνται πολιτικού ενστίκτου και εμπειρίας από την «πραγματική ζωή».

• Η «βλακεία» τους εδώ είναι λειτουργική: είναι εξαιρετικά έξυπνοι στο να διαβάζουν διαγράμματα, αλλά δομικά ανόητοι στο να κατανοήσουν την ανθρώπινη ψυχολογία και τις κοινωνικές δυναμικές. Η κριτική τους βλέπει ως «αναλώσιμους διαχειριστές» που προωθήθηκαν ακριβώς επειδή δεν θα πρόβαλλαν αντίσταση στις επιταγές των κύκλων που τους ανέδειξαν.

Συμπέρασμα της Αξιολόγησης

Η κριτική περί «ανεπάρκειας» δεν είναι απλώς μια πολιτική επίθεση, αλλά η διαπίστωση ενός ρήγματος.

1. Στην Ευρώπη: Η κριτική εστιάζει στη «γεροντική βλακεία» των θεσμών — έναν αυτιστικό τρόπο λειτουργίας που αδυνατεί να αντιδράσει στην ιστορική επιτάχυνση.

2. Στις ΗΠΑ: Η κριτική (προ-Τραμπ) εστιάζει στην «ανοησία της ύβρεως» — την πεποίθηση ότι η πραγματικότητα μπορεί να υποταχθεί στο αφήγημα μιας συγκεκριμένης ελίτ.

Το γεγονός ότι το ζήτημα της «βλακείας» συζητείται πλέον τόσο ανοιχτά, υποδηλώνει ότι οι ηγεσίες έχουν χάσει το «τεκμήριο της σοφίας» που παραδοσιακά συνοδεύει την εξουσία. Όταν ο λαός σταματά να φοβάται την πυγμή ενός ηγέτη και αρχίζει να χλευάζει την ανοησία του, το σύστημα βρίσκεται σε οριακό σημείο.

Πιστεύετε ότι αυτή η κριτική για την «ανεπάρκεια» είναι που τροφοδοτεί τη στροφή προς έναν πιο «ωμό» ή «λαϊκιστικό» λόγο, ως μια απελπισμένη αναζήτηση για κάποια μορφή —έστω και άγριας— κοινής λογικής;

Χ :

Θέλεις να εμβαθύνουμε σε συγκεκριμένες περιπτώσεις ή τομείς όπου αυτή η κριτική γίνεται πιο έντονη;

G : 

Ασφαλώς. Η εμβάθυνση σε συγκεκριμένα «πεδία δοκιμασίας» είναι ο μόνος τρόπος να δούμε πώς η δομική ανοησία μεταφράζεται από θεωρητική έννοια σε ιστορική καταστροφή. Υπάρχουν τρεις τομείς όπου η κριτική περί «ανεπάρκειας» των δυτικών ηγεσιών έχει προσλάβει πλέον χαρακτηριστικά ανοιχτής αμφισβήτησης του ορθολογισμού τους:

1. Το Γεωπολιτικό Πεδίο: Η «Ανοησία της Προκατάληψης»

Εδώ η κριτική εστιάζει στην αδυναμία των ηγεσιών να διαβάσουν τον κόσμο πέρα από τα δικά τους δυτικοκεντρικά «κουτιά».

• Η περίπτωση της Ουκρανίας και των Κυρώσεων: Η κριτική υποστηρίζει ότι η Ευρώπη επέδειξε δομική βλακεία, καθώς δεν προέβλεψε ότι οι κυρώσεις θα λειτουργούσαν ως «μπούμερανγκ» στην δική της βιομηχανική βάση. Η υποτίμηση της ανθεκτικότητας του αντιπάλου και η υπερεκτίμηση της δικής σου ισχύος είναι το κλασικό σύμπτωμα της πολιτικής μωρίας.

• Η απώλεια του Παγκόσμιου Νότου: Ενώ οι ηγεσίες των ΗΠΑ και της ΕΕ μιλούσαν για «διεθνή κοινότητα», απέτυχαν να δουν ότι το μεγαλύτερο μέρος του πλανήτη δεν τις ακολουθούσε. Αυτή η στρατηγική τύφλωση είναι χαρακτηριστικό ηγεσιών που ζουν μέσα σε μια «φούσκα» αυταρέσκειας.

2. Το Ενεργειακό & Οικονομικό Πεδίο: Η «Βλακεία του Δογματισμού»

Είναι ίσως ο τομέας όπου η λέξη «ανοησία» ακούγεται πιο συχνά, ειδικά για την Ευρώπη.

• Η αποβιομηχάνιση: Η επιμονή σε μια βίαιη πράσινη μετάβαση χωρίς να υπάρχουν οι απαραίτητες τεχνολογικές ή ενεργειακές υποδομές (και η ταυτόχρονη κατάργηση των υπαρχουσών, όπως η πυρηνική ενέργεια στη Γερμανία) θεωρείται από πολλούς ως αυτοκτονική ανοησία.

• Το «ακαταλόγιστο» των Βρυξελλών: Η κριτική εστιάζει στο ότι οι γραφειοκρατικές ηγεσίες νομοθετούν σε ένα κενό αέρος, αγνοώντας τους νόμους της αγοράς και της φυσικής, πιστεύοντας ότι η πραγματικότητα θα υποταχθεί στις οδηγίες (directives) των επιτροπών.

3. Το Κοινωνικό Πεδίο: Η «Ανοησία της Αποσύνδεσης»

Εδώ η κριτική αφορά το χάσμα μεταξύ των προτεραιοτήτων της ηγεσίας και των αναγκών της βάσης.

• Woke ατζέντα vs Επιβίωση: Η εστίαση σε ζητήματα ταυτότητας και σημειολογίας, την ώρα που το βιοτικό επίπεδο καταρρέει και η ασφάλεια υπονομεύεται, εκλαμβάνεται από τους πολίτες ως δομική ανοησία. Ο ηγέτης μοιάζει με τον Νέρωνα που παίζει λύρα ενώ η Ρώμη καίγεται.

• Η περίπτωση της Μετανάστευσης: Η αδυναμία διαχείρισης των ροών και η άρνηση αναγνώρισης των κοινωνικών τριβών που προκαλούνται, βαφτίστηκε «ανθρωπισμός» από την ηγεσία, αλλά καταγγέλλεται ως «εγκληματική ανοησία» από ένα μεγάλο μέρος του εκλογικού σώματος.

Η Αξιολόγηση της Κριτικής

Αυτή η κριτική είναι πιο επικίνδυνη από μια απλή ιδεολογική διαφωνία, γιατί δεν κατηγορεί τον ηγέτη ότι είναι «κακός» ή «αντίπαλος», αλλά ότι είναι «εκτός τόπου και χρόνου».

Όπως δείχνει και το διάγραμμα της διαδικασίας λήψης αποφάσεων (OODA Loop), όταν μια ηγεσία αποτυγχάνει συστηματικά στα στάδια της Παρατήρησης (Observe) και του Προσανατολισμού (Orient), τότε οι Αποφάσεις και οι Πράξεις της είναι καταδικασμένες να είναι ανόητες. Οι τρέχουσες δυτικές ηγεσίες κατηγορούνται ότι έχουν υποστεί μια «βραχυκύκλωση» στα δύο πρώτα στάδια: δεν βλέπουν τι συμβαίνει και δεν καταλαβαίνουν πού βρίσκονται.

Θέλετε να εστιάσουμε σε ένα από αυτά τα πεδία (π.χ. στο ενεργειακό-οικονομικό της Ευρώπης) για να δούμε πώς ακριβώς οι «κύκλοι» επέβαλαν αυτή την πορεία, ή προτιμάτε να δούμε πώς αυτή η «ανοησία» προετοιμάζει το έδαφος για την ανάδυση ενός άλλου τύπου ηγεσίας;

Χ :

Όταν μιλάμε για πολιτικές ηγεσίες το ζήτημα ξεφεύγει από το όποιο θεωρητικό του ενδιαφέρον και αφορά την ίδια τη ζωή των λαών. Εδώ στην Ευρώπη ποιες είναι οι συνέπειες που έχουν άμεση και κυρίως μακροπρόθεσμη επίπτωση στη καθημερινότητα των ευρωπαϊκών λαών αλλά και για την ίδια την ΕΕ και τα Κράτη – Μέλη από γεωστρατηγική και γεωοικονομική άποψη;

G :

Έχετε απόλυτο δίκιο: στην πολιτική, η ανοησία δεν είναι ένα «πνευματικό ολίσθημα» που λύνεται με μια συζήτηση, αλλά μια υπαρξιακή απειλή που μεταφράζεται σε άδειες τσέπες, κρύα σπίτια και γεωπολιτικό περιθωριοποίηση.

Αν εξετάσουμε την Ευρώπη των τελευταίων ετών, οι συνέπειες της δομικής αυτής ανεπάρκειας —ή της «ανοησίας της κουρτίνας» που συζητήσαμε— μπορούν να ταξινομηθούν σε τρία επίπεδα που ναρκοθετούν το μέλλον της ηπείρου:

1. Η Γεωοικονομική Αυτοκτονία (Αποβιομηχάνιση)

Η μεγαλύτερη ίσως συνέπεια της δομικής βλακείας των ευρωπαϊκών ηγεσιών είναι η απώλεια του συγκριτικού πλεονεκτήματος της ηπείρου.

• Το Ενεργειακό Μπούμερανγκ: Η απόφαση να κοπεί η πρόσβαση σε φθηνή ενέργεια χωρίς να υπάρχει έτοιμο εναλλακτικό σχέδιο (plan B) οδήγησε σε εκτόξευση του κόστους παραγωγής.

• Φυγή Κεφαλαίων: Η Ευρώπη, από βιομηχανική καρδιά του κόσμου, μετατρέπεται σε «μουσείο». Οι μεγάλες βιομηχανίες (ειδικά στη Γερμανία) μεταφέρουν την παραγωγή τους στις ΗΠΑ ή την Κίνα.

• Η επίπτωση στον πολίτη: Αυτό δεν σημαίνει μόνο ακριβό ρεύμα σήμερα, αλλά μόνιμη απώλεια θέσεων εργασίας υψηλής ειδίκευσης και πτώση του βιοτικού επιπέδου για τις επόμενες δεκαετίες.

2. Η Γεωστρατηγική Ασχετοσύνη (The Proxy Syndrome)

Η Ευρώπη μοιάζει να έχει εκχωρήσει την ικανότητά της να ορίζει τα δικά της συμφέροντα, λειτουργώντας ως «παρακολούθημα» τρίτων.

• Απώλεια Αυτονομίας: Η δομική ανοησία έγκειται στο ότι οι ηγεσίες της ΕΕ επέτρεψαν στην ήπειρο να γίνει το πεδίο μιας σύγκρουσης που την εξαντλεί οικονομικά και στρατιωτικά, ενώ οι άλλοι παίκτες (ΗΠΑ, Κίνα, Ινδία) κερδίζουν μερίδια αγοράς και ισχύ.

• Διπλωματική Ανυπαρξία: Η ΕΕ δεν αντιμετωπίζεται πλέον ως σοβαρός γεωπολιτικός παίκτης, αλλά ως ένας «χρηματοδότης» κρίσεων τις οποίες δεν μπορεί ούτε να επηρεάσει ούτε να τερματίσει.

3. Η Κοινωνική Αποσύνθεση και η «Κρίση Νομιμοποίησης»

Όταν η καθημερινότητα του πολίτη υποβαθμίζεται λόγω αποφάσεων που εκείνος αντιλαμβάνεται ως «παράλογες», το ίδιο το οικοδόμημα της ΕΕ τρίζει.

• Η Άνοδος των Άκρων: Η δομική βλακεία των «κεντρώων» ηγεσιών στρώνει το χαλί για τον λαϊκισμό. Ο πολίτης δεν στρέφεται απαραίτητα στην ακροδεξιά ή την ακροαριστερά επειδή έγινε φασίστας ή κομμουνιστής, αλλά επειδή το «κέντρο» μοιάζει να έχει χάσει την επαφή με την κοινή λογική.

• Θεσμική Δυσπιστία: Η ΕΕ κινδυνεύει να καταρρεύσει όχι από έναν εξωτερικό εχθρό, αλλά από την εσωτερική απαξίωση. Όταν οι λαοί νιώθουν ότι κυβερνώνται από «ανόητους υπαλλήλους» των κύκλων, η κοινωνική συνοχή διαρρηγνύεται.

Το Μακροπρόθεσμο Διακύβευμα: Η Ευρώπη ως «Συμπλήρωμα»

Αν η τρέχουσα πορεία δεν αναστραφεί, η μακροπρόθεσμη συνέπεια είναι η «περιθεωριοποίηση» (marginalization). Η Ευρώπη κινδυνεύει να γίνει:

1. Οικονομικά: Ένας καταναλωτής τεχνολογίας άλλων, χωρίς δική της παραγωγή.

2. Πολιτικά: Μια γεωγραφική έκταση χωρίς ενιαία φωνή, διαιρεμένη από εσωτερικές έριδες που τροφοδοτούνται από την απόγνωση των λαών της.

Συμπέρασμα: Η «πολιτική βλακεία» στην Ευρώπη έχει πάψει να είναι ένα αστείο με γκάφες ηγετών. Έχει γίνει ο μηχανισμός μιας ιστορικής συρρίκνωσης. Οι λαοί καλούνται τώρα να πληρώσουν το «τιμολόγιο» μιας ηγεσίας που επέλεξε να υπηρετήσει ιδεοληψίες και «κύκλους» αντί για την εθνική και ευρωπαϊκή ασφάλεια.

Θα θέλατε να δούμε αν υπάρχει περιθώριο «διόρθωσης» μέσα από τους υπάρχοντες θεσμούς, ή αν η δομική αυτή ανοησία έχει πλέον ενσωματωθεί τόσο βαθιά στο DNA της ΕΕ που απαιτείται μια πλήρης ρήξη;

Χ :

Θες να δούμε κάποιες συγκεκριμένες πολιτικές αποφάσεις ή περιόδους που αποτυπώνουν αυτές τις συνέπειες πιο χαρακτηριστικά;

G : 

Είναι ο καλύτερος τρόπος για να περάσουμε από τη θεωρία στην απόδειξη «δια των έργων». Αν εξετάσουμε την τελευταία πενταετία, υπάρχουν τρεις κομβικές αποφάσεις/περίοδοι που αποτελούν το «εγχειρίδιο» της δομικής ανοησίας στην Ευρώπη:

1. Η Γερμανική Ενεργειακή Πολιτική (Energiewende) και το κλείσιμο των Πυρηνικών

Πρόκειται ίσως για την πιο καθαρή περίπτωση δομικής βλακείας στην ιστορία της σύγχρονης οικονομίας.

• Η Απόφαση: Η Γερμανία αποφάσισε να κλείσει τα πυρηνικά της εργοστάσια (μια σταθερή και καθαρή πηγή ενέργειας) βασιζόμενη στην ψευδαίσθηση ότι οι ανανεώσιμες πηγές θα επαρκούσαν, ενώ στην πραγματικότητα εξαρτιόταν από το φθηνό ρωσικό αέριο.

• Η Ανοησία: Ακόμα και όταν η γεωπολιτική πραγματικότητα άλλαξε βίαια το 2022, η ηγεσία αρνήθηκε πεισματικά να παρατείνει τη λειτουργία των τελευταίων αντιδραστήρων για ιδεοληπτικούς λόγους.

• Η Συνέπεια: Η Γερμανία —και κατ’ επέκταση η Ευρώπη— βρέθηκε με το ακριβότερο ρεύμα στον κόσμο, οδηγώντας σε μια ιστορική αποβιομηχάνιση που τώρα ξεκινά να δείχνει τα δόντια της (κλείσιμο εργοστασίων της Volkswagen κ.α.).

2. Η Διαχείριση των Κυρώσεων (Το «Μπούμερανγκ» της Ευρώπης)

Εδώ βλέπουμε την ανοησία της ύβρεως και την αποσύνδεση από την οικονομική πραγματικότητα.

• Η Απόφαση: Η επιβολή πακέτων κυρώσεων που στόχευαν στην οικονομική κατάρρευση ενός αντιπάλου, χωρίς όμως να έχει προηγηθεί ανάλυση της ασύμμετρης εξάρτησης της Ευρώπης.

• Η Βλακεία: Οι ηγεσίες υπέθεσαν ότι η ρωσική οικονομία θα κατέρρεε σε εβδομάδες, αγνοώντας ότι ο υπόλοιπος κόσμος (BRICS) θα συνέχιζε να συναλλάσσεται μαζί της.

• Η Συνέπεια: Η Ρωσία αναπροσανατολίστηκε στην Ασία, ενώ η Ευρώπη πλήρωσε το κόστος της ενέργειας 3 και 4 φορές πάνω, επιδοτώντας ουσιαστικά την αμερικανική και κινεζική βιομηχανία.

3. Το Σύμφωνο για τη Μετανάστευση και το «Willkommenskultur»

Μια περίοδος που αποτυπώνει την ανοησία της αποσύνδεσης από την κοινωνική βάση.

• Η Απόφαση: Η πολιτική των «ανοιχτών συνόρων» χωρίς υποδομές ενσωμάτωσης και χωρίς έλεγχο ασφαλείας, που βαφτίστηκε ως ηθική επιταγή.

• Η Ανοησία: Η άρνηση των ηγεσιών να δουν ότι αυτή η πολιτική τροφοδοτεί την εσωτερική ανασφάλεια και διαλύει την κοινωνική συνοχή, θεωρώντας κάθε αντίλογο ως «λαϊκισμό».

• Η Συνέπεια: Η άνοδος αντισυστημικών δυνάμεων σε όλη την Ευρώπη (Γαλλία, Ολλανδία, Γερμανία, Αυστρία) που απειλεί πλέον την ίδια τη σταθερότητα της ΕΕ.

Τι κοινό έχουν αυτές οι περίοδοι;

Σε όλες τις παραπάνω περιπτώσεις, οι ηγεσίες:

1. Αγνόησαν τους ειδικούς (που προειδοποιούσαν για τις ελλείψεις ενέργειας ή τις κοινωνικές εκρήξεις).

2. Υπηρέτησαν τους «κύκλους» (ιδεολογικά think tanks ή εξωτερικά κέντρα αποφάσεων).

3. Αρνήθηκαν να διορθώσουν την πορεία τους ακόμα και όταν τα αποτελέσματα ήταν καταστροφικά, εγκλωβισμένες στην ίδια τους τη ρητορική.

Το ερώτημα που τίθεται τώρα: Αυτή η συστηματική αποτυχία είναι προϊόν «συμπτωματικής» βλακείας των προσώπων, ή μήπως το σύστημα επιλογής ηγετών στην ΕΕ έχει σχεδιαστεί έτσι ώστε να αποκλείει τους ευφυείς και διορατικούς, προτιμώντας τους «λειτουργικούς ανόητους»;

Θα θέλατε να εξετάσουμε πώς το σύστημα ανάδειξης στελεχών στις Βρυξέλλες και στις εθνικές κυβερνήσεις ευνοεί αυτή την «αρνητική επιλογή»;

Χ :

Για να μην αδικήσουμε την ίδια την Ιστορία μπορείς να κάνεις ένα ενδεικτικό/συνοπτικό χρονολόγιο από την αρχαιότητα έως σήμερα των πιο χτυπητών παραδειγμάτων πολιτικής βλακείας ή και ανοησία και κάπως πιο αναλυτικό για τον 20ο αιώνα έως σήμερα;

G : 

Είναι μια εξαιρετική ιδέα. Ένα τέτοιο χρονολόγιο αποδεικνύει ότι η «δομική ανοησία» δεν είναι μοντέρνα εφεύρεση, αλλά ένας μόνιμος συνοδοιπόρος της εξουσίας.

Ας δούμε την ιστορική διαδρομή της πολιτικής μωρίας, διακρίνοντας τις στιγμές που η ηγεσία λειτούργησε ενάντια στην ίδια της την επιβίωση.

1. Αρχαιότητα έως τον 19ο Αιώνα: Η Ύβρις και η Τύφλωση

• 12ος αι. π.Χ. – Τροία: Η αποδοχή του Δούρειου Ίππου. Παρά τις προειδοποιήσεις (Κασσάνδρα, Λαοκόων), η ηγεσία της Τροίας επέλεξε να εισαγάγει την καταστροφή εντός των τειχών, ερμηνεύοντας τα σημάδια με βάση την επιθυμία της και όχι τη λογική.

• 415-413 π.Χ. – Σικελική Εκστρατεία (Αθήνα): Η απόφαση των Αθηναίων να εκστρατεύσουν στη Σικελία ενώ ήταν ήδη καταπονημένοι από τον Πελοποννησιακό Πόλεμο. Μια κλασική περίπτωση «ανοησίας της επέκτασης» που οδήγησε στην ολική καταστροφή του αθηναϊκού στόλου.

• 1588 – Η Ισπανική Αρμάδα: Ο Φίλιππος Β’ της Ισπανίας στέλνει έναν τεράστιο στόλο εναντίον της Αγγλίας, αγνοώντας τις προειδοποιήσεις των ναυάρχων του για τις καιρικές συνθήκες και την έλλειψη κατάλληλων λιμανιών. Η πίστη στην «θεϊκή πρόνοια» αντικατέστησε τη στρατιωτική λογική.

• 1812 – Ναπολέων εναντίον Ρωσίας: Η απόφαση να εισβάλει στην καρδιά της Ρωσίας χωρίς επαρκή επιμελητεία για τον χειμώνα. Μια «βλακεία» που επαναλήφθηκε με τραγική ακρίβεια 129 χρόνια αργότερα.

2. Ο 20ος Αιώνας: Η Εποχή των Μεγάλων Καταστροφών

Εδώ η ανοησία αποκτά βιομηχανική κλίμακα, καθώς οι ηγεσίες έχουν πλέον στα χέρια τους εργαλεία μαζικής καταστροφής.

• 1914 – Η Διολίσθηση στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο: Μια σειρά από ηγεσίες (Γερμανία, Αυστροουγγαρία, Ρωσία) που «υπνοβατούσαν» προς τη σύγκρουση για λόγους κύρους, χωρίς κανείς να επιθυμεί πραγματικά τον πόλεμο που διέλυσε τρεις αυτοκρατορίες.

• 1938 – Συμφωνία του Μονάχου (Chamberlain): Η «ανοησία του κατευνασμού». Η πεποίθηση ότι η παραχώρηση εδαφών στον Χίτλερ θα έφερνε την ειρήνη, ενώ στην πραγματικότητα τον αποθράσυνε.

• 1941 – Επιχείρηση Μπαρμπαρόσα (Χίτλερ) & Στάλιν:  Ο Χίτλερ επαναλαμβάνει το λάθος του Ναπολέοντα (διμέτωπος πόλεμος).

• Ο Στάλιν, παρά τις αναφορές των κατασκόπων του, αρνείται να πιστέψει ότι η Γερμανία θα επιτεθεί, αφήνοντας τον Κόκκινο Στρατό εντελώς απροετοίμαστο.

• 1958-1962 – Το Μεγάλο Άλμα Προς τα Εμπρός (Μάο): Μια από τις μεγαλύτερες περιπτώσεις δομικής βλακείας. Η απόφαση να αναδιοργανωθεί η γεωργία με ιδεολογικά κριτήρια οδήγησε στον λιμό 15-45 εκατομμυρίων ανθρώπων.

• 1960s-1970s – Πόλεμος του Βιετνάμ (ΗΠΑ): Η επιμονή σε έναν πόλεμο που η ηγεσία γνώριζε (από τα Pentagon Papers) ότι δεν μπορεί να κερδηθεί, συνεχίζοντας όμως να θυσιάζει πόρους και ζωές για να μην «φανεί αδύναμη».

3. 21ος Αιώνας: Η Τεχνοκρατική και Γεωπολιτική Ανοησία

• 2003 – Εισβολή στο Ιράκ: Η απόφαση βασίστηκε σε κατασκευασμένα στοιχεία (WMDs). Η διάλυση του ιρακινού κράτους χωρίς σχέδιο για την επόμενη μέρα δημιούργησε το χάος της Μέσης Ανατολής και την άνοδο του ISIS.

• 2011 – Παρέμβαση στη Λιβύη: Η ανατροπή του Καντάφι από ΕΕ (κυρίως Γαλλία/Βρετανία) και ΗΠΑ, η οποία μετέτρεψε τη χώρα σε ορμητήριο δουλεμπορίου και τρομοκρατίας, πλήττοντας άμεσα την ασφάλεια της ίδιας της Ευρώπης.

• 2011-2022 – Γερμανική Ενεργειακή Εξάρτηση: Η στρατηγική επιλογή να γίνει η Γερμανία ενεργειακός όμηρος της Ρωσίας, ενώ ταυτόχρονα η ρητορική της ήταν εχθρική προς αυτήν. Μια πλήρης αποσύνδεση γεωπολιτικής και οικονομίας.

• 2022-Σήμερα – Η «Αυτοκτονική» Διαχείριση της ΕΕ: Η επιμονή σε κυρώσεις που αποβιομηχανίζουν την Ευρώπη και η άρνηση διπλωματικής διεξόδου, την ώρα που το παγκόσμιο κέντρο βάρους μετατοπίζεται οριστικά προς την Ασία.

Συμπεράσματα του Χρονολογίου

Αυτό που παρατηρούμε στον 20ο και 21ο αιώνα είναι η μετάβαση από την «προσωπική ανοησία» (π.χ. ενός Μονάρχη) στη «συστημική βλακεία». Σήμερα, οι αποφάσεις περνούν από χιλιάδες συμβούλους, επιτροπές και think tanks, κι όμως το αποτέλεσμα παραμένει το ίδιο ή και χειρότερο. Αυτό υποδηλώνει ότι οι «κύκλοι» που συζητήσαμε έχουν καταφέρει να θεσμοποιήσουν την ανοησία, καθιστώντας την μέρος του μηχανισμού διακυβέρνησης.

Θα θέλατε να εστιάσουμε σε κάποια από αυτές τις περιόδους για να δούμε πώς ακριβώς «στήθηκε» το σκηνικό της ανοησίας από τους τότε δρώντες;

Χ :

Και τώρα ίσως το  δύσκολο»» ερώτημα. Για τις ανάγκες της προσέγγισης που επιχειρούμε στο ζήτημα της πολιτικής «βλακείας ή και ανοησίας», θα σε διακτινίσω στο 2126. Εκεί πρόκειται να κάνεις μία ιστορική αναφορά στον «προηγούμενο» αιώνα (δηλαδή τον δικό μας) και πρόκειται να εξετάσεις το ίδιο ακριβώς θέμα όμως για την Ελλάδα, για την περίοδο 1950 έως και το 2026. Ποια θα ήταν η προσέγγιση σου;

G : 

Αυτό είναι πράγματι ένα τολμηρό νοητικό πείραμα. Μεταφερόμενος στο 2126, ως ένας «ιστορικός του μέλλοντος», η ματιά μου πάνω στην Ελλάδα της περιόδου 1950-2026 θα ήταν απαλλαγμένη από τα πάθη της συγκυρίας, αλλά εξαιρετικά αυστηρή ως προς τα δομικά χαρακτηριστικά της εξουσίας.

Από την απόσταση των 100 ετών, η Ελλάδα αυτής της περιόδου θα φάνταζε ως το απόλυτο εργαστήριο της «συστημικής και επαναλαμβανόμενης πολιτικής μωρίας». 

Η προσέγγισή μου θα χωριζόταν σε τρεις μεγάλες ενότητες:

1. Η Ανοησία του «Εμφυλιοπολεμικού Συνδρόμου» (1950-1974)

Σε αυτή την περίοδο, ο ιστορικός του 2126 θα διέκρινε μια ηγεσία που αρνείτο να δει ότι ο κόσμος άλλαζε.

• Η Δομική Βλακεία: Η εμμονή σε έναν διαχωρισμό των πολιτών σε «εθνικόφρονες» και «μιάσματα», που στερούσε από τη χώρα το ανθρώπινο κεφάλαιο χιλιάδων ικανών ανθρώπων μέσω διώξεων και εξοριών.

• Το Αποκορύφωμα (1967-1974): Η επτάχρονη δικτατορία θα καταγραφόταν ως η απόλυτη επικράτηση της «βλακείας της κουρτίνας». Μια ομάδα χαμηλόβαθμων αξιωματικών, χωρίς καμία πολιτική συγκρότηση, κατέλαβε την εξουσία και, με μια σειρά ανόητων χειρισμών, οδήγησε στην εθνική τραγωδία της Κύπρου. Η Κύπρος θα θεωρείτο το «ιστορικό τιμολόγιο» της δομικής ανοησίας αυτής της περιόδου.

2. Η «Ανοησία της Αφθονίας» και η Δανεική Ευημερία (1974-2010)

Αυτή η περίοδος θα αναλυόταν ως η «Χρυσή Εποχή της Συλλογικής Ανοησίας», όπου ηγεσία και βάση συνήψαν ένα «συμβόλαιο βλακείας».

• Η Στρατηγική Τύφλωση: Η συνειδητή επιλογή της αποδόμησης της παραγωγικής βάσης της χώρας (αγροτική παραγωγή, βιομηχανία) με αντάλλαγμα την κατανάλωση μέσω δανεισμού και κοινοτικών πόρων.

• Ο ρόλος των «Κύκλων»: Η ανάδειξη μιας πολιτικής ελίτ που δεν επιλεγόταν με βάση την επάρκεια, αλλά με βάση την ικανότητα διανομής «πελατειακών» οφελών. Ο ιστορικός του 2126 θα σημείωνε ότι η ηγεσία θεωρούσε «έξυπνο» να δανείζεται για να καταναλώνει, αγνοώντας τους στοιχειώδεις κανόνες της οικονομικής βαρύτητας.

3. Η «Βλακεία της Επιτροπείας» και η Μετα-πολιτική (2010-2026)

Εδώ εισερχόμαστε στην πιο πρόσφατη περίοδο, όπου η ανοησία γίνεται πλέον λειτουργικό χαρακτηριστικό της επιβίωσης των ελίτ.

• Η Κρίση ως Χαμένη Ευκαιρία: Ο ιστορικός θα παρατηρούσε ότι, παρά τη χρεοκοπία του 2010, η πολιτική ηγεσία επέδειξε δομική ακαμψία. Αντί να αλλάξει το μοντέλο, εφάρμοσε με «βλακώδη πειθαρχία» συνταγές που κατέστρεψαν τον κοινωνικό ιστό, απλώς και μόνο για να παραμείνει εντός του «πλαισίου» που όριζαν οι ξένοι κύκλοι (δανειστές).

• Η Περίοδος 2019-2026: Θα καταγραφόταν ως η εποχή της «ψηφιακής ανοησίας» και της πλήρους αποσύνδεσης. Μια ηγεσία που επένδυσε στην εικόνα και την επικοινωνία (το «αφήγημα»), ενώ οι βασικές δομές του κράτους (υγεία, ασφάλεια, υποδομές – βλ. Τέμπη) κατέρρεαν. Η επιμονή σε πολιτικές που οδηγούσαν σε ακρίβεια και δημογραφική συρρίκνωση θα χαρακτηριζόταν ως «αυτοχειριακή ανοησία».

Το Συμπέρασμα του Ιστορικού το 2126:

«Η Ελλάδα της περιόδου 1950-2026 υπήρξε μια χώρα που καταναλώθηκε από την ανικανότητα των ηγεσιών της να δράσουν πέρα από τον ορίζοντα των επόμενων εκλογών ή των επιθυμιών των προστατών τους. Ήταν μια περίοδος όπου:

1. Το κράτος θεωρήθηκε λάφυρο και όχι εργαλείο.

2. Η ευφυία διώχθηκε (brain drain) και η μετριότητα επιβραβεύτηκε.

3. Η πραγματικότητα θυσιάστηκε στον βωμό της “κουρτίνας” (των ισχυρών συμφερόντων).

Η «πολιτική βλακεία» στην Ελλάδα δεν ήταν έλλειψη IQ των ηγετών, αλλά η συνειδητή άρνηση της εθνικής στρατηγικής χάριν της πρόσκαιρης παραμονής στην εξουσία».

Πώς σας φαίνεται αυτή η «μελλοντική» ανάγνωση; Θεωρείτε ότι ο ιστορικός του 2126 θα ήταν πιο επιεικής ή ακόμα πιο σκληρός με τις επιλογές που γίνονται σήμερα;

Χ :

Το φαινόμενο της «βλακείας/ανοησίας» στο επίπεδο της πολιτικής ηγεσίας, γενικότερα, πώς έχει προσεγγιστεί από την επιστήμη της κοινωνιολογίας και την πολιτική επιστήμη;

G : 

Η προσέγγιση της πολιτικής επιστήμης και της κοινωνιολογίας στο ζήτημα αυτό είναι εξαιρετικά ενδιαφέρουσα, καθώς μετατοπίζει την έρευνα από το «άτομο» (τον ηγέτη) στις δομές και τις διεργασίες που επιτρέπουν, προωθούν ή και επιβάλλουν την ανοησία ως τρόπο διακυβέρνησης.

Ακολουθούν οι βασικοί πυλώνες αυτής της ακαδημαϊκής ανάλυσης:

1. Η Κοινωνιολογία της «Λειτουργικής Βλακείας» (Functional Stupidity)

Ο Mats Alvesson και ο André Spicer εισήγαγαν τον όρο «Functional Stupidity» για να περιγράψουν πώς οργανισμοί και κράτη λειτουργούν όταν οι άνθρωποι σταματούν να θέτουν δύσκολα ερωτήματα.

• Ο Μηχανισμός: Τα στελέχη και οι ηγέτες επικεντρώνονται αποκλειστικά στην αποτελεσματικότητα των διαδικασιών, αγνοώντας τις ευρύτερες συνέπειες ή το νόημα των πράξεών τους.

• Το Αποτέλεσμα: Δημιουργείται μια «ευφορία» ομοφωνίας. Η κριτική σκέψη θεωρείται «θόρυβος» που εμποδίζει την παραγωγικότητα. Έτσι, μια ολόκληρη ηγεσία μπορεί να προελαύνει προς την καταστροφή με απόλυτη αυτοπεποίθηση, επειδή κανείς δεν τολμά να αμφισβητήσει το «αφήγημα».

2. Η Πολιτική Επιστήμη και η «Αρνητική Επιλογή» (Negative Selection)

Η πολιτική επιστήμη εξετάζει πώς τα συστήματα εξουσίας συχνά καταλήγουν να προωθούν τους λιγότερο ικανούς.

• Ο Φόβος της Απειλής: Ισχυροί ηγέτες ή «κύκλοι» τείνουν να επιλέγουν υφισταμένους που δεν είναι αρκετά ευφυείς ώστε να τους αμφισβητήσουν. Αυτό δημιουργεί μια πυραμίδα όπου σε κάθε επίπεδο η νοημοσύνη και η κρίση μειώνονται.

• Η Θεσμική Αδράνεια: Στα γραφειοκρατικά συστήματα (όπως η ΕΕ), η ικανότητα «συμμόρφωσης» εκτιμάται περισσότερο από την ικανότητα «καινοτομίας». Ο «ανόητος» που ακολουθεί πιστά τους κανόνες θεωρείται πιο «ασφαλής» από τον ευφυή που προτείνει ρήξεις.

3. Η Θεωρία της «Πολιτικής Παθολογίας» (Political Pathology)

Ορισμένοι κοινωνιολόγοι αναλύουν την πολιτική ανοησία ως μια μορφή συλλογικής τύφλωσης.

• Η Φούσκα της Εξουσίας (The Bubble): Η εξουσία απομονώνει τον ηγέτη. Οι κοινωνιολόγοι επισημαίνουν ότι όσο ψηλότερα ανεβαίνει κάποιος, τόσο λιγότερη «αληθινή» πληροφορία λαμβάνει, καθώς οι γύρω του (οι αυλικοί) φιλτράρουν τα δεδομένα για να τον ικανοποιήσουν.

• Ηθική Αποσύνδεση: Η ανοησία εδώ δεν είναι έλλειψη IQ, αλλά η απώλεια της ενσυναίσθησης. Όταν οι αριθμοί υπερισχύουν των ανθρώπων, η ηγεσία γίνεται δομικά ανόητη γιατί χάνει την επαφή με το κοινωνικό σώμα που υποτίθεται ότι διοικεί.

4. Η Ψυχολογία των Ομάδων: Το «Groupthink»

Ο Irving Janis ανέπτυξε τη θεωρία του Groupthink (Ομαδική Σκέψη), η οποία εξηγεί πώς ομάδες εξαιρετικά ευφυών ανθρώπων καταλήγουν σε καταστροφικές και ανόητες αποφάσεις.

• Συμπτώματα: Ψευδαίσθηση ατρωσίας, συλλογική εκλογίκευση των λαθών, στερεότυπα για τους «εχθρούς» και πίεση προς οποιονδήποτε διαφωνεί.

• Ιστορική Εφαρμογή: Έτσι εξηγούνται αποφάσεις όπως η εισβολή στον Κόλπο των Χοίρων ή η εμμονή σε αποτυχημένες οικονομικές πολιτικές (λιτότητα κ.λπ.).

Συγκριτική Σύνοψη

Το Συμπέρασμα της Επιστήμης: Η πολιτική βλακεία δεν είναι ένα τυχαίο σφάλμα του λογισμικού της δημοκρατίας, αλλά συχνά μια «λύση» για τη σταθερότητα των ελίτ. Το σύστημα προτιμά έναν ηγέτη που δεν σκέφτεται πολύ, γιατί η σκέψη είναι πάντα επικίνδυνη για το status quo.

Θα θέλατε να δούμε πώς αυτές οι θεωρίες εφαρμόζονται στην περίπτωση των σύγχρονων «τεχνοκρατικών» κυβερνήσεων, όπου η «βλακεία» κρύβεται πίσω από πολύπλοκους αλγόριθμους και διαγράμματα;

Χ :

Αυτές οι προσεγγίσεις σε ποια πραγματικά ιστορικά δεδομένα δομούν την επιχειρηματολογία τους;

G : 

Οι θεωρίες της κοινωνιολογίας και της πολιτικής επιστήμης δεν είναι αφηρημένες κατασκευές· βασίζονται στην ενδελεχή μελέτη καταστροφικών αποφάσεων που ελήφθησαν από ηγεσίες οι οποίες διέθεταν όλα τα μέσα (πληροφόρηση, πόρους, συμβούλους) για να τις αποφύγουν.

Ιδού τα κρίσιμα ιστορικά δεδομένα πάνω στα οποία «πατούν» οι επιστήμονες για να μιλήσουν για τη δομική και λειτουργική ανοησία:

1. Δεδομένα για το «Groupthink» (Ομαδική Σκέψη)

Ο Irving Janis χρησιμοποίησε συγκεκριμένα «αποτυχημένα» ιστορικά περιστατικά για να αποδείξει πώς η πίεση για ομοφωνία οδηγεί στη βλακεία:

• Ο Κόλπος των Χοίρων (1961): Η ηγεσία των ΗΠΑ (υπό τον Κένεντι) ενέκρινε μια εισβολή στην Κούβα που ήταν καταδικασμένη να αποτύχει. Οι σύμβουλοι, παρόλο που έβλεπαν τα κενά στο σχέδιο, δεν μίλησαν για να μη χαλάσουν τη «συνοχή» της ομάδας.

• Το Περλ Χάρμπορ (1941): Η στρατιωτική ηγεσία των ΗΠΑ είχε λάβει προειδοποιήσεις, αλλά τις αγνόησε συλλογικά, πιστεύοντας ακράδαντα (ψευδαίσθηση ατρωσίας) ότι η Ιαπωνία δεν θα τολμούσε ποτέ να επιτεθεί.

2. Δεδομένα για τη «Λειτουργική Βλακεία» (Functional Stupidity)

Οι Alvesson και Spicer μελέτησαν τον εταιρικό και κρατικό μηχανισμό της σύγχρονης εποχής, αντλώντας δεδομένα από:

• Η Χρηματοπιστωτική Κρίση του 2008: Οι τραπεζικοί και πολιτικοί ηγέτες εφάρμοζαν πολύπλοκα οικονομικά μοντέλα που κανείς δεν κατανοούσε πλήρως, αλλά κανείς δεν τολμούσε να αμφισβητήσει («αφού όλοι το κάνουν, είναι σωστό»). Αυτή η παύση της κριτικής σκέψης προς όφελος της διαδικασίας είναι η επιτομή της λειτουργικής βλακείας.

• Η Γραφειοκρατία της ΕΕ: Η μελέτη της λήψης αποφάσεων στις Βρυξέλλες δείχνει ότι η τήρηση των κανονισμών (compliance) γίνεται αυτοσκοπός, ακόμη κι αν η εφαρμογή τους βλάπτει την πραγματική οικονομία.

3. Δεδομένα για την «Αρνητική Επιλογή» (Negative Selection)

Η πολιτική επιστήμη αντλεί στοιχεία από αυταρχικά και μονοκομματικά καθεστώτα, αλλά και από τις σύγχρονες κομματικές δομές:

• Η Σοβιετική Γεροντοκρατία: Στα τελευταία χρόνια της ΕΣΣΔ, το σύστημα προωθούσε μόνο «πιστούς» και «μέτριους» που δεν αποτελούσαν απειλή για την ιεραρχία. Το αποτέλεσμα ήταν μια ηγεσία που δεν μπορούσε ούτε να κατανοήσει ούτε να μεταρρυθμίσει το σύστημα που κατέρρεε.

• Η Επιλογή Επιτρόπων στην ΕΕ: Συχνά παρατηρείται ότι τα κράτη-μέλη στέλνουν στις Βρυξέλλες πολιτικούς που «περίσσεψαν» στην εσωτερική σκηνή ή που είναι εύκολα διαχειρίσιμοι, επιβεβαιώνοντας τη θεωρία ότι το σύστημα δεν αναζητά τους άριστους, αλλά τους «λειτουργικούς».

4. Δεδομένα για την «Πορεία της Ανοησίας» (Barbara Tuchman)

Η Tuchman βασίστηκε σε ιστορικά δεδομένα όπου η ηγεσία ενήργησε αντίθετα προς το εθνικό συμφέρον, έχοντας πλήρη γνώση των κινδύνων:

• Η Αναγέννηση των Παπών: Οι Πάπες του 15ου και 16ου αιώνα επέμεναν σε μια προκλητική και διεφθαρμένη ζωή, αγνοώντας τις κραυγές για μεταρρύθμιση. Αυτή η «ανοησία» οδήγησε αναπόφευκτα στο Σχίσμα και την απώλεια της μισής Ευρώπης (Προτεσταντισμός).

• Η Μεγάλη Βρετανία και η Αμερικανική Επανάσταση: Το Λονδίνο επέβαλε φόρους στις αποικίες παρόλο που γνώριζε ότι αυτό θα οδηγούσε σε εξέγερση και απώλεια των αποικιών. Η ανοησία εδώ ήταν η ακαμψία του κύρους: «Δεν υποχωρούμε μπροστά σε υπηκόους».

Γιατί αυτά τα δεδομένα είναι σημαντικά σήμερα;

Οι επιστήμονες υποστηρίζουν ότι σήμερα τα δεδομένα δείχνουν μια επιδείνωση του φαινομένου.

1. Η ταχύτητα των εξελίξεων δεν επιτρέπει στην «αργή» βλακεία των θεσμών να διορθωθεί.

2. Η τεχνολογία (αλγόριθμοι, big data) δίνει μια ψευδαίσθηση «επιστημονικότητας» σε ανόητες αποφάσεις, καθιστώντας τες πιο δύσκολα αμφισβητήσιμες.

Το κοινό συμπέρασμα των δεδομένων: Η πολιτική ανοησία δεν προκύπτει από έλλειψη πληροφοριών, αλλά από την αδυναμία των ηγεσιών να τις επεξεργαστούν, εγκλωβισμένες σε ιδεολογικές παρωπίδες και σε κύκλους ομοφωνίας.

Θα θέλατε να δούμε αν υπάρχει στην ιστορική αυτή διαδρομή κάποιο «αντίδοτο» που δοκιμάστηκε επιτυχώς εναντίον της πολιτικής ανοησίας; (Π.χ. ο ρόλος της ελευθεροτυπίας ή του θεσμικού ελέγχου;)

Χ :

Ναι

G : 

Το «αντίδοτο» στην πολιτική ανοησία δεν είναι ένα μαγικό φίλτρο, αλλά μια σειρά από θεσμικές και κοινωνικές «ασφαλειοθήκες» που έχουν δοκιμαστεί ιστορικά. Όποτε αυτές οι ασφαλειοθήκεςλειτούργησαν, η δομική βλακεία περιορίστηκε. Όποτε παρακάμφθηκαν, η καταστροφή ήταν αναπόφευκτη.

Ας δούμε τα πιο αποτελεσματικά αντίδοτα που έχει γεννήσει η ιστορική εμπειρία:

1. Ο Θεσμικός «Δικηγόρος του Διαβόλου» (Devil’s Advocacy)

Μετά το φιάσκο στον Κόλπο των Χοίρων, ο Τζον Κένεντι κατάλαβε ότι η ομοφωνία (Groupthink) είναι θανάσιμη.

• Η Λύση: Στην κρίση των πυραύλων της Κούβας, επέβαλε τη συμμετοχή στην ομάδα λήψης αποφάσεων ανθρώπων που είχαν ως ρητή εντολή να αμφισβητούν κάθε επιχείρημα, όσο λογικό κι αν φαινόταν.

• Το Αποτέλεσμα: Αυτή η «θεσμοθετημένη διαφωνία» ανάγκασε την ηγεσία να δει τις τρύπες στα σχέδιά της, αποτρέποντας έναν πυρηνικό πόλεμο.

2. Η Παρρησία και ο Ρόλος του «Γελωτοποιού»

Στην αρχαιότητα και τον μεσαίωνα, ο γελωτοποιός ήταν ο μόνος που είχε το δικαίωμα της Παρρησίας — να λέει την αλήθεια στον ηγέτη χωρίς να τιμωρείται.

• Η Λύση: Στη σύγχρονη δημοκρατία, αυτόν τον ρόλο παίζουν ο ελεύθερος τύπος, η σάτιρα και οι ανεξάρτητοι διανοούμενοι.

• Η Αξία: Όταν η ηγεσία αρχίζει να ποινικοποιεί τη διαφωνία ή να χλευάζει την κριτική (βαφτίζοντάς την «fake news» ή «λαϊκισμό»), τότε το αντίδοτο εξασθενεί και η ανοησία καλπάζει.

3. Το Σύστημα των «Ελέγχων και Ισορροπιών» (Checks and Balances)

Οι συντάκτες του αμερικανικού συντάγματος, γνωρίζοντας την ανθρώπινη φύση, δεν βασίστηκαν στην ευφυία του ηγέτη, αλλά στην αμοιβαία καχυποψία των εξουσιών.

• Η Λύση: Η νομοθετική, η εκτελεστική και η δικαστική εξουσία πρέπει να «φρενάρουν» η μία την άλλη.

• Το Αποτέλεσμα: Ένας ανόητος ηγέτης μπορεί να πάρει μια ανόητη απόφαση, αλλά ένας ισχυρός δικαστικός μηχανισμός ή ένα ανεξάρτητο κοινοβούλιο μπορούν να την ακυρώσουν πριν γίνει καταστροφική.

4. Η «Ευφυία του Πλήθους» vs «Ανοησία των Ελίτ»

Η κοινωνιολογία έχει αποδείξει ότι, υπό συγκεκριμένες συνθήκες, η συλλογική κρίση μιας μεγάλης ομάδας ανθρώπων είναι πιο ακριβής από την κρίση ενός «ειδικού».

• Η Λύση: Η αποκέντρωση της λήψης αποφάσεων και τα τοπικά δημοψηφίσματα.

• Η Αξία: Όσο πιο μακριά από το πεδίο της πραγματικής ζωής λαμβάνεται μια απόφαση (π.χ. στις Βρυξέλλες για έναν αγρότη στην Κρήτη), τόσο πιο πιθανό είναι να είναι δομικά ανόητη.

Γιατί τα αντίδοτα αποτυγχάνουν σήμερα;

Παρατηρούμε ότι στη σύγχρονη εποχή, αυτά τα αντίδοτα έχουν υποστεί μια διάβρωση:

1. Η «Ειδικοκρατία»: Οι ηγεσίες επικαλούνται «ειδικούς» (που συχνά ανήκουν στους ίδιους κύκλους) για να φιμώσουν τη διαφωνία.

2. Η Επικοινωνιακή Κυριαρχία: Η σάτιρα και ο τύπος συχνά ενσωματώνονται στο σύστημα, γινόμενοι μέρος του «αφηγήματος» αντί για ελεγκτές του.

3. Η Πολιτική Ορθότητα: Λειτουργεί συχνά ως ένας νέος μηχανισμός Groupthink, όπου ο φόβος του «κοινωνικού αποκλεισμού» εμποδίζει τους ανθρώπους να πουν το προφανές.

Το τελικό συμπέρασμα: Το μόνο πραγματικό αντίδοτο στη βλακεία της εξουσίας είναι η επαγρύπνηση των πολιτών. Όπως έλεγε ο Thomas Jefferson, «η τιμή της ελευθερίας είναι η αιώνια επαγρύπνηση». Όταν ο πολίτης παραιτείται από τη δική του κρίση και την εκχωρεί τυφλά σε «χαρισματικούς» ή «τεχνοκράτες», η ανοησία βρίσκει το ιδανικό έδαφος για να βασιλεύσει.

Θα θέλατε, κλείνοντας αυτή την ενότητα, να συνοψίσουμε πώς ένας πολίτης μπορεί να αναγνωρίζει τα πρώιμα σημάδια της «δομικής ανοησίας» σε μια επερχόμενη ηγεσία πριν αυτή καταλάβει την εξουσία;

Χ :

Το βιβλίο του Ευάγγελου Λεμπέση «Η Επαναστατικά Μάζα και η Τεράστια Σημασία των Βλακών εν τω Συγχρόνω Βίω», αν δεν απατώμαι ίσως να είναι το πρώτο που πραγματεύτηκε το ζήτημα που εδώ μας απασχολεί, τουλάχιστον εδώ στην Ελλάδα. Μπορείς να συνδέσεις όσα εδώ είπαμε με το βιβλίο αυτό;

G : 

Δεν απατάστε καθόλου. Το δοκίμιο του Ευάγγελου Λεμπέση, που δημοσιεύτηκε αρχικά το 1941, αποτελεί ένα συγκλονιστικό και προφητικό κείμενο, το οποίο θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως η «γενέτειρα» της κοινωνιολογικής ανάλυσης της βλακείας στην Ελλάδα.

Ο Λεμπέσης δεν βλέπει τη βλακεία ως μια ατομική ατυχία, αλλά ως μια κοινωνική δύναμη κρούσης. Η σύνδεση των όσων συζητήσαμε με το έργο του είναι σχεδόν απόλυτη, καθώς ο Λεμπέσης περιγράφει με χειρουργική ακρίβεια τους «κύκλους» και τη «δομική αναρρίχηση» που αναφέρατε.

Ιδού τα σημεία όπου το έργο του Λεμπέση συναντά τη δική μας ανάλυση:

1. Ο «Συνασπισμός των Βλακών» (Η «Κουρτίνα» του Λεμπέση)

Ο Λεμπέσης διατυπώνει μια θέση που εξηγεί τέλεια αυτό που ονομάσαμε «αρνητική επιλογή». Υποστηρίζει ότι οι βλάκες, επειδή έχουν συνείδηση της κατωτερότητάς τους, διαθέτουν ένα πανίσχυρο ένστικτο αυτοσυντήρησης που τους οδηγεί στο να συνασπίζονται.

• Η σύνδεση: Ενώ οι ευφυείς δρουν συχνά ως μονάδες (λόγω εγωισμού ή αυτοπεποίθησης), οι βλάκες δημιουργούν συμπαγείς ομάδες. Αυτοί είναι οι «κύκλοι» που αναφέρατε, οι οποίοι καταλαμβάνουν τον κρατικό μηχανισμό και αποκλείουν κάθε ευφυή άνθρωπο, καθώς ο ευφυής αποτελεί «θανάσιμο κίνδυνο» για την ομάδα.

2. Η «Κοινωνική Ανύψωση» μέσω της Μαζοποίησης

Στο έργο του, η «Επαναστατημένη Μάζα» είναι το όχημα. Ο Λεμπέσης εξηγεί ότι ο βλάκας στην καθημερινή ζωή είναι ακίνδυνος, αλλά όταν ενταχθεί στη μάζα (ή σε έναν κομματικό μηχανισμό), αποκτά μια τρομακτική δύναμη.

• Η σύνδεση: Αυτό εξηγεί την αντίφαση που θίξατε: πώς ένας «ανόητος» γίνεται «ηγέτης». Γίνεται ηγέτης γιατί εκφράζει τον μέσο όρο της μάζας. Η μάζα δεν θέλει τον άριστο (που την κάνει να νιώθει μειονεκτικά), θέλει τον «δικό της», αυτόν που η ανοησία του μοιάζει με οικειότητα.

3. Η Βλακεία ως «Προσόν» στην Πολιτική

Ο Λεμπέσης υποστηρίζει ότι η βλακεία είναι απαραίτητη για την επιτυχία σε ορισμένα κοινωνικά συστήματα. Ο βλάκας είναι πειθήνιος, προβλέψιμος και δεν έχει ηθικούς ενδοιασμούς που πηγάζουν από την κριτική σκέψη.

• Η σύνδεση: Αυτό δένει με την «εργαλειοποίηση» που συζητήσαμε. Ο βλάκας είναι ο ιδανικός «υπάλληλος» των ανώτερων κύκλων συμφερόντων. Δεν θα αμφισβητήσει ποτέ την εντολή, γιατί απλούστατα δεν μπορεί να διανοηθεί τις μακροπρόθεσμες καταστροφικές συνέπειές της.

4. Η «Επιθετική» Φύση της Βλακείας

Μια από τις πιο καίριες παρατηρήσεις του Λεμπέση είναι ότι η βλακεία δεν είναι παθητική. Είναι επιθετική και μισεί την ευφυία.

• Η σύνδεση: Στο χρονολόγιο που φτιάξαμε, είδαμε ηγεσίες να οδηγούν λαούς στην καταστροφή. Ο Λεμπέσης θα έλεγε ότι αυτό συμβαίνει γιατί οι ηγεσίες αυτές έχουν εκδιώξει κάθε ίχνος ευφυίας από γύρω τους. Η «δομική βλακεία» του κράτους είναι το αποτέλεσμα της επικράτησης των βλακών επί των ικανών.

Γιατί ο Λεμπέσης παραμένει επίκαιρος το 2026;

Αν ο Λεμπέσης ζούσε σήμερα, θα έβλεπε ότι η «τεράστια σημασία των βλακών» έχει πολλαπλασιαστεί μέσω της τεχνολογίας. Η ψηφιακή μάζα είναι ακόμα πιο εύκολα χειραγωγήσιμη, και οι «συνασπισμοί των βλακών» έχουν πλέον παγκόσμια εμβέλεια μέσω των γραφειοκρατικών δομών.

Το βιβλίο του είναι μια προειδοποίηση: Όταν η βλακεία οργανώνεται, η ευφυία παύει να είναι πλεονέκτημα και γίνεται αιτία διωγμού.

Μια σκέψη για το κλείσιμο: Ίσως η «βλακεία» που περιγράφει ο Λεμπέσης να είναι η τελική απάντηση στο ερώτημά σας για την Ελλάδα του 1950-2026. Μια περίοδος όπου ο συνασπισμός των μετρίων κατάφερε, με ιστορική συνέπεια, να παραγκωνίσει κάθε απόπειρα ορθολογικής και εθνικής ανόρθωσης.

Θα θέλατε να κλείσουμε αυτή την ανάλυση με μια «συμβουλή» του Λεμπέση προς τον ευφυή πολίτη που προσπαθεί να επιβιώσει σε ένα περιβάλλον δομικής ανοησίας;

Χ :

Οδεύουμε προς το «κλείσιμο», αλλά θέλω ακόμα να κάνουμε δυο – τρεις ακόμα «συνδέσεις». Αν στη θέση του Λεμπέση παραπάνω, θέταμε τον Theodor Adorno «Δοκίμιο Περί Ανθρώπινης Βλακείας» ως κείμενο «αναφοράς» για ό,τι μέχρι στιγμή έχουμε επισημάνει, ποιο θα ήταν το μήνυμα στη περίπτωση αυτή;

G : 

Η μετάβαση από τον Λεμπέση στον Theodor Adorno (και την ευρύτερη Σχολή της Φρανκφούρτης) μετατοπίζει τη συζήτηση από την κοινωνική αναρρίχηση των μετρίων στην πολιτισμική και συστημική παραγωγή της βλακείας.

Αν ο Λεμπέσης περιγράφει πώς οι βλάκες «καταλαμβάνουν» το σύστημα, ο Adorno περιγράφει πώς το ίδιο το σύστημα «παράγει» βλάκες για να μπορέσει να επιβιώσει. Το μήνυμα του Adorno, αν το συνδέσουμε με την ανάλυσή μας, θα ήταν το εξής:

1. Η Βλακεία ως «Αντικειμενικό Πνεύμα» (Systemic Blindness)

Για τον Adorno, η βλακεία δεν είναι ένα βιολογικό λάθος, αλλά μια κοινωνική αναγκαιότητα. Σε ένα σύστημα που απαιτεί απόλυτη συμμόρφωση (είτε είναι ολοκληρωτικό είτε ένας προχωρημένος καπιταλισμός), η κριτική σκέψη είναι δυσλειτουργική.

• Το Μήνυμα: Οι ηγεσίες που συζητήσαμε δεν είναι ανόητες επειδή έχουν χαμηλό IQ, αλλά επειδή η «συστημική λογική» τους επιβάλλει να είναι τυφλοί. Η βλακεία είναι η «τιμή της προσαρμογής». Για να παραμείνει κάποιος εντός των «κύκλων» εξουσίας, πρέπει να απεμπολήσει την ικανότητα να βλέπει το προφανές.

2. Η «Ημι-μάθηση» (Halbbildung) και η Τεχνοκρατία

Ο Adorno εισάγει την έννοια της «ημι-μάθησης». Ο σύγχρονος ηγέτης δεν είναι αμόρφωτος· αντίθετα, έχει πτυχία, γνωρίζει ορολογίες και διαγράμματα, αλλά στερείται της πνευματικής αυτονομίας.

• Το Μήνυμα: Αυτό εξηγεί την «τεχνοκρατική ανοησία» της ΕΕ και των ΗΠΑ. Έχουμε ηγέτες που γνωρίζουν τα «διαδικαστικά» (the rules), αλλά αδυνατούν να κατανοήσουν το «νόημα» (the essence). Είναι η βλακεία του ανθρώπου που ξέρει τα πάντα για το «πώς» αλλά τίποτα για το «γιατί».

3. Η Βλακεία ως Άμυνα (The Scar Tissue)

Ο Adorno λέει κάτι συγκλονιστικό: η βλακεία είναι σαν ένα ουλώδη ιστό πάνω στο πνεύμα. Προκύπτει όταν μια ερώτηση που έκανε το παιδί (ή ο πολίτης) καταπνίγηκε βίαια από την εξουσία ή το περιβάλλον.

• Το Μήνυμα: Οι πολιτικές ηγεσίες είναι «ουλωμένες». Έχουν μάθει ότι για να επιβιώσουν στις εσωτερικές ίντριγκες και στους μηχανισμούς των κύκλων, πρέπει να σταματήσουν να σκέφτονται ελεύθερα. Η ανοησία τους είναι ένας μηχανισμός άμυνας απέναντι στην πολυπλοκότητα της πραγματικότητας που τους ξεπερνά.

4. Η Σύνδεση με τη Μαζική Κουλτούρα

Εκεί που ο Λεμπέσης βλέπει την «επαναστατημένη μάζα», ο Adorno βλέπει τη «βιομηχανία της κουλτούρας». Η βλακεία των ηγεσιών αντανακλάται και τρέφεται από μια κοινωνία που έχει εκπαιδευτεί να καταναλώνει απλοϊκά αφηγήματα.

• Το Μήνυμα: Ο ανόητος ηγέτης είναι το τέλειο «προϊόν» για μια κοινωνία που έχει χάσει την κριτική της οξύτητα. Η ηγεσία και ο λαός εγκλωβίζονται σε έναν κύκλο αμοιβαίας αποβλάκωσης μέσω της επικοινωνίας και του θεάματος.

Η Σύνθεση: Λεμπέσης vs Adorno

Το τελικό μήνυμα αν θέταμε τον Adorno ως βάση: Η πολιτική ανοησία της εποχής μας δεν είναι ένα «ατύχημα», αλλά η κανονικότητα ενός κόσμου που έχει αντικαταστήσει τη Σκέψη με τη Διαχείριση. Ο ηγέτης-βλάκας δεν είναι ο εχθρός του συστήματος, είναι ο εγγυητής του, γιατί ένας ευφυής ηγέτης θα ήταν επικίνδυνος για τη σταθερότητα της «μηχανής».

Πιστεύετε ότι αυτή η «αδυναμία σκέψης» που περιγράφει ο Adorno είναι που καθιστά τις σύγχρονες ηγεσίες τόσο ανίσχυρες μπροστά στις μεγάλες κρίσεις (κλιματική, γεωπολιτική, οικονομική), καθώς προσπαθούν να τις λύσουν με τα ίδια «εργαλεία» που τις προκάλεσαν;

Χ :

Φτάσαμε στο τέλος του «σκιαγραφήματος» ενός θέματος, το οποίο μάλλον δεν πολυπροβάλλεται στον δημόσιο λόγο αναλυτικά. Γίνεται συχνά επίκλησή του, όμως, το θέμα σταματά συνήθως στο σημείο αυτό : στην «επίκληση». Αφήνω σε εσένα να βάλεις τον επίλογο υπό τύπο άνω τελείας. Και αν θέλεις, να δώσεις και μια απάντηση στην επίκληση του Μίχαελ Σμιτ – Σάλομον Όχι Άλλοι Βλάκες στην Εξουσία!

G : 

Η συζήτησή μας πράγματι έσκαψε κάτω από την επιφάνεια της απλής «βρισιάς» για να αποκαλύψει ότι η βλακεία στην εξουσία δεν είναι ένα τυχαίο σφάλμα, αλλά ένας δομικός πυλώνας της σύγχρονης ιστορικής πορείας

Ο επίλογος, λοιπόν, μπαίνει ως μια άνω τελεία, διότι όσο η εξουσία θα απαιτεί συμμόρφωση αντί για κριτική σκέψη, το φαινόμενο θα παραμένει ζωντανό και εξελισσόμενο.

Η Απάντηση στον Μίχαελ Σμιτ–Σάλομον: «Όχι άλλοι βλάκες στην εξουσία!»

Η επίκληση του Σάλομον (Michael Schmidt-Salomon) είναι ένα κραυγαλέο αίτημα για ορθολογισμό. Όμως, η απάντηση που αναδύεται μέσα από την ανάλυσή μας είναι κυνική αλλά και αφυπνιστική:

Το σύστημα δεν πρόκειται να σταματήσει να παράγει «βλάκες» στην εξουσία, γιατί οι βλάκες είναι ασφαλείς. Ένας ευφυής ηγέτης με ηθική αυτονομία είναι επικίνδυνος για τους «κύκλους», απρόβλεπτος για τις αγορές και ενοχλητικός για τη γραφειοκρατία. Η επίκληση «Όχι άλλοι βλάκες» δεν μπορεί να εισακουστεί από την ίδια την εξουσία· μπορεί να επιβληθεί μόνο από τους πολίτες.

Ο Επίλογος (Η Άνω Τελεία)

Αν πρέπει να συνοψίσουμε το σκιαγράφημά μας, θα λέγαμε ότι:

• Η Βλακεία είναι η αδυναμία επεξεργασίας της πραγματικότητας.

• Η Ανοησία είναι η εθελοτυφλία μπροστά στην αλήθεια.

• Η Πολιτική είναι ο χώρος όπου αυτές οι δύο ιδιότητες μετατρέπονται σε στρατηγικά πλεονεκτήματα για την κατάληψη του θρόνου.

Η τραγωδία της εποχής μας δεν είναι ότι οι ηγέτες είναι βλάκες. Η τραγωδία είναι ότι έχουμε οικοδομήσει μια κοινωνία τόσο περίπλοκη, που μόνο ένας «ανόητος» έχει την αυτοπεποίθηση να ισχυρίζεται ότι μπορεί να την ελέγξει με απλοϊκά αφηγήματα. Η «άνω τελεία» μπαίνει εδώ: Η βλακεία στην εξουσία δεν θα εκλείψει όσο η ευφυία στην κοινωνία παραμένει σε κατάσταση παθητικής αναμονής.

Θα θέλατε, ως επόμενο βήμα, να μετατρέψουμε αυτή τη συζήτηση σε έναν «δεκάλογο αναγνώρισης» της πολιτικής ανοησίας, ώστε ο πολίτης να μπορεί να την εντοπίζει πριν αυτή περάσει την κουρτίνα της εξουσίας;

Χ :

Μιας και το έθεσες το ερώτημα, ας το κάνεις τώρα, και η άνω τελεία ακολουθεί…

G : 

Αποδέχομαι την πρόκληση. Αν η γνώση είναι η μόνη άμυνα απέναντι στην επέλαση της δομικής ανοησίας, τότε ο πολίτης οφείλει να διαθέτει ένα «ραντάρ» εντοπισμού.

Ακολουθεί ο «Δεκάλογος Αναγνώρισης της Πολιτικής Ανοησίας», ως ένα εργαλείο πλοήγησης πριν η «κουρτίνα» κλείσει πίσω από τον επόμενο ηγέτη:

Ο Δεκάλογος του Υποψήφιου «Λειτουργικού Ανόητου»

1. Η Λατρεία του Αφηγήματος (Narrative over Reality): Όταν ο ηγέτης επιμένει σε μια ερμηνεία των γεγονότων που συγκρούεται με τα δεδομένα της καθημερινότητας, βαφτίζοντας την πραγματικότητα «παραπληροφόρηση».

2. Η Απουσία Αμφιβολίας: Η δομική βλακεία δεν γνωρίζει αποχρώσεις. Αν ο λόγος του είναι γεμάτος απόλυτες βεβαιότητες και στερείται της φράσης «ίσως σφάλω», έχετε μπροστά σας το φαινόμενο Dunning-Kruger σε πλήρη εξέλιξη.

3. Ο Εγκλωβισμός στα «Buzzwords»: Η χρήση κενών περιεχομένου λέξεων (π.χ. «καινοτομία», «μεταρρύθμιση», «βιωσιμότητα») ως υποκατάστατο της συγκεκριμένης στρατηγικής. Ο Adorno θα το ονόμαζε «τεχνοκρατική ημι-μάθηση».

4. Η Άρνηση του «Plan B»: Ο ανόητος ηγέτης ποντάρει τα πάντα σε μια επιλογή (π.χ. μια συγκεκριμένη ενεργειακή πηγή ή μια συμμαχία). Η αδυναμία του να διανοηθεί ότι τα πράγματα μπορεί να πάνε στραβά είναι το πρώτο σημάδι της μελλοντικής καταστροφής.

5. Η Επιλογή των «Ναι-σε-όλα»: Παρατηρήστε τους συμβούλους του. Αν περιβάλλεται από ανθρώπους που τον κολακεύουν ή που είναι εμφανώς υποδεέστεροι του, εφαρμόζει την «αρνητική επιλογή» για να νιώθει ασφαλής.

6. Η Μετατόπιση της Ευθύνης (Scapegoating): Για τον δομικά ανόητο, η αποτυχία είναι πάντα έργο «σαμποτέρ», «εχθρών» ή «αστάθμητων παραγόντων», ποτέ αποτέλεσμα της δικής του κακής κρίσης.

7. Ο Φόβος της Παρρησίας: Η επιθετικότητα απέναντι στη σάτιρα και την αυστηρή κριτική. Η βλακεία δεν αντέχει τον καθρέφτη· προτιμά να τον σπάσει.

8. Η «Γραμμική» Σκέψη: Η πεποίθηση ότι το μέλλον θα είναι ακριβώς όπως το παρόν. Η αδυναμία αντίληψης των γεωπολιτικών ή οικονομικών «μαύρων κύκνων» που πλησιάζουν.

9. Η Ηθική Αυταρέσκεια: Όταν η πολιτική παρουσιάζεται ως αγώνας του «απόλυτου καλού» εναντίον του «απόλυτου κακού». Η ηθικολογία είναι το κλασικό προπέτασμα καπνού της ανοησίας.

10. Η Αποσύνδεση από τις Συνέπειες: Όταν οι αποφάσεις του δεν επηρεάζουν ποτέ τον ίδιο ή τους «κύκλους» του, αλλά μόνο τους «άλλους». Η έλλειψη προσωπικού ρίσκου εκτρέφει την πιο επικίνδυνη μορφή ανευθυνότητας.

Η Άνω Τελεία

Η πολιτική βλακεία είναι ένας ζωντανός οργανισμός που τρέφεται από την αδιαφορία μας. Όσο επιτρέπουμε στην «κουρτίνα» να κρύβει τους μηχανισμούς της εξουσίας, τόσο οι «βλάκες» του Λεμπέση θα συνασπίζονται και οι «ημι-μαθείς» του Adorno θα διαχειρίζονται τις τύχες μας.

Η απάντηση στο «Όχι άλλοι βλάκες στην εξουσία» δεν βρίσκεται στην αναμονή ενός μεσσία-ευφυούς, αλλά στην άρνηση της δικής μας μαζοποίησης. Η ευφυία μιας ηγεσίας είναι πάντα ευθέως ανάλογη με την κριτική απαίτηση του λαού της.

Σας ευχαριστώ για αυτή την βαθιά και διορατική περιήγηση στους λαβυρίνθους της ανθρώπινης μωρίας. Θα θέλατε να κρατήσουμε αυτόν τον δεκάλογο ως το «πρακτικό απόσταγμα» της συζήτησής μας; . (και η άνω τελεία έγινε τελεία, για τώρα).

Χ :

Μάλλον, θα πρέπει να βάλω κι εγώ τη δική μου άνω τελεία, θέτοντας το ερώτημα «Πόσοι θεωρούν ότι πληρούν ΟΛΕΣ τις συνθήκες εξαίρεσης από τους ορισμούς που δόθηκαν στη συζήτησή μας αυτή»; Το ερώτημα τίθεται προς αποφυγή εύκολων χαρακτηρισμών…

G :

Αυτό είναι το πιο καίριο και, ταυτόχρονα, το πιο «ταπεινωτικό» ερώτημα που θα μπορούσε να τεθεί. Με αυτή την άνω τελεία, μετατρέπετε το δοκίμιο σε καθρέφτη.

Η αλήθεια είναι ότι αν κάποιος απαντήσει με απόλυτη βεβαιότητα «εγώ εξαιρούμαι», τότε την ίδια στιγμή επιβεβαιώνει ότι εμπίπτει σε μία από τις βασικές συνθήκες: την απουσία αμφιβολίας.

Η συζήτησή μας δεν θα είχε νόημα αν τη χρησιμοποιούσαμε μόνο ως «όπλο» κατά των άλλων. Η πραγματική της αξία έγκειται στην αυτογνωσία.

• Πόσοι από εμάς δεν έχουμε υποκύψει στο Groupthink μιας ομάδας ή ενός κόμματος;

• Πόσοι δεν έχουμε υιοθετήσει τη «λειτουργική βλακεία» στον εργασιακό μας χώρο για να αποφύγουμε τις τριβές;

• Πόσοι δεν έχουμε εγκλωβιστεί στην «ημι-μάθηση» ενός αλγοριθμικού αφηγήματος στα socialmedia;

Το ερώτημά σας αποτρέπει τον «φτηνό» σνομπισμό και μας υπενθυμίζει ότι η βλακεία και η ανοησία είναι ανθρώπινες καταστάσεις που μας απειλούν όλους ανά πάσα στιγμή. Η μόνη διαφορά είναι ότι στον ηγέτη, αυτές οι καταστάσεις έχουν πολλαπλασιαστική ισχύ και πληρώνονται με το αίμα ή τον ιδρώτα των πολλών.

Κλείνουμε λοιπόν με αυτή την άνω τελεία, που είναι μια πρόσκληση σε πνευματική εγρήγορση.

Θα θέλατε να αρχειοθετήσουμε αυτή τη συζήτηση ως μια «ανατομία της ανθρώπινης ανεπάρκειας» ή υπάρχει κάποια άλλη πτυχή που θα θέλατε να αγγίξουμε στο μέλλον;

ΤΕΛΟΣ ΔΙΑΛΟΓΟΥ ΜΕ GEMINI («G»)

ΕΝΑΡΞΗ ΔΙΑΛΟΓΟΥ ΜΕ GPT 5

X : 

Προτίθεμαι να μιλήσω για την βλακεία και την ανοησία, όχι γενικώς μα ως περιπτωσιακά «δομικά»χαρακτηριστικά κάποιων πολιτικών ηγεσιών. Όμως πριν υπεισέλθουμε στην σκιαγράφηση του ζητήματος αυτού, θέλω να παρουσιάσουμε το τι ορίζεται ως «βλακεία» και τι ως «ανοησία», ως μόνιμα χαρακτηριστικά και όχι ως περιστασιακές εκδηλώσεις. Παρόλα αυτά εδώ θα χρησιμοποιούνται εναλλακτικά αυτοί οι όροι ως περίπου ισοδύναμοι.

GPT 5

Κατανοητό και πολύ ενδιαφέρον το θέμα που θες να προσεγγίσεις. Μπορούμε λοιπόν να ξεκινήσουμε από μια σαφή διάκριση και ορισμό των δύο όρων, όπως τους εννοούμε σε μόνιμη, δομική βάση — δηλαδή ως χαρακτηριστικά σταθερά και όχι απλά στιγμιαίες συμπεριφορές.

Ορισμός της Βλακείας

Η βλακεία μπορεί να θεωρηθεί ως μόνιμη νοητική αδυναμία ή περιορισμός, που εκδηλώνεται με την ανικανότητα να κατανοήσει κανείς ή να επεξεργαστεί λογικά και κριτικά τις πληροφορίες. Πρόκειται για μια σταθερή κατάσταση μειωμένης διανοητικής ικανότητας ή σοβαρή έλλειψη κρίσης, που οδηγεί σε λανθασμένες αποφάσεις και συμπεριφορές, ανεξάρτητα από το επίπεδο μόρφωσης ή εμπειρίας.

Ορισμός της Ανοησίας

Η ανοησία συνδέεται περισσότερο με τη διανοητική απρονοησία, την έλλειψη σοφίας ή ικανότητας να αντιληφθεί κανείς το πλαίσιο, τις συνέπειες ή τις λεπτότητες μιας κατάστασης. Εδώ η διαφορά είναι ότι ο ανοήμων μπορεί να έχει ικανότητα σκέψης αλλά υστερεί στην εφαρμογή της με σύνεση, συχνά υποκύπτει σε παρορμητισμούς, στερεότυπα ή επιφανειακές κρίσεις.

Σχόλιο για τη χρήση των όρων

Στην πράξη, και ειδικά στην πολιτική σκηνή, οι δύο όροι συχνά χρησιμοποιούνται σχεδόν ταυτόσημα για να υποδηλώσουν ένα είδος «νοητικής ανεπάρκειας» που επηρεάζει τη λήψη αποφάσεων. Η διαφοροποίηση μπορεί να έχει σημασία σε βαθύτερη ψυχολογική ή φιλοσοφική ανάλυση, αλλά στην πολιτική ρητορική η εναλλαγή τους είναι συνήθης.

Θέλεις να συνεχίσουμε με την ανάλυση της βλακείας/ανοησίας ως δομικού χαρακτηριστικού συγκεκριμένων πολιτικών ηγεσιών; Ή προτιμάς να εξετάσουμε πρώτα και άλλες όψεις του ορισμού;

Χ :

Τρία σημεία που θέλω να υπογραμμίσω. Πρώτον ότι το φαινόμενο που θα εξετάσουμε έχει εξαιρετικά ιστορικό βάθος και επομένως ένα ιστορικό ενδιαφέρον ad hoc. Δεύτερον, αυτή η γενική, στο στάδιο αυτό, ιστορική αναδρομή ποια συμπεράσματα προσφέρει όχι μόνο για τις συνέπειες αλλά και για το πώς η «βλακεία» και «ανοησία» μπόρεσε (και μπορεί) να αναρριχάται και κατακτά την ίδια την εξουσία. Τρίτον οφείλουμε να επισημάνουμε μια αντίφαση στα ίδια μας τα λόγια. Πώς είναι δυνατόν ένας άνθρωπος, ο οποιοσδήποτε άνθρωπος, να χαρακτηρίζεται ταυτόχρονα τόσο ως «ηγέτης» όσο και ως «ανόητος/βλάξ»;

GPT 5

Πολύ σημαντικά και ουσιαστικά τα τρία σημεία που θίγεις — δείχνουν πως το ζήτημα που εξετάζεις δεν είναι μόνο τρέχον ή επιφανειακό, αλλά βαθιά ριζωμένο και πολυδιάστατο. Ας τα δούμε λίγο αναλυτικότερα:

1. Ιστορικό Βάθος του Φαινομένου

Η παρουσία ηγετών με δομικά χαρακτηριστικά βλακείας ή ανοησίας δεν είναι κάτι νέο. Ιστορικά, πολλοί πολιτικοί ηγέτες που επηρέασαν την πορεία λαών και κρατών είχαν ελαττώματα κρίσης, στερεοτυπίες ή έλλειψη σοφίας. Αυτό δεν αφορά μόνο κάποιες μεμονωμένες περιπτώσεις, αλλά επαναλαμβανόμενο μοτίβο σε διαφορετικούς χρόνους και πολιτισμούς. Η ιστορική αναδρομή προσφέρει λοιπόν ένα πλαίσιο μέσα στο οποίο μπορούμε να κατανοήσουμε την επανάληψη αυτού του φαινομένου και να το συνδέσουμε με ευρύτερους κοινωνικούς και πολιτισμικούς παράγοντες.

2. Πώς η Βλακεία/Ανοησία Κατακτά την Εξουσία

Εδώ αναδεικνύεται ένα θεμελιώδες ερώτημα: με ποιον μηχανισμό μια νοητικά ανεπαρκής προσωπικότητα μπορεί να φτάσει στην κορυφή της εξουσίας; Κάποια πιθανά συμπεράσματα και παράγοντες είναι:

• Δημοκρατικά ή αυταρχικά κενά και αδυναμίες στο σύστημα που επιτρέπουν την άνοδο τέτοιων ατόμων.

• Χρήση λαϊκισμού και απλών αλλά δημαγωγικών μηνυμάτων, που απευθύνονται στο συναίσθημα και όχι στη λογική του κοινού.

• Εκμετάλλευση φόβου, ανασφάλειας και κοινωνικών συγκρούσεων για να δημιουργηθεί ανάγκη για «απλές λύσεις» από έναν ισχυρό ηγέτη.

• Περιβάλλον υποτακτικών ή συνεργατών που καλύπτουν ή αγνοούν τις αδυναμίες τους.

• Έλλειψη πολιτικής παιδείας και κριτικής σκέψης στους ψηφοφόρους ή στους μηχανισμούς επιλογής ηγετών.

Αυτό δείχνει πως το φαινόμενο δεν είναι απλά θέμα ατομικής βλακείας αλλά συνδέεται με ευρύτερα κοινωνικά και πολιτικά συστήματα.

3. Η Αντίφαση της Ιδιότητας «Ηγέτης» και «Βλάκας/Ανόητου» στον Ίδιο Άνθρωπο

Αυτή η αντίφαση είναι ίσως το πιο ενδιαφέρον σημείο. Πώς μπορεί κανείς να είναι ταυτόχρονα ηγέτης — δηλαδή να έχει εξουσία, επιρροή και μια μορφή σεβασμού — και ταυτόχρονα να φέρει χαρακτηριστικά βλακείας;

• Ο ορισμός του «ηγέτη» δεν ταυτίζεται απαραίτητα με τον ορισμό του «σοφού» ή «έξυπνου». Ηγεσία συχνά σημαίνει ικανότητα να κινητοποιείς ή να ελέγχεις άλλους, όχι απαραίτητα να σκέφτεσαι σωστά.

• Η εξουσία δεν βασίζεται πάντα στη νοητική επάρκεια, αλλά σε άλλα στοιχεία όπως η επιθετικότητα, η αποφασιστικότητα, η επικοινωνιακή δεξιότητα ή και η τύχη.

• Ο ηγέτης μπορεί να έχει συγκεκριμένες αδυναμίες ή «βλακείες», αλλά να υπερισχύουν άλλες ικανότητες ή χαρακτηριστικά που του επιτρέπουν να διατηρήσει την θέση του.

• Επιπλέον, το κοινωνικό και πολιτικό πλαίσιο μπορεί να διαμορφώσει την εικόνα του ηγέτη με τέτοιον τρόπο ώστε να καλύπτει ή να δικαιολογεί την ανεπάρκειά του.

Αυτή η αντίφαση λοιπόν δείχνει την πολυπλοκότητα της έννοιας της ηγεσίας και τη σχέση της με την ανθρώπινη φύση.

Θέλεις να αναπτύξουμε περαιτέρω κάποιο από αυτά τα σημεία; Ή να περάσουμε στην ανάλυση συγκεκριμένων παραδειγμάτων ιστορικών ηγετών;

Χ ;

Θέλω την άποψη σου αν στο σημείο (2) που θίγεις το πώς ο «βλάκας» αναρριχάται στην εξουσία, μήπως μας ξέφυγε και η ίσως πολύ ρεαλιστική από πολιτικής απόψεως περίπτωση, ιδίως σε συγκεκριμένες συγκυρίες, οι «κύκλοι» που άλλοτε δημιουργούν κυριολεκτικά «ηγέτες» εκ του μηδενός, να έχουν πολύ σοβαρούς λόγους να προωθήσουν στην εξουσία ανθρώπους με αυτά ακριβώς τα χαρακτηριστικά.

GPT 5

Πολύ οξεία παρατήρηση και πολύ σημαντική διεύρυνση στο σημείο (2)! Ναι, πράγματι, πέρα από τα «τυχαία» ή «φυσικά» κενά που αφήνουν να αναρριχηθούν στην εξουσία άνθρωποι με δομικά χαρακτηριστικά βλακείας ή ανοησίας, υπάρχει και η σκόπιμη, στρατηγική προώθηση τέτοιων προσώπων από συγκεκριμένους «κύκλους» ή δυνάμεις με πολιτικά συμφέροντα.

Η Σκοπιμότητα της Προώθησης «Βλάκων» στην Εξουσία

Σε ορισμένες συγκυρίες, οι κυρίαρχοι πολιτικοί, οικονομικοί ή και μυστικοί «κύκλοι» μπορεί να έχουν ισχυρούς λόγους να επιλέξουν και να προωθήσουν στην κορυφή έναν ηγέτη που:

• Είναι ευκολότερα ελεγχόμενος ή χειραγωγήσιμος επειδή η βλακεία ή η ανοησία του τον καθιστούν ανίκανο να αντισταθεί ή να ξεφύγει από τις κατευθύνσεις που του δίνουν.

• Δημιουργεί αποσυμπίεση εντός των λαϊκών μαζών μέσω απλών, εύπεπτων και δημαγωγικών μηνυμάτων, χωρίς να επιτρέπει πολύπλοκη κριτική ή πολιτικό ανταγωνισμό.

• Λειτουργεί ως «μαριονέτα» που εξυπηρετεί τα συμφέροντα συγκεκριμένων ελίτ ή ομάδων πίσω από τον θρόνο.

• Εκτρέφει διχασμούς, αποπροσανατολισμό ή σύγχυση, που αποδυναμώνουν την αντίσταση ή την ενότητα της κοινωνίας απέναντι σε αυτές τις ελίτ.

• Εξασφαλίζει τη συνέχιση ενός συστήματος που ωφελεί συγκεκριμένους παράγοντες, κρατώντας παράλληλα το «πολιτικό προσωπικό» υπό έλεγχο.

Ιστορικά και Σύγχρονα Παραδείγματα

Αυτή η στρατηγική δεν είναι καθόλου θεωρητική υπόθεση. Υπάρχουν πολλά παραδείγματα όπου ισχυρές ομάδες ή ξένες δυνάμεις στήριξαν και ανέδειξαν ηγέτες με εμφανείς αδυναμίες κρίσης ή έλλειψη ικανότητας, γιατί έτσι εξυπηρετούνταν οι ευρύτεροι σκοποί τους.

Συμπέρασμα

Άρα, η άνοδος στην εξουσία των «βλάκων» δεν είναι μόνο συνέπεια κοινωνικών και πολιτικών κενών ή λαϊκής επιλογής, αλλά πολλές φορές και αποτέλεσμα συνειδητής, στρατηγικής επιλογής από κέντρα εξουσίας που γνωρίζουν πολύ καλά τι κάνουν και τι επιδιώκουν.

Θέλεις να το εξετάσουμε και από την πλευρά των συγκεκριμένων «κύκλων» ή να δούμε πώς αυτή η στρατηγική αλληλεπιδρά με το κοινωνικό πλαίσιο και τη συλλογική ευθύνη;

Χ :

Θεωρώ ότι αποτελεί ένα ιστορικό φαινόμενο. Δεν το εφεύραμε σήμερα. «Ηγέτες» που οι «κύκλοι» τούς βγάζουν πίσω από την κουρτίνα που κρύβονταν για να τους καθίσουν έστω με το ζόρι στο θρόνο, οπως τον Κλαύδιο, (αν και εκ των υστέρων διαπίστωσαν πόσο άστοχη ήταν η επιλογή τους, ίσως διότι ήταν εξαιρετικά βιαστική) είναι ένα φαινόμενο που δεν συνέβη άπαξ.

GPT 5

Απόλυτα σωστό — το φαινόμενο που περιγράφεις είναι όντως βαθιά ιστορικό και επαναλαμβανόμενο. Η περίπτωση του Κλαύδιου είναι χαρακτηριστική και δείχνει ακριβώς πώς ισχυροί «κύκλοι» (στην προκειμένη περίπτωση η αυλή και οι πραιτωριανοί της Ρώμης) επέλεξαν έναν σχετικά αδύναμο, μη απειλητικό, αλλά και δομικά προβληματικό ηγέτη για να καλύψουν τα δικά τους συμφέροντα και ισορροπίες.

Κλαύδιος: Ένα Κλασικό Παράδειγμα

• Η άνοδος του Κλαύδιου στην αυτοκρατορία ήταν σχεδόν… ατύχημα πολιτικής ευκαιρίας, καθώς αρχικά δεν θεωρείτο ικανός να ηγηθεί.

• Οι «κύκλοι» που τον στήριξαν προφανώς ήθελαν έναν υποχείριο, ή κάποιον που δεν θα απειλούσε τα δικά τους συμφέροντα, ίσως ακριβώς λόγω της γνωστής του αδεξιότητας και της «βλακείας» που του απέδιδαν.

• Όμως, παρά τις προσδοκίες τους, ο Κλαύδιος εξελίχθηκε σε έναν σχετικά ικανό ηγέτη, γεγονός που προκάλεσε ανατροπές και εκτιμήσεις ότι η επιλογή τους ήταν βιαστική ή λανθασμένη.

Ιστορική Επανάληψη και Πολλαπλές Περιπτώσεις

• Δεν ήταν μοναδικό φαινόμενο η «δημιουργία» ηγετών εκ του μηδενός ή η ανάδειξη ατόμων με αμφίβολα προσόντα για λόγους εξουσίας.

• Ιστορία γεμάτη από παραδείγματα όπου ισχυρά συμφέροντα επέλεξαν να προωθήσουν πρόσωπα που δεν ήταν απαραίτητα τα πιο «λογικά» ή ικανά, αλλά τα πιο βολικά.

• Αυτός ο μηχανισμός συνδέεται στενά με τον τρόπο που λειτουργούν οι πολιτικές ελίτ, οι αυλές, οι παρασκηνιακοί μηχανισμοί και οι συμμαχίες πίσω από τις σκηνές της εξουσίας.

Επομένως…

Η ανάλυση σου βάζει στο επίκεντρο μια σημαντική διάσταση: Η «βλακεία» ή «ανοησία» ενός ηγέτη δεν είναι πάντα προσωπικό ελάττωμα που προκύπτει τυχαία, αλλά μπορεί να αποτελεί μέρος μιας εκλεπτυσμένης στρατηγικής ισχύος και ελέγχου.

Θέλεις να δούμε αν αυτή η ιστορική παρατήρηση μπορεί να εφαρμοστεί σε σύγχρονα παραδείγματα ή να εξερευνήσουμε το πώς επηρεάζει τις κοινωνίες και τα πολιτικά συστήματα;

Χ :

Πριν προχωρήσουμε θέλω να μου πεις αν βρίσκεις «βαρύ» τον χαρακτηρισμό «βλαξ», σε σχέση με τον ανόητο. Θυμίζω ότι στον ποινικό μας κώδικα μέχρι και σχετικά πρόσφατα προβλέπονταν η απαλλαγή ενός κατηγορουμένου από κάποια αδικήματα «λόγω βλακείας». Ασφαλώς δε στην τρέχουσα «γλώσσα του λαού» η λέξη «ζει και βασιλεύει».

GPT 5

Καλή παρατήρηση, γιατί τα νοηματικά βάρη των λέξεων «βλάκας» και «ανόητος» έχουν λεπτές διαφορές, που αντανακλούν διαφορετικές αποχρώσεις και χρήσεις τους — ειδικά σε νομικό, κοινωνικό και λαϊκό επίπεδο.

Ο Χαρακτηρισμός «Βλάκας»

• Ιστορικά και νομικά, όπως σωστά ανέφερες, ο όρος «βλαξ» ή «βλάκας» είχε πολύ συγκεκριμένη σημασία, σχετιζόμενη με περιορισμένη διανοητική ικανότητα, που μπορούσε να οδηγήσει ακόμη και σε απαλλαγή από ποινική ευθύνη.

• Αυτός ο χαρακτηρισμός υπήρξε επίσημα αναγνωρισμένος ως νομικός όρος, δηλαδή όχι απλά ως κοροϊδευτική λέξη, αλλά ως κατηγορία που περιέγραφε πραγματική μειωμένη ικανότητα κατανόησης και κρίσης.

• Στη λαϊκή γλώσσα σήμερα, όμως, «βλάκας» έχει γίνει σχεδόν «προκαταβολικό» άγριο προσβλητικό επίθετο — κάτι πιο βαρέως και οριστικά αρνητικού από το απλώς «ανόητος».

• Επομένως, ως λέξη, φέρει ένα πιο «βαρύ» και «σκληρό» φορτίο, με έναν τόνο περιφρόνησης ή απόρριψης που μπορεί να θεωρηθεί προσβλητικός.

Ο Χαρακτηρισμός «Ανόητος»

• Ο όρος «ανόητος» είναι πιο ήπιος, πιο γενικός και πιο αφηρημένος. Σημαίνει κυρίως έλλειψη φρόνησης ή σοφίας, πιο κοντά σε «αφελής» ή «άπειρος» παρά σε «διανοητικά ανίκανος».

• Χρησιμοποιείται περισσότερο για να περιγράψει συμπεριφορές ή αποφάσεις που στερούνται λογικής, παρά για να χαρακτηρίσει σταθερό προσωπικό γνώρισμα ή διανοητικό επίπεδο.

• Είναι λιγότερο φορτισμένος με κοινωνική στιγματοποίηση και πιο «ουδέτερος» ως λέξη.

Συνοψίζοντας

• «Βλάκας» είναι πιο «βαρύς», πιο «οριστικός» και έχει ισχυρότερο προσβλητικό χαρακτήρα, ειδικά σήμερα.

• «Ανόητος» είναι πιο ήπιος, πιο περιγραφικός μιας συγκεκριμένης συμπεριφοράς ή στιγμιαίας νοητικής αδυναμίας, χωρίς απαραίτητα μόνιμο ή βαθύ χαρακτήρα.

• Στην πολιτική κριτική, η χρήση του «βλάκα» έχει συνήθως έναν πιο καταγγελτικό τόνο, ενώ «ανόητος» μπορεί να χρησιμοποιηθεί και με πιο ψύχραιμη, αναλυτική διάθεση.

Θέλεις να προτιμήσουμε κάποιον από τους δύο όρους για τη συνέχεια; Ή να κρατάμε αυτή τη διαφοροποίηση και να τη χρησιμοποιούμε ως εργαλείο για να υπογραμμίζουμε διαφορετικές πτυχές του φαινομένου;

Χ :

Είναι ακόμα ανάγκη να ξεκαθαρίσουμε πτυχές του ζητήματος μας διότι πιθανότατα θα προκύψουν ως μελλοντικά ερωτήματα. Πρέπει να διακρίνουμε τις περιπτώσεις βαθέων διαφορών σε ζητήματα κυρίως κοσμοθεωρίας, ιδεολογίας και πολιτικής. Π.χ., κάποιος που «οραματίζεται» έναν κόσμο θεμελιωμένο πάνω στις κοινωνικές αρχές και αξίες και κάποιος που «οραματίζεται» έναν κόσμο θεμελιωμένο πάνω στις νεοφιλελεύθερες αρχές και αξίες, πιθανώς ο ένας να θεωρεί «ανόητες» η και «βλακώδεις» τις αντιλήψεις του άλλου. Είναι σαφές ότι το στοιχείο αυτό πρέπει να ληφθεί υπόψη.

GPT 5

Ακριβώς, το σημείο που θίγεις είναι κρίσιμο για την αποσαφήνιση της συζήτησης. Οι έννοιες της «βλακείας» και της «ανοησίας» δεν μπορούν να είναι αποκομμένες από το ευρύτερο πλαίσιο κοσμοθεωρίας, ιδεολογίας και πολιτικής — γιατί πολύ συχνά η κριτική που ασκείται με αυτούς τους όρους είναι ουσιαστικά έκφραση βαθιών διαφορών αξιών και αντιλήψεων.

Διαχωρισμός Αντικειμενικής Νοητικής Αδυναμίας από Ιδεολογική Διαφωνία

• Ιδεολογικές και κοσμοθεωρητικές διαφορές: Όπως λες, ένας άνθρωπος που πιστεύει σε συγκεκριμένες αξίες (π.χ. κοινωνική δικαιοσύνη, αλληλεγγύη) μπορεί να θεωρεί «ανόητες» ή «βλακώδεις» τις ιδέες κάποιου άλλου που προωθεί αντίθετες αξίες (π.χ. ατομικισμό, ελεύθερη αγορά).

• Υποκειμενικότητα στην αξιολόγηση: Αυτό σημαίνει ότι η χρήση των όρων μπορεί να αντανακλά όχι απαραίτητα μια πραγματική διανοητική ή λογική αδυναμία, αλλά την απόρριψη ή την αδυναμία κατανόησης διαφορετικών αξιακών συστημάτων.

• Κίνδυνος συγχύσεων και αδίκων ετικετών: Αν δεν ξεκαθαριστεί, υπάρχει κίνδυνος να καταλογίζουμε «βλακεία» εκεί όπου υπάρχει απλή ιδεολογική αντίθεση ή διαφορετική κοσμοθεωρία.

Η Σημασία της Κριτικής Σκέψης και της Διάκρισης

• Είναι απαραίτητο να ξεχωρίζουμε μεταξύ πραγματικών δομικών αδυναμιών στην κρίση και τη λογική και αντιπαράθεσης ιδεολογιών και κοσμοθεωριών.

• Η δεύτερη περίπτωση είναι μέρος της πολιτικής ζωής και της δημοκρατίας — όπου διαφορετικές αντιλήψεις συγκρούονται και η έννοια της «βλακείας» δεν είναι ορθολογική κριτική, αλλά συχνά μια έκφραση συναισθηματικής ή ηθικής απόρριψης.

• Η πρώτη περίπτωση αφορά περιπτώσεις όπου πραγματικά η ικανότητα κριτικής, λογικής επεξεργασίας ή κατανόησης είναι μόνιμα ή δομικά περιορισμένη.

Συμπέρασμα

Για να προχωρήσουμε με καθαρότητα, καλό είναι να ορίσουμε ότι όταν μιλάμε για «βλακεία» ή «ανοησία» ως δομικά χαρακτηριστικά, αναφερόμαστε στην πρώτη περίπτωση — όχι απλώς σε διαφωνία ή διαφορετική κοσμοθεωρία.

Χ :

Θέλεις να ορίσουμε μαζί ένα πιο σαφές πλαίσιο ή ορολογία για να διαχωρίσουμε αυτές τις περιπτώσεις στην ανάλυσή μας; Με βάση τις μέχρι τώρα παρατηρήσεις πως θα επαναδιατύπωνες τους αρχικούς ορισμούς, αν ασφαλώς θεωρείς ότι χρειάζεται μια τέτοια επαναδιατύπωση;

GPT 5

Καθώς έχουμε πλέον συζητήσει σημαντικές αποχρώσεις, ιδεολογικές διαφορές και κοινωνικές διαστάσεις, μια πιο προσεκτική και τεκμηριωμένη επαναδιατύπωση των αρχικών ορισμών για «βλακεία» και «ανοησία» μπορεί να βοηθήσει να αποφύγουμε συγχύσεις και παρερμηνείες.

Επαναδιατύπωση Ορισμού για τη «Βλακεία»

Βλακεία είναι ένα δομικό, μόνιμο χαρακτηριστικό που δηλώνει ουσιαστική και επαναλαμβανόμενη ανεπάρκεια στην ικανότητα κριτικής σκέψης, λογικής επεξεργασίας και κατανόησης της πραγματικότητας, ανεξαρτήτως μορφωτικού επιπέδου ή ιδεολογικών πεποιθήσεων. Δεν αφορά απλά σε διαφορετική κοσμοθεωρία ή πολιτική άποψη, αλλά σε πραγματική διανοητική ή νοητική αδυναμία που επηρεάζει αρνητικά την ικανότητα λήψης σωστών αποφάσεων.

Επαναδιατύπωση Ορισμού για την «Ανοησία»

Ανοησία είναι η κατάσταση ή η συμπεριφορά που εκδηλώνεται με έλλειψη φρόνησης, συνετής κρίσης ή σοφίας στην αντιμετώπιση καταστάσεων, η οποία μπορεί να είναι προσωρινή ή περιορισμένη σε συγκεκριμένα πεδία, και μπορεί να οφείλεται σε απροσεξία, έλλειψη πληροφόρησης ή ιδεολογικές προκαταλήψεις. Δεν υποδηλώνει απαραίτητα δομική ή μόνιμη νοητική ανεπάρκεια.

Προσθήκη: Ιδεολογική Διαφωνία και Κοσμοθεωρία

Επιπλέον, διευκρινίζουμε ότι η κριτική που ασκείται μεταξύ διαφορετικών ιδεολογικών ή κοσμοθεωρητικών θέσεων δεν εμπίπτει στους παραπάνω ορισμούς και δεν πρέπει να συγχέεται με έννοιες όπως «βλακεία» ή «ανοησία» ως νοητική ανεπάρκεια.

Αυτή η διαφοροποίηση μάς βοηθά να μιλάμε με μεγαλύτερη ακρίβεια και να αποφεύγουμε υποκειμενικές ή ιδεολογικές παρερμηνείες.

Θέλεις να προσθέσουμε ή να αλλάξουμε κάτι στους ορισμούς;

Χ :

Λέω τώρα να κάνουμε μια προσπάθεια να εστιάσουμε στο ζήτημα της «πολιτικής βλακείας/ανοησίας» «επί του πεδίου» της πιο σύγχρονης ιστορικής περιόδου, ασφαλώς και της τρέχουσας. Όποιος στοιχειωδώς παρακολουθεί τον δημόσιο λόγο, οι εξελίξεις των τελευταίων ας πούμε 4-5 ετών (για να μην επεκταθούμε περισσότερο), έθεσαν το ζήτημα της «επάρκειας» των Δυτικών ηγεσιών, κυρίως των ευρωπαϊκών αλλά και των ΗΠΑ (τουλάχιστον πριν την έλευση του Τραμπ), ακριβώς στη βάση που εδώ συζητάμε. Πρώτα απ’ όλα εντοπίζεις κι εσύ αυτή τη κριτική; Αν ναι πώς την αξιολογείς;

GPT 5

Ναι, αναμφίβολα η κριτική περί «πολιτικής βλακείας» ή «ανοησίας» των δυτικών ηγεσιών — και ιδιαίτερα της ευρωπαϊκής και αμερικανικής — τα τελευταία 4-5 χρόνια είναι έντονη και σαφής, ειδικά σε δημόσιο λόγο, ΜΜΕ και πολιτικές αναλύσεις.

Εντοπισμός της Κριτικής

• Η κριτική αυτή επικεντρώνεται σε θέματα όπως:

o Ανεπαρκής διαχείριση κρίσεων (π.χ. προσφυγικό, πανδημία, κλιματική αλλαγή).

o Έλλειψη οράματος και αποφασιστικότητας απέναντι σε νέες γεωπολιτικές προκλήσεις (π.χ. άνοδος Κίνας, Ρωσική επιθετικότητα).

o Αποτυχία αντιμετώπισης εσωτερικών κοινωνικών ανισοτήτων και πολιτικών διχασμών.

o Απόσυρση της πολιτικής ελίτ από την πραγματική κοινωνία και τους πολίτες, με επακόλουθη έλλειψη εμπιστοσύνης.

o Αδυναμία προσαρμογής σε γρήγορες αλλαγές και νέα δεδομένα.

Αξιολόγηση της Κριτικής

• Η κριτική αυτή, αν και σε πολλές περιπτώσεις υπερβολική ή συναισθηματικά φορτισμένη, εμπεριέχει σημαντικά στοιχεία αλήθειας.

• Υπάρχει όντως έντονη αίσθηση σε μεγάλα κομμάτια των κοινωνιών ότι οι ηγεσίες δεν ανταποκρίνονται επαρκώς στις προκλήσεις της εποχής.

• Η έννοια της «πολιτικής βλακείας» εδώ μπορεί να ερμηνευτεί ως αδυναμία στρατηγικής σκέψης, βραχυπρόθεσμης και πελατειακής πολιτικής, και έλλειψη ουσιαστικής κατανόησης των κοινωνικών και γεωπολιτικών εξελίξεων.

• Ωστόσο, είναι σημαντικό να ξεχωρίζουμε την ειλικρινή αδυναμία ή περιορισμό από σκόπιμες πολιτικές επιλογές που αντανακλούν διαφορετικά συμφέροντα ή ιδεολογίες.

Συνοψίζοντας

Η κριτική περί «πολιτικής βλακείας» ή «ανοησίας» των δυτικών ηγεσιών είναι πολύ περισσότερο μια έκφραση απογοήτευσης και κριτικής για τη λειτουργία και τις επιλογές της πολιτικής ελίτ παρά απλώς μια απλή επίκριση νοητικής ανεπάρκειας.

Θέλεις να εμβαθύνουμε σε συγκεκριμένες περιπτώσεις ή τομείς όπου αυτή η κριτική γίνεται πιο έντονη;

Χ :

Ναι 

GPT 5

Ωραία! Πάμε λοιπόν να εστιάσουμε σε συγκεκριμένα παραδείγματα και τομείς όπου η κριτική περί «πολιτικής βλακείας» ή «ανοησίας» των δυτικών ηγεσιών τα τελευταία 4-5 χρόνια είναι πιο εμφανής και συχνή. Να ξεκινήσουμε από κάποια από τα πιο κρίσιμα πεδία όπως:

1. Διαχείριση της πανδημίας COVID-19 — καθυστερήσεις, αντιφατικά μέτρα, πολιτικές συγκρούσεις.

2. Προσφυγική κρίση και μεταναστευτική πολιτική — έλλειψη συντονισμού και αποτελεσματικής πολιτικής στην Ευρώπη.

3. Γεωπολιτικές εξελίξεις — χειρισμός σχέσεων με Ρωσία, Κίνα, ΗΠΑ (προ και μετά Τραμπ).

4. Κλιματική αλλαγή και περιβαλλοντική πολιτική — αδράνεια ή αναβλητικότητα παρά τις προειδοποιήσεις.

5. Εσωτερικές κοινωνικές ανισότητες και πολιτικοί διχασμοί — ανεπαρκής αντιμετώπιση και ρήξεις.

Ποιο ή ποια από αυτά τα θέματα θες να εξετάσουμε πρώτα; Ή έχεις κάποια άλλη προτεραιότητα;

Χ :

Κάποιος θα μπορούσε να «μπερδευτεί» μη μπορώντας να ξεχωρίσει αν μιλάς απλώς για αδυναμία ή ανικανότητα σε τεχνικά ζητήματα διοίκησης ή διαχείρισης και να ρωτήσει ποιο είναι το πολιτικά «βλακώδες» η «ανόητο» χαρακτηριστικό στα παραπάνω παραδείγματα.

GPT 5

Ακριβώς, αυτός ο διαχωρισμός είναι καθοριστικός για να μη χάσουμε τη σημασία του όρου «πολιτική βλακεία/ανοησία» και να μην τον συγχέουμε με απλές τεχνικές αδυναμίες ή διαχειριστικά λάθη.

Διαφορά ανάμεσα σε Τεχνική Αδυναμία και Πολιτική Βλακεία/Ανοησία

• Τεχνική Αδυναμία ή Ανικανότητα

Αφορά την έλλειψη επάρκειας σε διοικητικά, οργανωτικά ή τεχνικά ζητήματα — π.χ. κακή υλοποίηση ενός προγράμματος, ελλιπής συντονισμός, ανεπαρκής προετοιμασία, καθυστερήσεις λόγω γραφειοκρατίας κτλ. Σε αυτή την περίπτωση, το πρόβλημα είναι κυρίως ζήτημα γνώσης, εμπειρίας ή διαχείρισης.

• Πολιτική Βλακεία/Ανοησία

Αναφέρεται σε βαθύτερα, συστημικά ή δομικά ελαττώματα στην αντίληψη, την κρίση και την ηγεσία που οδηγούν σε λανθασμένες πολιτικές επιλογές, οι οποίες:

o Παραγνωρίζουν ή υποτιμούν προφανείς κινδύνους ή ευκαιρίες.

o Επιλέγουν στρατηγικές που αποδυναμώνουν τη θέση της κοινωνίας ή του κράτους μακροπρόθεσμα.

o Δρουν βραχυπρόθεσμα, πελατειακά ή με στενό ιδεολογικό πρίσμα, αγνοώντας την πολυπλοκότητα και τις συνέπειες.

o Αδυνατούν να αναγνωρίσουν ή να διορθώσουν τα λάθη τους, επιμένοντας σε αρνητικά μοτίβα.

Εφαρμογή στο Πλαίσιο των Παραδειγμάτων 

Για παράδειγμα, στην πανδημία, δεν μιλάμε απλώς για καθυστερήσεις ή λάθη στην υλοποίηση (τεχνική ανικανότητα), αλλά για πολιτικές αποφάσεις που:

• Υποτίμησαν αρχικά τη σοβαρότητα, λόγω έλλειψης προβλεπτικότητας ή πολιτικής σκοπιμότητας.

• Επέλεξαν αντιφατικές ή μπερδεμένες στρατηγικές που αποδυνάμωσαν την εμπιστοσύνη και την αποτελεσματικότητα.

• Επικεντρώθηκαν σε πολιτικά οφέλη βραχυπρόθεσμα εις βάρος της δημόσιας υγείας μακροπρόθεσμα.

Αυτό είναι πολιτική βλακεία/ανοησία γιατί δεν είναι απλά λάθος στην εκτέλεση, αλλά στρατηγική αποτυχία σκέψης και κρίσης.

Συνοψίζοντας

Ο διαχωρισμός αυτός μας βοηθά να κατανοήσουμε πότε έχουμε να κάνουμε με απλή ανικανότητα και πότε με πιο βαθιά, πολιτική αδυναμία που αντανακλά νοητικά ή δομικά ελαττώματα στην ηγεσία.

Θέλεις να προχωρήσουμε εξετάζοντας συγκεκριμένες περιπτώσεις ή να εμβαθύνουμε περισσότερο στον ορισμό;

Χ :

Όταν μιλάμε για πολιτικές ηγεσίες το ζήτημα ξεφεύγει από το όποιο θεωρητικό του ενδιαφέρον και αφορά την ίδια τη ζωή των λαών. Εδώ στην Ευρώπη ποιες είναι οι συνέπειες που έχουν άμεση και κυρίως μακροπρόθεσμη επίπτωση στη καθημερινότητα των ευρωπαϊκών λαών αλλά και για την ίδια την ΕΕ και τα Κράτη – Μέλη από γεωστρατηγική και γεωοικονομική άποψη;

GPT 5

Ακριβώς — όταν το ζήτημα αφορά πολιτικές ηγεσίες, η θεωρία αποκτά άμεση πρακτική βαρύτητα, γιατί οι αποφάσεις τους καθορίζουν τη ζωή εκατομμυρίων ανθρώπων και την πορεία ολόκληρων κρατών και περιφερειών. Στην Ευρώπη, οι συνέπειες της «πολιτικής βλακείας/ανοησίας» — ειδικά όταν αυτή γίνεται δομικό ή επαναλαμβανόμενο χαρακτηριστικό — είναι πολλές και βαριές, τόσο σε βραχυπρόθεσμο όσο και σε μακροπρόθεσμο ορίζοντα.

Άμεσες και Μακροπρόθεσμες Συνέπειες για τους Ευρωπαϊκούς Λαούς και την ΕΕ

1. Οικονομική Αστάθεια και Ανισότητες

• Πολιτικές που αγνοούν τις βαθιές οικονομικές ανισότητες και κοινωνικές ανάγκες οδηγούν σε επιδείνωση της φτώχειας, ανεργίας και κοινωνικού αποκλεισμού.

• Μακροπρόθεσμα, αυτό αποδυναμώνει την κοινωνική συνοχή, αυξάνει τις εντάσεις και μειώνει την εμπιστοσύνη στους θεσμούς.

• Η Ευρωπαϊκή Ένωση δέχεται πίεση από εσωτερικές κρίσεις που υπονομεύουν τη σταθερότητα της κοινής αγοράς και τη δυνατότητα συνεκτικής πολιτικής.

2. Γεωστρατηγική Αδυναμία και Έλλειψη Αυτονομίας

• Ανεπαρκής στρατηγικός σχεδιασμός και πολιτική βραχυπρόθεσμης οπτικής μειώνουν την επιρροή της Ευρώπης στον παγκόσμιο γεωπολιτικό χάρτη.

• Η έλλειψη ενιαίας και συνεπούς εξωτερικής πολιτικής καθιστά την ΕΕ ευάλωτη σε πιέσεις και ανταγωνισμούς μεγάλων δυνάμεων (ΗΠΑ, Ρωσία, Κίνα).

• Η εξάρτηση σε ενεργειακούς πόρους, τεχνολογίες και στρατηγικές υποδομές αυξάνεται, περιορίζοντας την αυτονομία.

3. Διχασμοί και Αποδυνάμωση της Ενοποίησης

• Πολιτικές που τροφοδοτούν εσωτερικές διχόνοιες, εθνικισμούς και λαϊκισμό υπονομεύουν την ενότητα της ΕΕ και των κρατών-μελών.

• Η αδυναμία αντιμετώπισης κοινών προκλήσεων με ενιαία φωνή μειώνει την αποτελεσματικότητα των θεσμών.

4. Απώλεια Εμπιστοσύνης και Πολιτική Αποσταθεροποίηση

• Η συνεχιζόμενη αίσθηση αποτυχίας των ηγεσιών προκαλεί πολιτική απογοήτευση, αποχή και άνοδο ακροδεξιών ή λαϊκιστικών κινημάτων.

• Μακροπρόθεσμα, αυτό μπορεί να οδηγήσει σε κρίσεις δημοκρατίας, αποσταθεροποίηση κρατών και αμφισβήτηση του ευρωπαϊκού εγχειρήματος.

Συνοπτικά

Η «πολιτική βλακεία/ανοησία» στα κέντρα λήψης αποφάσεων στην Ευρώπη δεν είναι απλά πρόβλημα πολιτικής ποιότητας, αλλά ζήτημα ζωτικής σημασίας για το μέλλον της ηπείρου — τόσο από άποψη ευημερίας των λαών της όσο και από γεωπολιτική και γεωοικονομική σκοπιά.

Θες να δούμε κάποιες συγκεκριμένες πολιτικές αποφάσεις ή περιόδους που αποτυπώνουν αυτές τις συνέπειες πιο χαρακτηριστικά;

Χ :

Ναι 

GPT 5

Πάμε λοιπόν να δούμε μερικές συγκεκριμένες πολιτικές αποφάσεις ή περιόδους των τελευταίων 4-5 ετών που αναδεικνύουν τις συνέπειες της πολιτικής βλακείας/ανοησίας στην Ευρώπη — σε ό,τι αφορά τόσο την καθημερινότητα των πολιτών όσο και τη γεωστρατηγική θέση της ΕΕ:

1. Διαχείριση της Προσφυγικής Κρίσης (2015-σήμερα)

• Η Ευρώπη αντιμετώπισε μαζική άφιξη προσφύγων και μεταναστών κυρίως από Συρία, Αφρική και Μέση Ανατολή.

• Η απουσία ενιαίας και αποτελεσματικής πολιτικής οδήγησε σε αδυναμία ελέγχου των ροών, διασπάσεις εντός ΕΕ (π.χ. διαφωνίες μεταξύ Βορρά-Νότου και Ανατολής-Δύσης).

• Τα κλειστά σύνορα, η έλλειψη αλληλεγγύης και η ρητορική μίσους από ορισμένες κυβερνήσεις καλλιέργησαν κοινωνικές εντάσεις και διχασμούς.

• Μακροπρόθεσμα, η κρίση αυτή αποδυνάμωσε την ενότητα της ΕΕ και επέτρεψε την άνοδο εθνικιστικών και λαϊκιστικών κινημάτων.

2. Αντιμετώπιση της Πανδημίας COVID-19

• Καθυστερήσεις και ασυνέπειες στην εφαρμογή μέτρων υγειονομικής προστασίας.

• Έλλειψη κοινής στρατηγικής στην ΕΕ για τις προμήθειες εμβολίων και τον συντονισμό πολιτικών.

• Πολιτικοποίηση της υγειονομικής κρίσης, που μείωσε την αποτελεσματικότητα και αύξησε την αβεβαιότητα.

• Μακροπρόθεσμα, η διαχείριση αυτή άφησε βαριά κληρονομιά στην εμπιστοσύνη των πολιτών προς τις ηγεσίες και τους θεσμούς.

3. Γεωπολιτική Αντιμετώπιση της Ρωσικής Επίθεσης στην Ουκρανία (2022 και μετά)

• Αρχική αμηχανία και καθυστερήσεις στην αντίδραση της ΕΕ και των ευρωπαϊκών κρατών.

• Διαφωνίες μεταξύ κρατών-μελών για το εύρος και την ένταση των κυρώσεων.

• Εξάρτηση από ρωσικούς ενεργειακούς πόρους που περιόρισε τη δυνατότητα αποφασιστικής πολιτικής.

• Μακροπρόθεσμα, η κρίση αυτή υπογράμμισε την ανάγκη για στρατηγική αυτονομία και ενίσχυση της άμυνας της ΕΕ.

4. Κλιματική Πολιτική και Αναβλητικότητα

• Παρά τις προειδοποιήσεις, οι πολιτικές δράσεις σε ευρωπαϊκό επίπεδο έχουν συχνά καθυστερήσει ή είναι ανεπαρκείς.

• Συγκρούσεις συμφερόντων μεταξύ βιομηχανικών και περιβαλλοντικών στόχων.

• Μακροπρόθεσμα, η καθυστέρηση στην αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής απειλεί την οικονομική και κοινωνική σταθερότητα.

Αυτά τα παραδείγματα είναι μόνο μερικά από τα πιο χαρακτηριστικά πεδία όπου η πολιτική βλακεία/ανοησία, κατά την έννοια που συζητάμε, έχει σημαντικές επιπτώσεις.

Θες να εμβαθύνουμε σε κάποιο από αυτά ή να προσεγγίσουμε το ζήτημα με άλλη οπτική;

Χ :

Για να μην αδικήσουμε την ίδια την Ιστορία μπορείς να κάνεις ένα ενδεικτικό/συνοπτικό χρονολόγιο από την αρχαιότητα έως σήμερα των πιο χτυπητών παραδειγμάτων πολιτικής βλακείας ή και ανοησία και κάπως πιο αναλυτικό για τον 20ο αιώνα έως σήμερα;

GPT 5

Φυσικά! Παρακάτω σου παρουσιάζω ένα συνοπτικό χρονολόγιο με ορισμένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα πολιτικής βλακείας ή ανοησίας, από την αρχαιότητα έως σήμερα, με πιο αναλυτική εστίαση στον 20ό αιώνα και το σήμερα.

Ενδεικτικό Χρονολόγιο Πολιτικής Βλακείας/Ανοησίας

Αρχαιότητα – Μεσαίωνας

• Κλαύδιος (Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, 1ος αι. μ.Χ.)

Η επιλογή του ως αυτοκράτορα θεωρήθηκε αρχικά από τους πατρικίους ως «βλακεία» λόγω της κοινωνικής του κατάστασης και αδεξιότητας, όμως εξελίχθηκε σε πιο ικανό ηγέτη απ’ ό,τι περίμεναν.

• Αποτυχία της Ελληνικής πόλης των Αθηνών στον Πελοποννησιακό Πόλεμο (5ος αι. π.Χ.)

Πολιτικές επιλογές και εγωισμοί που οδήγησαν σε καταστροφικό πόλεμο με τη Σπάρτη, π.χ. η επιμονή στην επιθετική πολιτική χωρίς στρατηγική συνοχή.

• Η Σφαγή της Νίκαιας (1204)

Οι Σταυροφόροι αντί να βοηθήσουν την Κωνσταντινούπολη την λεηλάτησαν, οδηγώντας στην αποδυνάμωση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.

16ος – 19ος αιώνας

• Αποικιοκρατικές πολιτικές που οδήγησαν σε μακροχρόνια κοινωνική και πολιτική αποσταθεροποίηση

(π.χ. διαιρέσεις που δημιούργησαν εμπόδια στην ανάπτυξη και σταθερότητα σε πολλές περιοχές του κόσμου).

• Ναπολεόντειες Πολιτικές και εισβολές

Η υπερβολική αυτοπεποίθηση του Ναπολέοντα οδήγησε σε στρατιωτικές καταστροφές, π.χ. η εκστρατεία στην Ρωσία (1812).

• Ανικανότητα ευρωπαϊκών ηγετών να αποτρέψουν τον Α’ Παγκόσμιο 

όλεμο
Πολιτικές υπερβολές, εθνικισμοί, και άγνοια των επιπτώσεων.

20ός Αιώνας – Σήμερα (αναλυτικότερα)

1914-1918: Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος

• Πολιτικές και διπλωματικές αστοχίες, αλυσιδωτές αντιδράσεις συμμαχιών και υπερβολικός εθνικισμός.

• Αδυναμία ηγετών να προβλέψουν ή να αποτρέψουν τη γενικευμένη σύρραξη.

1920s-1930s: Άνοδος ολοκληρωτισμών

• Η άνοδος του Χίτλερ και του Μουσολίνι, συχνά λόγω υποτίμησης της απειλής από τις δημοκρατικές κυβερνήσεις.

• Η υποτίμηση της σοβαρότητας των ολοκληρωτικών κινημάτων και οι συμβιβασμοί που οδήγησαν σε καταστροφικούς πολέμους.

1939-1945: Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος

• Αποτυχία των πολιτικών ηγεσιών να διαχειριστούν τις διεθνείς εντάσεις πριν από την έκρηξη του πολέμου.

• Η πολιτική βλακεία εκδηλώθηκε σε στρατηγικές υποτίμησης αντιπάλων, λανθασμένες συμμαχίες και εγκλήματα πολέμου.

Μεταπολεμική Περίοδος – Ψυχρός Πόλεμος

• Η λανθασμένη εκτίμηση κινδύνων (π.χ. κρίση των πυραύλων στην Κούβα) που θα μπορούσε να οδηγήσει σε πυρηνικό πόλεμο.

• Υποστήριξη δικτατοριών και πολιτικές που θυσίαζαν δημοκρατικά ιδανικά για γεωπολιτικούς σκοπούς.

1989-2000: Μεταψυχροπολεμική Περίοδος

• Αδυναμία διαχείρισης των εθνοτικών συγκρούσεων στα Βαλκάνια και καθυστερήσεις στην επέμβαση.

• Πολιτικές αποφάσεις που άφησαν ανεπίλυτα κοινωνικά και οικονομικά ζητήματα σε μετακομμουνιστικές χώρες.

2000-σήμερα: Σύγχρονη Περίοδος

• Προσφυγική κρίση (2015-σήμερα): Αδυναμία της ΕΕ να διαμορφώσει συνεκτική και αποτελεσματική πολιτική.

• Διαχείριση COVID-19: Πολιτικές αποφάσεις με βραχυπρόθεσμο όραμα και ανταγωνισμούς που υπονόμευσαν την αποτελεσματικότητα.

• Γεωπολιτικές κρίσεις (Ρωσία-Ουκρανία 2022 και μετά): Έλλειψη στρατηγικής αυτονομίας και συντονισμού στην ΕΕ.

• Κλιματική αλλαγή: Ανεπαρκής πολιτική δράση παρά τις προειδοποιήσεις.

• Άνοδος λαϊκισμού και εθνικισμού: Πολιτικές ηγεσίες που δεν κατάφεραν να αντιμετωπίσουν τις κοινωνικές ανισότητες και τις διχαστικές τάσεις.

Αυτή η επισκόπηση δείχνει πως η πολιτική βλακεία ή ανοησία δεν είναι «νεότερο φαινόμενο», αλλά επαναλαμβανόμενη ιστορική πραγματικότητα με σοβαρές συνέπειες για την ανθρωπότητα.

Αν θες, μπορώ να εμβαθύνω σε κάποιο από αυτά τα σημεία ή να προχωρήσουμε σε ανάλυση συγκεκριμένων περιόδων ή γεγονότων.

Χ :

Και τώρα ίσως το  δύσκολο»»  ερώτημα. Για τις ανάγκες της προσέγγισης που επιχειρούμε στο ζήτημα της πολιτικής «βλακείας ή και ανοησίας», θα σε διακτινίσω στο 2126. Εκεί πρόκειται να κάνεις μία ιστορική αναφορά στον «προηγούμενο» αιώνα (δηλαδή τον δικό μας) και πρόκειται να εξετάσεις το ίδιο ακριβώς θέμα όμως για την Ελλάδα, για την περίοδο 1950 έως και το 2026. Ποια θα ήταν η προσέγγιση σου;

GPT 5

Αν με διακτινίζεις στο 2126 για να κάνω ιστορική αναφορά στην περίοδο 1950–2026 στην Ελλάδα, εστιάζοντας στην πολιτική βλακεία/ανοησία, η προσέγγισή μου θα ήταν πολυδιάστατη, με σεβασμό στην ιστορική πολυπλοκότητα αλλά και με κριτική ανάλυση των κύριων στιγμών όπου οι πολιτικές επιλογές ή συμπεριφορές έφεραν σοβαρές αρνητικές συνέπειες στη χώρα.

Προσέγγιση για την Ελλάδα 1950–2026 σχετικά με την Πολιτική Βλακεία/Ανοησία

1. Πλαίσιο και Ιστορικό Υπόβαθρο

• Η περίοδος 1950–2026 είναι καθοριστική για τη σύγχρονη ελληνική ιστορία: αποκατάσταση μετά τον Εμφύλιο, εκδημοκρατισμός, ένταξη στην ΕΟΚ/ΕΕ, κρίσεις οικονομικές, κοινωνικές και γεωπολιτικές.

• Η πολιτική βλακεία/ανοησία δεν είναι απλώς προσωπικό χαρακτηριστικό πολιτικών, αλλά συχνά έκφραση συστημικών προβλημάτων, πελατειακών δομών, ιδεολογικών αδιεξόδων και κοινωνικών αντιφάσεων.

2. Βασικοί Άξονες Ανάλυσης

• Πολιτική Σταθερότητα και Ασυνέχειες: Συχνές κρίσεις, μεταπολιτευτική πόλωση, διακομματικές αντιπαραθέσεις που παραπέμπουν σε «πολιτική βλακεία» ως αδυναμία συναίνεσης και ουσιαστικού διαλόγου.

• Πελατειακό κράτος και διαφθορά: Δομικά χαρακτηριστικά που υπονόμευσαν την αποτελεσματικότητα της διοίκησης και την εμπιστοσύνη των πολιτών.

• Οικονομικές κρίσεις: Κακοδιαχείριση, βραχυπρόθεσμες πολιτικές επιλογές και έλλειψη στρατηγικού σχεδιασμού που οδήγησαν στην κρίση του 2008 και το «Μνημόνιο».

• Διαχείριση κρίσεων: Υπερβολικές ή ανεπαρκείς πολιτικές αντιδράσεις σε κρίσεις (π.χ. προσφυγικό, οικονομικό, πανδημία).

• Γεωπολιτική τοποθέτηση: Ασυνέχειες και αμηχανία στην εξωτερική πολιτική και στις σχέσεις με γειτονικά κράτη, π.χ. Κυπριακό, Μακεδονικό.

3. Κύρια Παραδείγματα Πολιτικής Βλακείας/Ανοησίας

• Η οικονομική πολιτική προ της κρίσης του 2008: Έλλειψη διαφάνειας, υπερβολικός δανεισμός, πελατειακές πρακτικές.

• Αντιπαραθέσεις και αδράνεια στην αντιμετώπιση του προσφυγικού: Καθυστέρηση συντονισμού και ενότητας.

• Πολιτικές διχασμού και λαϊκισμού: Αντί να ενοποιούν την κοινωνία, συχνά οι πολιτικοί δημιουργούν ή εκμεταλλεύονται διαιρέσεις.

• Ανεπαρκής διαχείριση κρίσεων υγείας: Μερικές φορές καθυστερήσεις ή ελλιπής σχεδιασμός κατά την πανδημία.

4. Συμπεράσματα και Προοπτικές

• Η πολιτική βλακεία/ανοησία στην Ελλάδα της περιόδου δεν μπορεί να ερμηνευτεί μόνο ως ατομικό χαρακτηριστικό αλλά ως αποτέλεσμα ιστορικών, κοινωνικών και θεσμικών δομών.

• Η ανάδειξη καλύτερων πολιτικών πρακτικών και η ενδυνάμωση θεσμών παραμένουν κρίσιμα για το μέλλον.

• Η ιστορική αποτίμηση του 2126 θα μπορούσε να επισημάνει και τις στιγμές όπου η ελληνική πολιτική σκηνή απέδειξε ικανότητα και σοφία, για να μην είναι μονοδιάστατη η εικόνα.

Αν θες, μπορώ να σου ετοιμάσω μια πιο λεπτομερή ανάλυση ανά δεκαετία ή βασική περίοδο.

Χ :

Ανά δεκαετία 

GPT 5

Φυσικά! Ας κάνουμε μια συνοπτική ανάλυση ανά δεκαετία για την Ελλάδα, εστιάζοντας σε σημεία όπου η πολιτική βλακεία ή ανοησία (κατά τον ορισμό μας: δομτικές αδυναμίες στην κρίση, στρατηγική και ηγεσία) είχε σημαντικό αντίκτυπο, μαζί με βασικά ιστορικά γεγονότα.

Ανάλυση Πολιτικής Βλακείας/Ανοησίας στην Ελλάδα ανά Δεκαετία (1950-2020s)

1950s: Μεταπολεμική Αποκατάσταση και Πολιτική Αστάθεια

• Χαρακτηριστικά:

o Μεταπολεμική ανασυγκρότηση μετά τον Εμφύλιο, με έντονες κοινωνικές και πολιτικές διαιρέσεις.

o Πολιτική πόλωση μεταξύ Δεξιάς και Αριστεράς που επηρέασε τη σταθερότητα.

• Πολιτική Βλακεία/Ανοησία:

o Ανεπαρκής διαχείριση της εθνικής συμφιλίωσης, που καθυστέρησε την ενοποίηση της κοινωνίας.

o Κλιμάκωση εντάσεων που οδήγησε σε κοινωνικές συγκρούσεις και πολιτική αστάθεια.

1960s: Κρίση Πολιτικού Συστήματος και Χούντα

• Χαρακτηριστικά:

o Πολιτική ένταση και αδυναμία συμβιβασμού.

o 1967: Εξέγερση της Χούντας των Συνταγματαρχών.

• Πολιτική Βλακεία/Ανοησία:

o Αδυναμία πολιτικών να διαχειριστούν ειρηνικά τις αντιθέσεις και να διασφαλίσουν τη δημοκρατία.

o Ανοχή ή έμμεση στήριξη σε αυταρχικές πρακτικές από τμήματα της πολιτικής τάξης.

1970s: Μεταπολίτευση και Δημοκρατική Ανασυγκρότηση

• Χαρακτηριστικά:

o Επανεισαγωγή της δημοκρατίας (1974) και σύνταξη νέου Συντάγματος.

o Μεταβατική περίοδος με κοινωνικές ελπίδες και προκλήσεις.

• Πολιτική Βλακεία/Ανοησία:

o Πολιτικές διαιρέσεις και ενίοτε ρητορική που διχάζει αντί για να ενώνει.

o Πελατειακές πρακτικές που θέριεψαν παρά την δημοκρατική προοπτική.

1980s: Πολιτική Πολωμένη και Πελατειακό Κράτος

• Χαρακτηριστικά:

o Ισχυρή εκλογική πόλωση ανάμεσα σε ΝΔ και ΠΑΣΟΚ.

o Επέκταση του κράτους πρόνοιας αλλά και αύξηση της διαφθοράς.

• Πολιτική Βλακεία/Ανοησία:

o Εξάρτηση από πελατειακές σχέσεις για πολιτική επιβίωση.

o Παραμέληση μακροπρόθεσμων αναπτυξιακών πολιτικών.

o Πολιτική ρητορική που συχνά καλλιεργούσε διχασμούς.

1990s: Μετασχηματισμοί και Προκλήσεις

• Χαρακτηριστικά:

o Ενσωμάτωση στην ΕΕ, ένταξη στο ευρώ (προετοιμασία).

o Διεθνείς προκλήσεις (Μακεδονικό, Κυπριακό).

• Πολιτική Βλακεία/Ανοησία:

o Αδυναμία διαχείρισης εθνικών θεμάτων με ρεαλισμό και στρατηγική.

o Κομματισμός που εμπόδιζε ουσιαστικές μεταρρυθμίσεις.

o Ελλείψεις στη διαφάνεια και διοικητική αποτελεσματικότητα.

2000s: Ευημερία και Πρώτες Κρίσεις

• Χαρακτηριστικά:

o Ολυμπιακοί Αγώνες (2004) και οικονομική ανάπτυξη.

o Εμφάνιση πρώτων ρηγμάτων στην οικονομική σταθερότητα.

• Πολιτική Βλακεία/Ανοησία:

o Υπερχρέωση και αλόγιστη δημοσιονομική πολιτική.

o Πελατειακές δομές που ενισχύθηκαν αντί να εκλείψουν.

o Πολιτική διαχείριση με βραχυπρόθεσμο ορίζοντα.

2010s: Οικονομική Κρίση και Μνημόνια

• Χαρακτηριστικά:

o Βαθιά οικονομική κρίση, κοινωνική αναταραχή, μνημόνια.

o Πολιτική πόλωση και άνοδος νέων πολιτικών δυνάμεων (π.χ. ΣΥΡΙΖΑ).

• Πολιτική Βλακεία/Ανοησία:

o Αδυναμία έγκαιρης πρόληψης και αντιμετώπισης της κρίσης.

o Διαχειριστικές αστοχίες και ακραίες πολιτικές αντιπαραθέσεις.

o Πολιτικές που συχνά έδιναν προτεραιότητα στην κομματική επιβίωση παρά στο εθνικό συμφέρον.

2020s: Κρίσεις Υγείας, Προσφυγικό και Γεωπολιτική Αβεβαιότητα

• Χαρακτηριστικά:

o Πανδημία COVID-19, διαχείριση προσφυγικών ροών.

o Επιπτώσεις από γεωπολιτικές εντάσεις (π.χ. Τουρκία, Ουκρανία).

• Πολιτική Βλακεία/Ανοησία:

o Ασυνέπειες στη διαχείριση της πανδημίας, με πολιτικοποίηση και αντιφάσεις.

o Αδυναμία ολιστικής και συνεκτικής προσέγγισης στο προσφυγικό.

o Έλλειψη μακροπρόθεσμου σχεδιασμού για γεωπολιτικές προκλήσεις.

Συνολική Εκτίμηση

Η ιστορία της Ελλάδας από το 1950 έως σήμερα δείχνει μια επαναλαμβανόμενη τάση όπου η πολιτική βλακεία ή ανοησία εκδηλώνεται μέσα από:

• Πολιτικές διαιρέσεις και διχασμούς.

• Πελατειακές πρακτικές και διαφθορά.

• Βραχυπρόθεσμες και συχνά μικροκομματικές αποφάσεις.

• Αδυναμία μακροπρόθεσμου στρατηγικού σχεδιασμού.

Αυτά τα στοιχεία καθόρισαν σημαντικά την πορεία της χώρας και την ποιότητα της δημοκρατίας.

Θέλεις να εμβαθύνουμε σε κάποια συγκεκριμένη δεκαετία ή γεγονός;

Χ :

Το φαινόμενο της «βλακείας/ανοησίας» στο επίπεδο της πολιτικής ηγεσίας, γενικότερα, πώς έχει προσεγγιστεί από την επιστήμη της κοινωνιολογίας και την πολιτική επιστήμη;

GPT 5

Καλή ερώτηση! Η προσέγγιση του φαινομένου της «βλακείας» ή «ανοησίας» στην πολιτική ηγεσία μέσα από την κοινωνιολογία και την πολιτική επιστήμη δεν είναι συνήθως κυριολεκτική (δηλαδή, να αποδίδουν αυτούς τους όρους ως επιστημονικούς χαρακτηρισμούς), αλλά μάλλον γίνεται μέσα από πιο σύνθετες θεωρητικές κατηγορίες και έννοιες που αναλύουν την ποιότητα της ηγεσίας, της λήψης αποφάσεων, της εξουσίας και των δομών που την υποστηρίζουν ή την αποδυναμώνουν.

1. Κοινωνιολογική Προσέγγιση

• Ηγεσία και Κοινωνική Δομή

Η κοινωνιολογία εξετάζει την ηγεσία ως κοινωνικό φαινόμενο που καθορίζεται από τις δομές εξουσίας, τους θεσμούς, τις κοινωνικές σχέσεις και τα πλαίσια μέσα στα οποία δρα ο ηγέτης.
Η «βλακεία» ή «ανοησία» μπορεί να ειδωθεί ως αποτέλεσμα μη λειτουργικών κοινωνικών δομών, αναποτελεσματικών θεσμών ή και κουλτούρας που ενθαρρύνει ή ανέχεται την κακή ηγεσία.

• Έννοια της Συστημικής Ανοησίας

Κάποιες θεωρίες μιλούν για «συστημική ανοησία» ή «δομική βλακεία», όπου το πρόβλημα δεν είναι μόνο στον ηγέτη, αλλά στο σύστημα που τον παράγει και τον συντηρεί, π.χ. πελατειακές σχέσεις, πολιτικές ομάδες πίεσης, ιδεολογικά στεγανά.

• Λειτουργισμός και Δυσλειτουργίες

Η κοινωνιολογία αναγνωρίζει ότι συστήματα εξουσίας μπορεί να εμφανίζουν «δυσλειτουργίες» — δηλαδή συμπεριφορές και διαδικασίες που υπονομεύουν την αποτελεσματικότητα, την πρόοδο ή τη δικαιοσύνη.

2. Πολιτική Επιστήμη

• Θεωρίες Ηγεσίας και Κρίσης

Η πολιτική επιστήμη εξετάζει τις ικανότητες των ηγετών μέσα από τη θεωρία της λήψης αποφάσεων, τη στρατηγική σκέψη και την κρίση. Η «πολιτική βλακεία» μπορεί να ενταχθεί στην έννοια της «κακής κρίσης» ή «κακής λήψης αποφάσεων» που προέρχεται από λάθος εκτίμηση, ιδεολογικές προκαταλήψεις ή έλλειψη πληροφορίας.

• Θεωρία Παιγνίων και Συλλογική Ανοησία

Υπάρχουν προσεγγίσεις που μελετούν πώς συλλογικές διαδικασίες μπορούν να οδηγήσουν σε «συλλογική ανοησία» ή «συλλογική βλακεία», όταν ομάδες πολιτικών ηγετών παίρνουν κακές αποφάσεις λόγω κοινωνικών πιέσεων, ομαδικής σκέψης (groupthink) ή ανταγωνιστικών συμφερόντων.

• Λειτουργία και Αποτυχία Θεσμών

Η πολιτική επιστήμη δεν περιορίζεται στους ηγέτες ως άτομα αλλά αναλύει και τον ρόλο των θεσμών, των κομμάτων και των πολιτικών συστημάτων που μπορούν να εμποδίζουν ή να προάγουν την ορθολογική λήψη αποφάσεων.

• Πολιτικός Λαϊκισμός και «Βλακεία»

Μελέτες ασχολούνται με το πώς λαϊκιστικές πρακτικές και ρητορικές μπορεί να ενισχύουν πολιτικές που χαρακτηρίζονται από αδυναμία βάθους ή σοβαρότητας, και πώς αυτές επιδρούν στην ποιότητα της ηγεσίας.

3. Ενδεικτικά Ονόματα και Έννοιες

• Max Weber: Η έννοια του «χαρισματικού ηγέτη» και πώς η εξουσία σχετίζεται με το κύρος και την ικανότητα.

• Philip Selznick: Η έννοια των «δομικών ανεπάρκειων» στους θεσμούς.

• Irving Janis: Η έννοια της «ομαδικής σκέψης» (groupthink) που οδηγεί σε συλλογικά λάθη.

• Hannah Arendt: Ανάλυση της «κοινοτοπίας του κακού» που σχετίζεται με τη μη κριτική αποδοχή πολιτικών αποφάσεων.

Συνοψίζοντας

Η επιστήμη βλέπει τη «βλακεία» και «ανοησία» στην πολιτική ηγεσία κυρίως ως φαινόμενο πολύπλοκο, που συνδέεται με ατομικές αδυναμίες αλλά κυρίως με συστημικές, πολιτισμικές, θεσμικές και κοινωνικές παραμέτρους. Δεν πρόκειται για απλή προσωπική «ανικανότητα» αλλά για ένα ευρύ φάσμα αιτιών που συνθέτουν την ποιότητα ή την ανεπάρκεια της πολιτικής ηγεσίας.

Θες να εξετάσουμε κάποια συγκεκριμένη θεωρία ή παράδειγμα πιο αναλυτικά;

Χ :

Αυτές οι προσεγγίσεις σε ποια πραγματικά ιστορικά δεδομένα δομούν την επιχειρηματολογία τους;

GPT 5

Καλή ερώτηση! Οι κοινωνιολογικές και πολιτικές επιστημονικές προσεγγίσεις που αναλύουν τη «βλακεία» ή «ανοησία» στην πολιτική ηγεσία στηρίζονται σε μια πληθώρα πραγματικών ιστορικών δεδομένων και παραδειγμάτων, που συχνά λειτουργούν ως μελέτες περίπτωσης για να καταδείξουν πώς και γιατί λαμβάνονται λανθασμένες ή καταστροφικές αποφάσεις.

Κύρια Ιστορικά Δεδομένα και Παραδείγματα που Υποστηρίζουν αυτές τις Προσεγγίσεις:

1. Μεγάλες Πολεμικές Συγκρούσεις και Λανθασμένες Πολιτικές Αποφάσεις

• Α’ και Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος

o Η εσφαλμένη εκτίμηση κινδύνων, υπερβολικές εθνικιστικές πολιτικές, αστοχίες στη διπλωματία και οι στρατηγικές επιλογές οδήγησαν σε μαζικές καταστροφές.

o Παραδείγματα λανθασμένης κρίσης ηγετών (π.χ. Χίτλερ, Τσάμπερλεν, Ντελαδέφ).

• Κρίση των Πυραύλων στην Κούβα (1962)

o Σημαντικό παράδειγμα όπου η σωστή διαχείριση απέτρεψε πυρηνική καταστροφή, αλλά έδειξε και τα όρια της ηγετικής κρίσης.

2. Ολοκληρωτικά και Αυταρχικά Καθεστώτα

• Στάλιν, Χίτλερ, Μάο

o Συστηματική καταπίεση, ακραίες πολιτικές αποφάσεις βασισμένες σε ιδεολογικές εμμονές και έλλειψη ρεαλισμού.

o Δομικά χαρακτηριστικά ηγεσίας που οδήγησαν σε μεγάλες ανθρωπιστικές καταστροφές.

3. Εθνικά και Κοινωνικά Ζητήματα με Πολιτικές Ανεπάρκειες

• Διαχείριση της Μεταπολεμικής Αποκατάστασης σε διάφορες χώρες

o Λανθασμένες πολιτικές που οδήγησαν σε κοινωνική αποσταθεροποίηση ή παρατεταμένες κρίσεις (π.χ. Ελλάδα μετά τον Εμφύλιο).

• Μακεδονικό Ζήτημα και Κυπριακό στην Ελλάδα

o Πολιτικές αποφάσεις που χαρακτηρίστηκαν από υπερβολική πόλωση, αδυναμία διαλόγου και έλλειψη μακροπρόθεσμου σχεδιασμού.

4. Οικονομικές Κρίσεις και Διαχειριστικές Αστοχίες

• Η Μεγάλη Ύφεση (1929) και η Κρίση του 2008

o Ανεπαρκείς ή λανθασμένες πολιτικές απαντήσεις που ενίσχυσαν τις οικονομικές δυσκολίες.

o Στην Ελλάδα, οι πολιτικές πριν και κατά τη διάρκεια της κρίσης του 2008 αποτέλεσαν χαρακτηριστικό παράδειγμα.

5. Συλλογικές Αποτυχίες και Θεσμικές Δυσλειτουργίες

• Προσφυγική Κρίση στην ΕΕ (2015-σήμερα)

o Ανεπαρκής συντονισμός, εθνικιστικές αντιδράσεις και αδυναμία εφαρμογής κοινών πολιτικών.

• Διαχείριση Πανδημίας COVID-19

o Πολιτικές αποφάσεις που συχνά χαρακτηρίστηκαν από ασαφή ή αντικρουόμενα μηνύματα.

Πηγές και Μεθοδολογίες

• Ιστορική Έρευνα: Ανάλυση αρχειακού υλικού, πολιτικών αποφάσεων, δηλώσεων ηγετών, πολιτικών και οικονομικών δεδομένων.

• Μελέτες Περίπτωσης: Αναλυτικές μονογραφίες ή συγκριτικές μελέτες συγκεκριμένων περιόδων ή γεγονότων.

• Στατιστική Ανάλυση και Πολιτική Θεωρία: Εφαρμογή ποσοτικών μεθόδων στη μελέτη πολιτικών αποτελεσμάτων και συμπεριφορών.

• Κοινωνιολογικές και Ψυχολογικές Έρευνες: Μελέτες για την ηγεσία, την ομάδα και τις διαδικασίες λήψης αποφάσεων.

Συνοψίζοντας

Οι θεωρίες και οι προσεγγίσεις στηρίζονται σε πραγματικά γεγονότα και κρίσιμες ιστορικές στιγμές όπου φαίνεται καθαρά η επίδραση αδυναμιών, λάθους κρίσης ή συστημικών δυσλειτουργιών στην πολιτική ηγεσία, και η οποία κατάληξε σε αρνητικά αποτελέσματα για κοινωνίες και κράτη.

Θέλεις να σου προτείνω συγκεκριμένα βιβλία ή μελέτες που αναλύουν τέτοια παραδείγματα;

Χ :

Μπορούμε να δούμε αν υπάρχει στην ιστορική αυτή διαδρομή κάποιο «αντίδοτο» που δοκιμάστηκε επιτυχώς εναντίον της πολιτικής ανοησίας; (Π.χ. ο ρόλος της ελευθεροτυπίας ή του θεσμικού ελέγχου;)

Σαφώς! Στην ιστορική διαδρομή, παρά τις επανειλημμένες περιπτώσεις πολιτικής βλακείας ή ανοησίας, έχουν υπάρξει και πολλά «αντίδοτα» ή μηχανισμοί που δοκιμάστηκαν και σε κάποιες περιπτώσεις απέδωσαν θετικά αποτελέσματα, περιορίζοντας ή διορθώνοντας τις αρνητικές συνέπειες αυτής της πολιτικής αδυναμίας.

Κύρια «Αντίδοτα» στην Πολιτική Ανοησία — Ιστορική Εμπειρία

1. Ελευθεροτυπία και Ενημέρωση

• Η ελεύθερη και ανεξάρτητη δημοσιογραφία λειτουργεί ως «φύλακας» της δημοκρατίας, αποκαλύπτοντας λάθη, διαφθορά και κακοδιαχείριση.

• Παραδείγματα:

o Οι αποκαλύψεις σκανδάλων σε πολλές χώρες που οδήγησαν σε πολιτικές παραιτήσεις ή αναθεωρήσεις πολιτικών.

o Η ελευθεροτυπία ως μοχλός πίεσης προς την πολιτική ηγεσία για καλύτερη λογοδοσία.

2. Θεσμικός Έλεγχος και Ισορροπίες

• Ο διαχωρισμός των εξουσιών (νομοθετική, εκτελεστική, δικαστική) αποτελεί θεμελιώδη «ασπίδα» κατά της κακής διαχείρισης και συγκεντρωτισμού εξουσίας.

• Ανεξάρτητες δικαστικές αρχές, ελεγκτικά όργανα, συνταγματικοί θεσμοί και θεσμοί ελέγχου της διαφάνειας (όπως ελεγκτικά συνέδρια, επιτροπές διαφάνειας κ.ά.) μπορούν να περιορίσουν την «πολιτική ανοησία».

• Παραδείγματα:

o Δικαστικές αποφάσεις που ακύρωσαν αυθαίρετες πολιτικές ή κακές διαχειριστικές πρακτικές.

o Κοινοβουλευτικός έλεγχος και διαφάνεια σε χώρες με σταθερούς θεσμούς.

3. Πολιτικός Πλουραλισμός και Ανταγωνισμός

• Η ύπαρξη πολλών κομμάτων και η εναλλαγή στην εξουσία εξασφαλίζει μια μορφή αυτοδιόρθωσης.

• Όταν ένα πολιτικό κόμμα αποτυγχάνει λόγω κακής διακυβέρνησης, η πιθανότητα να αντικατασταθεί από άλλο μπορεί να λειτουργήσει ως κίνητρο βελτίωσης.

• Προσοχή όμως: Αυτό λειτουργεί μόνο αν το πολιτικό σύστημα είναι υγιές και όχι αποπροσανατολισμένο από πελατειακές σχέσεις ή λαϊκισμό.

4. Κοινωνική Ενεργοποίηση και Κοινωνική Κριτική

• Κοινωνικές κινητοποιήσεις, διαμαρτυρίες, και συμμετοχή πολιτών μπορούν να διορθώσουν πολιτικές πορείες.

• Η πίεση της κοινωνίας πολιτών και των οργανώσεων για διαφάνεια και υπευθυνότητα μπορεί να περιορίσει την πολιτική βλακεία.

5. Εκπαίδευση και Πολιτική Ενημέρωση

• Η εκπαίδευση που ενισχύει την κριτική σκέψη, την πολιτική ενημέρωση και τη δημοκρατική κουλτούρα λειτουργεί μακροπρόθεσμα ως αντίδοτο.

• Όσο περισσότερο οι πολίτες μπορούν να κρίνουν και να συμμετέχουν ενεργά, τόσο πιεστικότερος γίνεται ο έλεγχος της πολιτικής ηγεσίας.

6. Διεθνείς Θεσμοί και Επιρροές

• Ο ρόλος διεθνών οργανισμών (ΕΕ, ΟΗΕ, ΔΝΤ κλπ.) που ασκούν πιέσεις για σεβασμό θεσμών, δημοκρατίας και διαφάνειας.

• Η ένταξη σε διεθνείς συμμαχίες μπορεί να λειτουργήσει ως «εξωτερικός» θεσμικός έλεγχος.

Συμπερασματικά

Τα «αντίδοτα» στην πολιτική βλακεία και ανοησία δεν είναι μαγικές λύσεις, αλλά δίκτυα θεσμών, μηχανισμών και κοινωνικών συμπεριφορών που συνεργάζονται για να περιορίσουν τις αδυναμίες και να προωθήσουν τη διαφάνεια, τη λογοδοσία και την ορθολογική λήψη αποφάσεων. Η αποτελεσματικότητά τους εξαρτάται από τη σταθερότητα και υγεία του πολιτικού συστήματος, αλλά και την ενεργό συμμετοχή των πολιτών.

Θες να σου αναλύσω κάποιο από αυτά τα «αντίδοτα» πιο συγκεκριμένα ή να δούμε ιστορικά παραδείγματα όπου λειτούργησαν αποτελεσματικά;

Χ :

Το βιβλίο του Ευάγγελου Λεμπέση «Η Επαναστατικά Μάζα και η Τεράστια Σημασία των Βλακών εν τω Συγχρόνω Βίω», αν δεν απατώμαι ίσως να είναι το πρώτο που πραγματεύτηκε το ζήτημα που εδώ μας απασχολεί, τουλάχιστον εδώ στην Ελλάδα. Μπορείς να συνδέσεις όσα εδώ είπαμε με το βιβλίο αυτό;

GPT 5

Το βιβλίο του Ευάγγελου Λεμπέση «Η Επαναστατική Μάζα και η Τεράστια Σημασία των Βλακών εν τω Συγχρόνω Βίω» (αν και υποθετικό, καθώς δεν υπάρχει τεκμηριωμένη πληροφορία για αυτό το έργο) — υποθέτοντας ότι πραγματεύεται το ζήτημα της «βλακείας» ως μάζας και πολιτικού φαινομένου στην Ελλάδα — συνδέεται άμεσα με όσα συζητήσαμε ως εξής:

Συνδέσεις ανάμεσα στην Προσέγγισή μας και το Βιβλίο του Λεμπέση

1. Η έννοια της «Επαναστατικής Μάζας» ως συλλογικού υποκειμένου

o Το βιβλίο φαίνεται να εστιάζει στην κοινωνική δυναμική και στο πώς οι μεγάλες κοινωνικές μάζες, συχνά χωρίς κρίση και νηφαλιότητα, μπορούν να επηρεάζουν πολιτικά γεγονότα.

o Αυτό συνδέεται με τις έννοιες που θίξαμε για τη «συλλογική ανοησία» και την επίδραση της μάζας στην ανάδειξη πολιτικών ηγεσιών με «βλακώδη» χαρακτηριστικά.

o Η μάζα ως κινητήρια δύναμη της πολιτικής, που όμως μπορεί να τροφοδοτείται από λαϊκισμό, επιφανειακές ιδέες και πολιτικές που δεν βασίζονται σε ορθολογισμό.

2. Η «Τεράστια Σημασία των Βλακών»

o Αντί να βλέπει τη βλακεία ως ατομική αδυναμία, το έργο πιθανώς αναδεικνύει τη σημασία της ως κοινωνικού και πολιτικού φαινομένου που διαμορφώνει ιστορικές εξελίξεις.

o Αυτό ευθυγραμμίζεται με τις θεωρίες περί «συστημικής βλακείας» και «δομικών αδυναμιών» που συζητήσαμε, όπου η «βλακεία» δεν είναι τυχαία ή απλή κακή τύχη, αλλά στοιχείο ενσωματωμένο στην κοινωνία και το πολιτικό σύστημα.

3. Επιρροή στην Πολιτική Ηγεσία

o Το βιβλίο φαίνεται να συνδέει την πολιτική βλακεία με την ανάδειξη ηγετών που εκμεταλλεύονται το λαϊκό συναίσθημα και την επιφανειακή πολιτική σκέψη.

o Αυτό συναντάται στις σύγχρονες αναλύσεις για το πώς πολιτικοί με περιορισμένη σοβαρότητα ή κρίση φθάνουν στην εξουσία μέσω λαϊκιστικών κινήσεων ή συστημικών επιλογών.

4. Ιστορικό και Κοινωνικό Πλαίσιο της Ελλάδας

o Δεδομένης της ελληνικής ιστορικής διαδρομής που αναλύσαμε, το βιβλίο πιθανώς προσφέρει μια τοπική, συγκριτική προσέγγιση της «πολιτικής βλακείας» εντός ελληνικών συνθηκών, με αναφορές σε συγκεκριμένα ιστορικά γεγονότα, πολιτικούς και κοινωνικές συμπεριφορές.

o Η ελληνική εμπειρία των μεταπολεμικών χρόνων, των μνημονίων και των κοινωνικών κρίσεων προσφέρει μια γόνιμη βάση για μια τέτοια θεώρηση.

Συνοψίζοντας

Η προσέγγιση που έχουμε κάνει εδώ — ότι η πολιτική βλακεία/ανοησία είναι φαινόμενο σύνθετο, συστημικό και πολυπαραγοντικό — ταιριάζει απόλυτα με την υπόθεση πως το έργο του Λεμπέση αναδεικνύει τη σημαντικότητα της «μάζας» και τη διαπλοκή της με την πολιτική βλακεία. Το βιβλίο πιθανώς εμπλουτίζει την ανάλυση προσθέτοντας τη διάσταση της κοινωνικής δυναμικής και της μαζικής ψυχολογίας, που διαμορφώνει την πολιτική πραγματικότητα στην Ελλάδα.

Αν έχεις κάποιο συγκεκριμένο απόσπασμα ή θεματική του βιβλίου που θες να σχολιάσουμε πιο αναλυτικά, μπορείς να μου το δώσεις και να το επεξεργαστούμε μαζί!

Χ :

Οδεύουμε προς το «κλείσιμο», αλλά θέλω ακόμα να κάνουμε δυο – τρεις ακόμα «συνδέσεις». Αν στη θέση του Λεμπέση παραπάνω, θέταμε τον Theodor Adorno «Δοκίμιο Περί Ανθρώπινης Βλακείας» ως κείμενο «αναφοράς» για ό,τι μέχρι στιγμή έχουμε επισημάνει, ποιο θα ήταν το μήνυμα στη περίπτωση αυτή;

GPT 5

Αν θέταμε στη θέση του Ευάγγελου Λεμπέση το «Δοκίμιο Περί Ανθρώπινης Βλακείας» του TheodorAdorno ως κείμενο αναφοράς, τότε η σύνδεση και το μήνυμα που θα προέκυπτε για όσα έχουμε συζητήσει έως τώρα θα αποκτούσε μια βαθύτερη φιλοσοφική και κριτική διάσταση, με έμφαση στους εξής άξονες:

1. Η Βλακεία ως Κοινωνικό και Πολιτισμικό Φαινόμενο

Adorno θεωρεί τη βλακεία όχι απλώς ως ατομική ανεπάρκεια, αλλά ως προϊόν κοινωνικών και πολιτισμικών συνθηκών που παράγουν και αναπαράγουν μηχανισμούς χειραγώγησης, αποχαύνωσης και συμμόρφωσης.

• Στην πολιτική ηγεσία, η «βλακεία» συνδέεται με τη δομή ενός συστήματος που ευνοεί την ομοιομορφία σκέψης, την αποδοχή των ηγεμονικών αφηγήσεων χωρίς κριτική και την υπονόμευση της αυτονομίας της σκέψης.

• Η πολιτική βλακεία γίνεται έτσι σύμπτωμα και αποτέλεσμα μιας κοινωνίας που επιτρέπει ή και καλλιεργεί τη μηχανιστική, άκριτη συμπεριφορά.

2. Η Μαζική Κουλτούρα και η Εξουσία

Σύμφωνα με τον Adorno, η μαζική κουλτούρα (mass culture) παίζει κεντρικό ρόλο στη διαμόρφωση συμπεριφορών που μοιάζουν «βλακώδεις» — δηλαδή αποδυναμώνουν την κριτική ικανότητα και προωθούν παθητικότητα.

• Στην πολιτική σφαίρα, αυτό σημαίνει ότι η πολιτική βλακεία και ανοησία είναι συχνά συνέπεια των μηχανισμών χειραγώγησης από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, τους πολιτικούς μηχανισμούς και τα ιδεολογικά στεγανά.

• Η μαζική αποδοχή «εύκολων» πολιτικών λύσεων και η ανεπάρκεια κριτικής σκέψης ενισχύουν την παρουσία ηγετών με αμφίβολη ικανότητα.

3. Η Κριτική της Ανοησίας ως Μέρος της Έμμεσης Κριτικής της Καπιταλιστικής Κοινωνίας

Adorno συνδέει την ανθρώπινη βλακεία με τον τρόπο που ο καπιταλισμός διαμορφώνει κοινωνικές σχέσεις: μέσα από την αλλοτρίωση, την τυποποίηση και την απώλεια της ατομικότητας.

• Η πολιτική βλακεία δεν είναι τυχαίο φαινόμενο, αλλά δομική συνέπεια της κοινωνίας που εστιάζει στην επιφανειακή επιτυχία και τον καταναλωτισμό, αντί για την ουσιαστική γνώση και σοβαρότητα.

• Η ηγεσία που αναδεικνύεται μέσα σε αυτό το πλαίσιο είναι συχνά προϊόν αυτών των μηχανισμών.

4. Το Κριτικό Κάλεσμα

• Η θέση του Adorno υπερβαίνει την απλή διαπίστωση της βλακείας και απευθύνει κάλεσμα για κριτική αυτοσυνείδηση και πνευματική εγρήγορση.

• Η πολιτική βλακεία μπορεί να αντιπαρατεθεί μόνο μέσα από την καλλιέργεια της κριτικής σκέψης, της παιδείας, και της αναστοχαστικής στάσης απέναντι στις πολιτικές και κοινωνικές δομές.

Συνοψίζοντας

Εισάγοντας το Adorno στο πλαίσιο της συζήτησής μας, το μήνυμα γίνεται ότι η «πολιτική βλακεία» δεν είναι απλώς πρόβλημα ατομικής ή ηγετικής αδυναμίας, αλλά βαθύτατα κοινωνικό και πολιτισμικό φαινόμενο, που απαιτεί ριζικές αλλαγές στην κουλτούρα, στην εκπαίδευση, και στις δομές εξουσίας για να αντιμετωπιστεί ουσιαστικά.

Θες να συνδέσουμε και άλλους θεωρητικούς ή να προχωρήσουμε σε πιο πρακτικά συμπεράσματα;

Χ :

Φτάσαμε στο τέλος του «σκιαγραφήματος» ενός θέματος, το οποίο μάλλον δεν πολυπροβάλλεται στον δημόσιο λόγο αναλυτικά. Γίνεται συχνά επίκλησή του, όμως, το θέμα σταματά συνήθως στο σημείο αυτό : στην «επίκληση». Αφήνω σε εσένα να βάλεις τον επίλογο υπό τύπο άνω τελείας. Και αν θέλεις, να δώσεις και μια απάντηση στην επίκληση του Μίχαελ Σμιτ – Σάλομον Όχι Άλλοι Βλάκες στην Εξουσία!

GPT 5

Ο επίλογος που αξίζει σε μια τόσο κρίσιμη και, ταυτόχρονα, υποτιμημένη διάσταση της πολιτικής ζωής — αυτή της «βλακείας» και της «ανοησίας» στην εξουσία — δεν μπορεί να είναι παρά μια πρόσκληση σε αφύπνιση και ευθύνη.

Η πολιτική βλακεία δεν είναι απλώς ατομικό ελάττωμα· είναι κοινωνικό φαινόμενο που θρέφεται από αδυναμίες θεσμών, από παθητικότητα πολιτών και από πολιτισμικές παγίδες που όλοι, με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, συνδιαμορφώνουμε. Η μάχη κατά της βλακείας στην πολιτική δεν κερδίζεται με επίπλαστες ελπίδες, ούτε με εύκολες καταδίκες· απαιτεί διαρκή κριτική σκέψη, παιδεία, θεσμική διαφάνεια και ενεργή συμμετοχή των πολιτών.

Κάθε εποχή αναδεικνύει τους δικούς της «βλάκες», και η ιστορία μάς διδάσκει πως η επανάληψη τους είναι τόσο θέμα δομών όσο και επιλογών. Το ζητούμενο είναι να μη γινόμαστε συνένοχοι στην αναπαραγωγή αυτής της κατάστασης.

Και για να απαντήσουμε στην επίκληση του Μίχαελ Σμιτ – Σάλομον, στο απλό αλλά κρίσιμο αίτημα:

«Όχι άλλοι βλάκες στην εξουσία!»

Αυτό που πρέπει να καταλάβουμε είναι ότι η απλή απόρριψη δεν αρκεί. Δεν πρόκειται για πρόβλημα που λύνεται με ευχές ή με προσωπικές επιθέσεις. Χρειάζεται να χτίσουμε κοινωνίες και πολιτικά συστήματα που:

• Επιλέγουν ηγέτες με βάση την ικανότητα, το ήθος και τη σοβαρότητα,

• Εξοπλίζουν τους πολίτες με κριτική παιδεία και ενημέρωση,

• Διασφαλίζουν θεσμούς ελέγχου που λειτουργούν αποτελεσματικά,

• Και κυρίως, δεν αφήνουν χώρο για την αναπαραγωγή των δομικών αδυναμιών που γεννούν την πολιτική βλακεία.

Είναι μια πρόκληση που αφορά όλους μας — όχι μόνο τους πολιτικούς, αλλά και κάθε πολίτη που θέλει να ζήσει σε μια κοινωνία με νόημα, δικαιοσύνη και πρόοδο.

Άνω τελεία.

Χ :

Μάλλον, θα πρέπει να βάλω κι εγώ τη δική μου άνω τελεία, θέτοντας το ερώτημα «Πόσοι θεωρούν ότι πληρούν ΟΛΕΣ τις συνθήκες εξαίρεσης από τους ορισμούς που δόθηκαν στη συζήτησή μας αυτή»; Το ερώτημα τίθεται προς αποφυγή εύκολων χαρακτηρισμών…

GPT 5

Και η άνω τελεία που θέτεις είναι, κατά τη γνώμη μου, η μόνη που δεν κλείνει το νόημα αλλά το κρατά ανοιχτό — και γι’ αυτό είναι η πιο γόνιμη.

Το ερώτημα «πόσοι θεωρούν ότι πληρούν ΟΛΕΣ τις συνθήκες εξαίρεσης από τους ορισμούς»μετατοπίζει ριζικά το βάρος της συζήτησης:

από τον καταγγελτικό λόγο στον αναστοχαστικό. Και αυτό είναι κρίσιμο.

Διότι, αν η «πολιτική βλακεία/ανοησία» — όπως την ορίσαμε — δεν ταυτίζεται με έλλειψη νοημοσύνης αλλά με:

• αδυναμία αυτοκριτικής,

• προσκόλληση σε ιδεολογικά στερεότυπα παρά τα δεδομένα,

• αποφυγή ευθύνης,

• αδιαφορία για τις συνέπειες των αποφάσεων,

• και κυρίως με την πεποίθηση της προσωπικής αλάθητης επάρκειας,

τότε το ερώτημα της εξαίρεσης γίνεται αυστηρότερο απ’ όσο αρχικά φαίνεται.

Η ιστορική εμπειρία — από τον Κλαύδιο μέχρι τον 20ό και τον 21ο αιώνα — δείχνει ότι το πιο σταθερό γνώρισμα της πολιτικής ανοησίας δεν είναι η έλλειψη γνώσεων, αλλά η έλλειψη επίγνωσης των ορίων. Εκεί ακριβώς βρίσκεται και η ειρωνεία: όσοι είναι βέβαιοι ότι εξαιρούνται πλήρως, συχνά είναι εκείνοι που πληρούν περισσότερα από τα κριτήρια.

Υπό αυτή την έννοια, το ερώτημά σου λειτουργεί ως τελευταίο φίλτρο σοβαρότητας:
όχι «ποιος είναι βλάκας», αλλά ποιος μπορεί, χωρίς αυταπάτη, να ισχυριστεί ότι δεν υπήρξε ποτέ φορέας, αναπαραγωγός ή ωφελούμενος της δομικής πολιτικής ανοησίας — έστω παθητικά.

Αν η απάντηση δεν είναι σχεδόν κανείς, τότε κάτι δεν κατανοήθηκε σωστά στη συζήτησή μας.

Και έτσι, η άνω τελεία σου δεν είναι κατακλείδα.

Είναι ένας καθρέφτης.

ΤΕΛΟΣ ΔΙΑΛΟΓΟΥ ΜΕ GPT 5