Μελισσοκομία: Η κλιματική κρίση συνέβαλε στη μείωση της ανθοφορίας και την καταπόνηση των μελισσοσμηνών

Το 2024 χαρακτηρίστηκε ως μία από τις πλέον δύσκολες χρονιές για τη μελισσοκομία στην Ελλάδα. Αντιμέτωπη με τη συνεχή πίεση από την κλιματική κρίση, η ελληνική μελισσοκομία υπέστη σοβαρά πλήγματα, απειλώντας τους μελισσοκόμους και τη βιωσιμότητα ενός τόσο ζωτικού κλάδου, αλλά και το περιβάλλον.

• Της ΜΑΡΙΑΣ ΚΟΤΖΑΚΟΛΙΟΥ – Εφημερίδα «Έλληνας Αγρότης»

Οπως ανέφερε στον «Ελληνα Αγρότη» η Ελισάβετ Μαρίνου, γεωπόνος του Κέντρου Μελισσοκομίας Δυτικής Μακεδονίας, οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής είναι πλέον εμφανείς και στη μελισσοκομία. Η μέση θερμοκρασία στην Ελλάδα αυξήθηκε κατά 1,5°C, ενώ οι βροχοπτώσεις μειώθηκαν δραματικά σε πολλές περιοχές, ιδιαίτερα στη δυτική Μακεδονία, κατά 40%-50%, με το μεγαλύτερο ποσοστό να σημειώνεται την άνοιξη και το καλοκαίρι. Οι αλλαγές αυτές είχαν πολλαπλές συνέπειες για τις μέλισσες, με καταστροφικές επιπτώσεις στην παραγωγή μελιού.

Η μείωση των βροχοπτώσεων και οι παρατεταμένες ξηρασίες περιόρισαν την ανάπτυξη φυτών και λουλουδιών ακόμη και στα βουνά, μειώνοντας δραστικά την προσφορά γύρης και νέκταρ. Οι μέλισσες, που εξαρτώνται από αυτά τα στοιχεία για την επιβίωσή τους, αντιμετώπισαν σοβαρά προβλήματα υποσιτισμού, οδηγώντας σε αδύναμα σμήνη και χαμηλή παραγωγικότητα.

Επίσης, οι υψηλές θερμοκρασίες προκάλεσαν θερμική εξάντληση στα σμήνη. Αντί να επικεντρώνονται στη συλλογή τροφής και την παραγωγή μελιού, οι μέλισσες αναγκάζονταν να καταναλώνουν ενέργεια για τη ρύθμιση της θερμοκρασίας στις κυψέλες, με σκοπό να προστατέψουν τον γόνο και να συμβάλουν στην ανάπτυξη του σμήνους. Αυτό μείωσε τη δραστηριότητά τους, επηρεάζοντας την απόδοσή τους.

Το 2024 σημειώθηκε αύξηση στον αριθμό των μελισσοφάγων, ενός είδους πουλιών που καταναλώνει μεγάλες ποσότητες μελισσών. Οι μελισσοφάγοι είναι αποδημητικά πουλιά που έρχονται στην Ελλάδα την άνοιξη από την Αφρική, όπου διαχειμάζουν.

Συνήθως παραμένουν στη χώρα μας μέχρι τις αρχές του φθινοπώρου. Την περίοδο αυτή φωλιάζουν σε αποικίες, συχνά σε αμμώδεις όχθες ποταμών ή σε μαλακά εδάφη, σκάβοντας λαγούμια για τα αβγά τους. Εμφανίζονται σε περιοχές όπου υπάρχουν πλούσια βλάστηση και μεγάλη παρουσία εντόμων, ιδιαίτερα μελισσών. Εχουν την ικανότητα να εντοπίζουν τις μέλισσες από μεγάλες αποστάσεις και τις κυνηγούν στον αέρα με εξαιρετική ακρίβεια. Αυτή η αύξηση δημιούργησε πρόσθετες πιέσεις στις μελισσοκομικές μονάδες.

Τα πουλιά αυτά δεν περιορίζονται στην κατανάλωση εργατριών μελισσών, αλλά επηρεάζουν και τις βασίλισσες στο στάδιο της γονιμοποίησης, προκαλώντας επιπλέον ζημιές στην ανάπτυξη των μελισσοσμηνών. Παράλληλα, η παρουσία τους αναστατώνει τα σμήνη, μειώνοντας την αποτελεσματικότητά τους στην τροφική αναζήτηση.

Η συνδυασμένη επίδραση της έλλειψης τροφής, της θερμικής καταπόνησης, της δημιουργίας των συνθηκών για την ανάπτυξη παρασίτων και ακάρεων, αλλά και των ασθενειών που ευνοούνται από τις αλλαγές στο κλίμα οδήγησε σε απώλειες μελισσοσμηνών και σε δυσκολία ανάπτυξης νέων. Η μείωση της παραγωγής μελιού έφτασε το 50%-70% στις περισσότερες περιοχές της Ελλάδας, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις οι απώλειες ήταν ακόμα μεγαλύτερες.

Η μελισσοκομία δεν είναι απλώς ένας αγροτικός τομέας, αλλά ένας κρίσιμος πυλώνας για τη βιοποικιλότητα και τη γεωργική παραγωγή. Οι μέλισσες αποτελούν τον κύριο επικονιαστή για εκατοντάδες καλλιέργειες, συμβάλλοντας στη διατήρηση του οικοσυστήματος. Η μείωση των μελισσοσμηνών απειλεί όχι μόνο την παραγωγή μελιού, αλλά και τη συνολική παραγωγική αλυσίδα.

Βασικοί επικονιαστές της φύσης

Τα έντομα αποτελούν τους πιο κοινούς επικονιαστές. Κύρια παραδείγματα είναι οι μέλισσες, οι άγριες μέλισσες (π.χ., βομβίνοι και μοναχικές μέλισσες), οι πεταλούδες, οι σκόροι, οι μύγες και τα σκαθάρια. Τα πουλιά κολιμπρί θεωρούνται σημαντικοί επικονιαστές στη βόρεια και τη νότια Αμερική, ενώ από τα θηλαστικά που συγκαταλέγονται στην κατηγορία των επικονιαστών είναι οι νυχτερίδες, ειδικά τα είδη που τρέφονται με νέκταρ – επικονιάζουν νυχτοανθή φυτά, όπως οι κάκτοι και ορισμένα τροπικά φρούτα.

Παρότι δεν ανήκει σε βιοτικούς επικονιαστές, ο άνεμος παίζει σημαντικό ρόλο στη μεταφορά γύρης σε φυτά, όπως τα δημητριακά, κ.ά.

Η αξία του μελιού στη διατροφή

Η αξία του μελιού έγκειται τόσο στη διαιτητική αξία που έχει για τον ανθρώπινο οργανισμό όσο και στην αντιβακτηριακή, στη μυκοστατική και την αντιοξειδωτική του δράση. Το μέλι περιέχει πληθώρα χρήσιμων συστατικών, όπως σάκχαρα, μεταλλικά στοιχεία, ένζυμα, πρωτεΐνες, αμινοξέα, βιταμίνες και οργανικά οξέα ευεργετικά για τον άνθρωπο.

Η φρουκτόζη και η γλυκόζη αφομοιώνονται εύκολα από τον ανθρώπινο οργανισμό, δίνοντας ενέργεια, σωματική και πνευματική αντοχή. Συνήθως τα σκουρόχρωμα μέλια έχουν μεγαλύτερη περιεκτικότητα σε μεταλλικά στοιχεία και ιχνοστοιχεία από τα ανοιχτόχρωμα.

Η βιωσιμότητα των μελισσοκόμων απαιτεί συγκεκριμένα μέτρα

Η κρίση στη μελισσοκομία έχει οδηγήσει τους παραγωγούς σε συντονισμένες προσπάθειες για την προώθηση των αιτημάτων τους. Η βιωσιμότητα του κλάδου απαιτεί άμεσες παρεμβάσεις και συγκεκριμένα μέτρα.

Για τις προτάσεις και τα αιτήματα των μελισσοκόμων μίλησε στον «Ελληνα Αγρότη» ο πρόεδρος του Μελισσοκομικού Συλλόγου ΠΕ Κοζάνης, Αιμίλιος Μεντεσίδης, θέτοντας ως βασικότερο την ένταξη της μελισσοκομίας στην Κοινή Αγροτική Πολιτική (ΚΑΠ). Οι μελισσοκόμοι ζητούν ισότιμη ένταξη με τους κτηνοτρόφους στην ΚΑΠ, με στόχο την απόκτηση ενισχύσεων που αναγνωρίζουν τον ζωτικό τους ρόλο στη γεωργία. Θα πρέπει να υπάρξει ετήσια ενίσχυσή τους λόγω του έργου της επικονίασης, που είναι κρίσιμη για την παραγωγή φρούτων, λαχανικών και άλλων καλλιεργειών, αλλά και ως αναγνώριση για τη συνεισφορά τους σε αυτήν, όπως συμβαίνει σε άλλες χώρες της Ε.Ε.

Αιμίλιος Μεντεσίδης, πρόεδρος του Μελισσοκομικού Συλλόγου ΠΕ Κοζάνης

Η κλιματική αλλαγή δημιουργεί απρόβλεπτες καταστάσεις, για τις οποίες χρειάζεται να υπάρξει μέριμνα έκτακτων ενισχύσεων από την Ευρωπαϊκή Ενωση, όταν προκύπτουν προβλήματα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η Κύπρος και η Βουλγαρία, οι οποίες κατάφεραν να λάβουν έκτακτη οικονομική ενίσχυση 8 € ανά κυψέλη από την Ε.Ε. για τους μελισσοκόμους που είχαν απώλειες σμηνών από τους μελισσοφάγους.

Επίσης, η ιταλική κυβέρνηση, έπειτα από συντονισμένες προσπάθειες, διεκδίκησε και έλαβε από την Ευρωπαϊκή Ενωση κονδύλι ύψους 25 εκατομμυρίων ευρώ για την υποστήριξη των μελισσοκόμων που πλήττονται από δυσμενείς συνθήκες. Αυτές περιλαμβάνουν ακραία καιρικά φαινόμενα, όπως ξαφνικές παγωνιές και παρατεταμένες ξηρασίες, που έχουν επηρεάσει σοβαρά την παραγωγή μελιού.

Σε εθνικό επίπεδο, όπως ανέφερε ο κ. Μεντεσίδης, ο ΕΛΓΑ καλύπτει ζημιές μόνο για συγκεκριμένες αιτίες (π.χ., φυσικές καταστροφές), αφήνοντας εκτός αποζημίωσης τις επιπτώσεις της ξηρασίας και της ανομβρίας στη μελισσοκομία. Γίνεται αντιληπτό ότι απαιτείται ο εκσυγχρονισμός του Κανονισμού του ΕΛΓΑ, όπου θα συμπεριλαμβάνονται οι απώλειες μελισσών λόγω ακραίων κλιματικών φαινομένων, όπως η ξηρασία και οι υψηλές θερμοκρασίες, που έχουν γίνει πλέον συχνότερα λόγω της κλιματικής αλλαγής.

Επιπρόσθετα, πρέπει να γίνει κάλυψη απωλειών μελισσοσμηνών από μελισσοφάγους, καθώς οι μελισσοκόμοι δεν έχουν τη δυνατότητα να αποκαταστήσουν τις κυψέλες τους χωρίς υποστήριξη.

Τα τελευταία χρόνια, η μελισσοκομία στην Ελλάδα επηρεάστηκε έντονα από την αύξηση του κόστους εξάσκησής της. Η άνοδος των τιμών των καυσίμων, των πρώτων υλών και του απαραίτητου εξοπλισμού αύξησε σημαντικά το λειτουργικό κόστος, ιδιαίτερα για τους μελισσοκόμους που μετακινούν κυψέλες ανάλογα με τις ανθοφορίες. Επομένως, ένα θετικό βήμα ενίσχυσης θα ήταν η ελάφρυνση στους φόρους και στο κόστος των πρώτων υλών.

Τα τελευταία χρόνια πολλοί νέοι εντάχθηκαν στον κλάδο της μελισσοκομίας, επενδύοντας χρήματα και χρόνο, αλλά το δυσβάσταχτο κόστος εξάσκησής της τους ωθεί να εγκαταλείψουν τον κλάδο.

Η προστασία της μελισσοκομίας δεν αποτελεί μόνο υποχρέωση προς τους παραγωγούς, αλλά και επένδυση στη βιοποικιλότητα, στη γεωργία και την ποιότητα ζωής στη χώρα μας. Η εφαρμογή μέτρων κρίνεται επιτακτική για τη διατήρηση και ανάκαμψη του κλάδου, και τη διασφάλιση του ελληνικού μελιού ως ποιοτικού προϊόντος παγκόσμιας αναγνώρισης.

Νομαδική μελισσοκομία μόνο στην Ελλάδα

Οι μετακινήσεις μελισσοκόμων είναι μια απαραίτητη διαδικασία για την αποτελεσματική διαχείριση των μελισσοσμηνών, τη μεγιστοποίηση της παραγωγής μελιού και τη διασφάλιση της υγείας των μελισσών. Αυτή η πρακτική περιλαμβάνει τη μεταφορά των κυψελών από μια περιοχή σε άλλη, ανάλογα με την ανθοφορία των φυτών και τις κλιματολογικές συνθήκες.

Οι μελισσοκόμοι μεταφέρουν τα μελίσσια σε περιοχές με συγκεκριμένα φυτά, όπως θυμάρι, έλατο, ηλίανθο, βαμβάκι ή πορτοκαλιές, ώστε να παράγουν υψηλής ποιότητας μονοποικιλιακό μέλι. Επίσης, για τη διαχείμαση επιλέγουν περιοχές με ήπιο κλίμα, χωρίς πολύ κρύο.

Παράνομες ελληνοποιήσεις

Η ελληνοποίηση μελιού είναι ένα σοβαρό ζήτημα που αφορά την παραπλανητική πρακτική όπου μέλι εισαγόμενο από άλλες χώρες (συχνά χαμηλότερης ποιότητας ή με αμφίβολη προέλευση) παρουσιάζεται και πωλείται ως ελληνικό. Αυτή η πρακτική όχι μόνο εξαπατά τους καταναλωτές, αλλά βλάπτει και τους Ελληνες μελισσοκόμους, οι οποίοι παράγουν ποιοτικό και συχνά βιολογικό μέλι με υψηλές προδιαγραφές.

Συνήθως τα εισαγόμενα μέλια αναμειγνύονται με ελληνικό μέλι, ώστε να αλλάξει η γεύση ή το άρωμά τους, ενώ κάποιες φορές το εισαγόμενο μέλι συσκευάζεται στην Ελλάδα και πωλείται ως «ελληνικό», συχνά χωρίς να αναγράφεται η πραγματική χώρα προέλευσης. Απαιτούνται περισσότεροι έλεγχοι και η υιοθέτηση ενός συστήματος ιχνηλασιμότητας, που θα διασφαλίζει τη νομιμότητα.