Παρακολούθησα τήν πρώτη προβολή της ταινίας «Καποδίστριας» του Γιάννη Σμαραγδη μαζί μέ τόν διευθυντή φωτογραφίας του φίλμ Δημήτρη Σταύρου από τά ορεινά του «Ελληνικου Κόσμου»
Καί, γιά νά ειμαι ειλικρινής, στήν αρχή δέν πίστευα αυτό πού ζουσα. Στό παρελθόν ειχα πειστει ότι η ταινία πού ο Γιάννης ήθελε νά ειναι έτοιμη τό 2021, στά 200 χρόνια από τήν παλιγγενεσία, δέν θά γυριστει ποτέ, γιατί συγκεκριμένος παράγων του κινηματογράφου τήν πολεμουσε λυσσωδως στό παρασκήνιο. Ειχε βάλει στοίχημα ότι «δέν γίνεται» νά δουμε τον Καποδίστρια, μέ τό επιχείρημα ότι η ταινία θά ηταν «ρωσσόφιλη».
Μανωλης Κοττακης Εφημερίδα Εστία
Τά προβλήματα ξεπεράστηκαν χάρη στό κρητικό πεισμα του Σμαραγδη καί χάρη στήν καθοριστική παρέμβαση του επιφανους Έλληνα της Ελβετίας κυρίου Στασινόπουλου, ο οποιος παρακινήθηκε από τόν αθόρυβο ευπατρίδη Μάνο Δημητρακόπουλο (ο οποιος, μέ τήν σειρά του, ενημερωνόταν από τήν «Εστία» γιά τίς τρικλοποδιές στόν Σμαραγδη).
Από τά πρωτα πλάνα της ταινίας, πού δείχνουν τόν Καποδίστρια νά ταξιδεύει μέ άμαξα στά χιόνια από τήν Ρωσσία στήν Ελβετία γιά νά τήν σώσει από τά γαμψά νύχια του Μέτερνιχ, ένιωσα απέραντη ικανοποίηση.
Η απάντηση στό «Δέν γίνεται» ειναι απλη: «Γίνεται». Άμα θές, γίνεται! Τό σύμπαν συνωμοτει.
Θέλω νά παρακαλέσω γιά τό εξης: Όταν, μέ τό καλό, θά αρχίσει η προβολή της ταινίας στούς κινηματογράφους τά Χριστούγεννα, μήν πατε νά τήν δειτε γιά νά ψυχαγωγηθειτε. Γιά νά νιώσετε συγκίνηση γιά τό μέγεθος της ηγεσίας. Γιά νά ανακαλύψετε τήν δόξα. Δέν θά τά βρειτε αυτά.
Η ταινία αυτή γυρίστηκε μέ ένα καί μόνο σκοπό: Γιά τήν σκέψη. Γιά τήν συλλογική εθνική σκέψη. Γιά νά σκεφτουμε. Γιά νά καλλιεργήσουμε τίς συνειδήσεις μας. Πρός τουτο ο Καποδίστριας δέν παρουσιάζεται ως ο χαρισματικός ηγέτης στήν ταινία, όπως π.χ. ο Τσώρτσιλ, καί εμένα μου έλειψε αυτό. Παρουσιάζεται ως «Άγιος», ως ταπεινός, ως πρότυπο δημοσίου προσώπου. Αυτό πού ηταν! Δέν θά δειτε επίσης ημέρες κλέους, αλλά στενόχωρα πράγματα: Ποιοί ήμασταν τό 1828, τί γίναμε, από που ερχόμαστε καί που θά καταλήξουμε άν συνεχίσουμε μέ τά ίδια μυαλά. «Τό παρελθόν θά μας συγκλονίσει μέ τήν επικαιρότητά του», όπως ειπε ο Γιάννης δανειζόμενος από τόν Ελύτη.
Η ταινία ειναι τρία κάδρα μέσα σέ ένα: Ο Καποδίστριας ως προσωπικότητα της διεθνους σκηνης πού ειναι συνομιλητής αξιώσεων του Τσάρου καί του Μέτερνιχ καί προφητεύει τήν Ενωμένη Ευρώπη. Ο Καποδίστριας ως Κυβερνήτης σέ ένα νέο κράτος μέσα στόν ανατέλλοντα συσχετισμό δυνάμεων. Ο Καποδίστριας ως κοινός θνητός πού ερωτεύεται καί πληγώνεται. Καί τά τρία κάδρα διαπλέκονται. Γλύτωσε τήν Ελβετία από τήν εισβολή Μέτερνιχ καί τήν Γαλλία από τόν διαμελισμό γιά νά οικοδομήσει εγκαίρως συμμαχίες γιά τήν Ελλάδα της ανεξαρτησίας. Καί τίς οικοδόμησε. Γάλλοι καί Ρωσσοι τόν στήριξαν στρατιωτικά καί οικονομικά ως Κυβερνήτη. «Κατάπιε» τήν συνωμοσία της Τσαρικης Αυλης μέ τήν Αυλή του Μέτερνιχ καί των Άγγλων εις βάρος της προσωπικης του ζωης μέ τήν προσβλητική αρπαγή της αγαπημένης του Ρωξάνδρας, γιατί, σύμφωνα μέ τίς συμβουλές πού έλαβε, έπρεπε νά θέσει προτεραιότητα τόν ανώτερο σκοπό. Καί νά δείξει έναν ανώτερο εαυτό.
Ως διπλωμάτης καί υπουργός Εξωτερικων του Τσάρου ο Καποδίστριας δίδαξε μέ τήν στρατηγική του, όπως παρουσιάζεται στήν ταινία, πως η σοφία της ανθρώπινης σκέψης μπορει νά νικήσει τά χειρότερα ένστικτα της βίας καί νά φέρει τήν ειρήνη άνευ κανονιοβολισμου (μέ τήν παραίτηση ενός Βασιλέα διέσπασε μιά στρατιωτική συμμαχία καί γλύτωσε τήν Γαλλία από διαμελισμό). Πως, μέ τήν σιωπή στά διλήμματα όταν σου τίθενται, μπορεις νά δίνεις δύσκολες απαντήσεις διατηρωντας τήν αξιοπρέπειά σου. Η σιωπή ενίοτε ειναι τό όπλο της ηγεσίας. (Ο Καποδίστριας δέν απαντα σέ απεσταλμένο των Άγγλων πού του προτείνει νά αναλάβει Κυβερνήτης μέ ανταλλάγματα. Δέν αρνειται τήν πρόταση, αλλά δέν δεσμεύεται γιά τά ανταλλάγματα.) Δίδαξε πως επίσης νά βάζεις στήν άκρη τό εγώ γιά τό εθνικό εμεις.
Απαρνήθηκε τόν πλουτο μέ αντάλλαγμα τήν επιστροφή εθνικου εδάφους. (Αντί ισόβιας συντάξεως 60.000 ρουβλίων γιά τήν αναγνώριση των υπηρεσιων του, πού του προσφέρθηκε από τούς Τσάρους, ζήτησε ως αντίδωρο νά αναγνωρίσουν οι Ρωσσοι τά σύνορα του νέου κράτους όπως τούς τά ειχε χαράξει στόν χάρτη πού τούς ενεχείρισε – πρόσφερε υποθήκη τό σπίτι του στήν Κέρκυρα γιά νά δανειστει τό νεογέννητο ελληνικό κράτος.) Δίδαξε τήν ειλικρίνεια (ξεκαθάρισε στόν Τσάρο ότι άν βρεθει στό δίλημμα νά διαλέξει μεταξύ Ρωσσίας καί Ελλάδος, θά επιλέξει τήν πατρίδα του – δέν του απέκρυψε τήν εμπλοκή του στά επαναστατικά κινήματα καί παραιτήθηκε). Δίδαξε επίσης πως νά ρισκάρεις τήν ζωή σου καί νά προκαλεις τήν μοιρα σου γιά νά μήν παραβεις τίς αρχές σου (αποδέχθηκε τό ρίσκο νά δολοφονηθει παρά νά υποταγει στούς ολιγάρχες).
Η ταινία όμως, εκτός από τό «ζωγράφισμα» της προσωπικότητας του Καποδίστρια, δείχνει πως κινήθηκε ως Κυβερνήτης μέσα στόν συσχετισμό δυνάμεων της περιόδου εκείνης καί αποκαλύπτει γιατί δολοφονήθηκε: Γιατί ηταν δημοκράτης, γιατί ηταν Έλληνας καί γιατί δέν έκανε τά χατίρια των Άγγλων καί των εν Ελλάδι συνεργατων τους. Μή ανήκων σέ επιρροή τρίτων, περιλαμβανομένων καί αυτων των Ρώσσων. Ο Σμαραγδης βάζει τόν Μέτερνιχ νά λέει ότι επείγει η εξόντωσή του γιατί ειναι δημοκράτης. Καί ότι άν επικρατήσει η δημοκρατία στήν Ελλάδα, θά εξεγερθουν οι λαοί καί θά απειληθει η μοναρχία στήν Ευρώπη.
Τόν βάζει νά λέει ότι επείγει η εξόντωσή του γιατί η ανεξαρτησία του έναντι των προστατων πηγάζει από τήν εντιμότητά του. Καί όταν ο Καγκελλάριος πληροφορειται τήν δολοφονία του, εμφανίζεται νά ομολογει ότι ο Έλληνας Κυβερνήτης δέν ηταν ποτέ ρωσσόφιλος, αλλά βαθιά Έλληνας, ακόμη καί όταν υπηρετουσε στήν αυλή του Τσάρου. Καί άς τόν βλέπουμε στήν ταινία νά μιλα τήν ρωσσική σέ διάλογό του μέ τόν Πούσκιν. Δίδαξε, τέλος, πως νά κατεβαίνεις «σκαλί», νά καταδέχεσαι τόν λαό, νά προσαρμόζεσαι στίς συνθηκες («τόν μπαρμπα – Γιάννη θέλουν νά δολοφονήσουν, όχι τόν Καποδίστρια», του λέει ένας πένης βοσκός). Νά διαλέγεσαι καί μέ τούς διωκτες σου, ακόμη καί άν σέ λοιδωρουν. Μήπως εξασφαλίσεις τήν εθνική ενότητα.
Πράγματι, ο Μέτερνιχ ειχε δίκιο. Μέ βαθιά πίστη στήν Παναγία καί τόν Χριστό καί κρύβοντας βαθιά μέσα του τήν αυτοπεποίθηση ενός ανώτερου Έθνους μέ τριπλό πολιτισμό (μινωικό, αρχαιο, βυζαντινό), ναί, ο Κερκυραιος Καποδίστριας μέ τήν Κύπρια μάνα ηταν βαθιά Έλληνας. Ο Σμαραγδης επιχείρησε νά τά δείξει όλα αυτά ρεαλιστικά καί συμπυκνωμένα στό τετράγωνο Αγία Πετρούπολη – Γενεύη – Βιέννη – Ναύπλιο. «Πειράζοντας» καί τά ιστορικά δεδομένα σέ κάποιες στιγμές (οι σκηνές μέ τήν απονομή της σύνταξης στήν Μαντώ Μαυρογένους, μέ τό Κυβερνειο, μέ τήν κοπή του νομίσματος, μέ τά πρωτα αλληλοδιδακτικά σχολεια συνέβησαν στήν Αίγινα, όπως προκύπτει από τά πρακτικά της πρώτης Βουλης. Εκει θά έπρεπε νά ειχαν γυριστει οι σκηνές καί όχι στό Ναύπλιο, αλλά αυτό ειναι ευθύνη καί άλλων στήν πατρίδα μου).
Τό μειζον όμως υπηρετειται: Τό μήνυμα ότι μόνο μέσω της εθνικης ενότητας καί μέσω μιας αδιάφθορης, ανεξάρτητης καί βαθιά ελληνικης ηγεσίας μπορουμε νά σταθουμε στόν νέο συσχετισμό δυνάμεων στίς μέρες μας. Η πρεμιέρα έκλεισε μέ δύο αξιοσημείωτα γεγονότα. Μέ τόν Γιάννη Σμαραγδη νά αποκαλύπτει ότι η ταινία, εκτός από εύπορους, χρηματοδοτήθηκε καί από έναν άνεργο, πού δέν ειχε γάλα γιά τό παιδί του, μέ τό ποσό του ενός ευρώ! Καί ότι στίς πρωτες σειρές του «Ελληνικου Κόσμου» του Δημήτρη καί της Σοφίας Ευφραίμογλου κάθονταν δίπλα-δίπλα οι απόγονοι της οικογένειας του Καποδίστρια καί οι απόγονοι της οικογένειας του Μαυρομιχάλη… Νά γιατί λέω ότι ο «Καποδίστριας» δέν ειναι ταινία ώστε νά της γίνει κριτική γιά τυχόν ατέλειες, αλλά Ιστορία. Η Ιστορία μας. Καί τήν Ιστορία δέν τήν κριτικάρεις. Τήν κρατας φυλακτό!