Εικονογραφία, Σύμβολα και Ιερά
Η εικαστική αναπαράσταση του Ερμή υπέστη μια από τις πλέον ριζικές μεταμορφώσεις στην ιστορία της αρχαίας ελληνικής τέχνης. Κατά την Αρχαϊκή περίοδο (έως τον πρώιμο 5ο αι. π.Χ.), εικονογραφείται σταθερά ως ώριμος, γενειοφόρος άνδρας, ενδεδυμένος ως οδοιπόρος. Αυτή η μορφή παρέμεινε κυρίαρχη στις Ερμαϊκές στήλες. Με τη μετάβαση στην Κλασική και την Ελληνιστική περίοδο, η εικόνα του εξιδανικεύεται: μετατρέπεται σε έναν αθλητικό, απόλυτα συμμετρικό και αγένειο νέο, αντικατοπτρίζοντας την αυξανόμενη σύνδεσή του με τα γυμνάσια και τον αθλητισμό. Το διάσημο άγαλμα “Ο Ερμής του Πραξιτέλη” (όπου ο θεός κρατά τον βρέφος Διόνυσο) αποτελεί το αποκορύφωμα αυτής της εικονογραφικής στροφής.
Απο το arxaiaellinika.gr
Τα σύμβολά του, αναλλοίωτα στο χρόνο, έχουν βαθιά μυθολογική και πρακτική σημειολογία :
- Κηρύκειον (Caduceus): Η χρυσή ράβδος με δύο φίδια συμπλεκόμενα (συχνά σε στάση ζευγαρώματος) γύρω της, μερικές φορές στεφανωμένη με φτερά και μια σφαίρα. Ήταν το απόλυτο έμβλημα των κηρύκων και των διπλωματών, προσφέροντας ασυλία στον φέροντα. Διέθετε τη μαγική ικανότητα να επιβάλλει ειρήνη, να προκαλεί ή να αφαιρεί τον ύπνο (ακόμα και τον αιώνιο ύπνο του θανάτου).
- Πέδιλα / Τάλαρα (Talaria): Τα αθάνατα σανδάλια. Αρχικά φτιαγμένα από κλαδιά μυρτιάς και φοίνικα, αργότερα στην τέχνη απεικονίζονται ως χρυσά σανδάλια με μικρά φτερά στις φτέρνες, που του επέτρεπαν να πετά με την ταχύτητα του ανέμου.
- Πέτασος (Petasos): Το πλατύγυρο καπέλο του οδοιπόρου (για προστασία από τον ήλιο και τη βροχή), το οποίο στη ρωμαϊκή κυρίως τέχνη εξελίχθηκε σε ένα κράνος διακοσμημένο με φτερά.
- Ενδυμασία: Συνήθως φορούσε έναν κοντό χιτώνα και μια χλαμύδα (κοντός μανδύας) που κάλυπτε τον έναν ώμο.
- Άρπη: Ένα κυρτό σπαθί (δρεπάνι), με το οποίο σκότωσε τον Άργο και το οποίο δάνεισε στον Περσέα.
- Βαλάντιο (Πουγκί): Συχνά εικονίζεται να κρατά ένα πουγκί με νομίσματα, σύμβολο του εμπορίου, του κέρδους και της προστασίας των εμπόρων.
- Ιερά Ζώα και Φυτά: Το κριάρι (συχνά εικονίζεται να το κουβαλά στους ώμους ως Κριοφόρος), ο λαγός, το γεράκι και η χελώνα. Στα ιερά του φυτά συγκαταλέγονται ο κρόκος και η κουμαριά.
Ο Αίσωπος, ο Λουκιανός και η Σάτιρα
Στην ύστερη φιλολογία και τη λαϊκή παράδοση, ο χαρακτήρας του Ερμή απομυθοποιείται περαιτέρω. Στους Μύθους του Αισώπου (6ος αι. π.Χ.), ο Ερμής εμφανίζεται συχνότερα από κάθε άλλον θεό. Λόγω της εγγύτητάς του με τις εργατικές τάξεις (τεχνίτες, βοσκοί, έμποροι), πρωταγωνιστεί συχνά ως κριτής της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Στον περίφημο μύθο “Ο Τίμιος Ξυλοκόπος”, ανταμείβει την ειλικρίνεια του φτωχού που έχασε το τσεκούρι του στο ποτάμι, αλλά τιμωρεί την απληστία αυτού που προσπάθησε να τον εξαπατήσει. Σε άλλο μύθο, αναλαμβάνει (κατ’ εντολή του Δία) να μοιράσει τη νοημοσύνη στους ανθρώπους. Επειδή όμως το έκανε με ίση δοσολογία (“με τη σέσουλα”) ανεξαρτήτως του μεγέθους των ανθρώπων, η νοημοσύνη έφτασε να γεμίσει τους κοντούς, αλλά να αφήσει τους ψηλούς ανόητους. Υπάρχουν μάλιστα μύθοι όπου θνητοί ταξιδιώτες (για παράδειγμα προσφέροντάς του μόνο τα τσόφλια από τα αμύγδαλα και τα κουκούτσια από τους χουρμάδες αντί για τους ίδιους τους καρπούς) τον εξαπατούν, αναδεικνύοντας έναν θεό που αντιλαμβάνεται το χιούμορ, δέχεται την ανθρώπινη κατεργαριά ως προέκταση της δικής του και δεν διαθέτει τον εύθικτο, εκδικητικό εγωισμό των υπόλοιπων Ολύμπιων.
Στη σατιρική φιλολογία της Ύστερης Αρχαιότητας, και ιδιαίτερα στους Θεών Διαλόγους και Νεκρικών Διαλόγους του Λουκιανού (2ος αι. μ.Χ.), ο Ερμής απεικονίζεται ειρωνικά ως ο πλέον καταπονημένος “δημόσιος υπάλληλος” του Ολύμπου. Στον Διάλογο 23, παραπονιέται πικρά στη μητέρα του, Μαία, ότι, ενώ οι άλλοι θεοί (ακόμη και οι ημίθεοι όπως ο Ηρακλής και ο Διόνυσος) απολαμβάνουν το νέκταρ στα συμπόσια, εκείνος δεν έχει λεπτό ξεκούρασης: το πρωί πρέπει να σκουπίσει και να επιθεωρήσει τις αίθουσες συμποσίων, έπειτα να τρέξει στη Γη ως κούριερ για τα θελήματα του Δία, αργότερα να δουλέψει ως ρήτορας στις αγορές, να προπονήσει τους αθλητές στην παλαίστρα, και το βράδυ να αναλάβει τη μακάβρια βάρδια μεταφέροντας νεκρούς στον Άδη και βοηθώντας τον Χάροντα. Σε άλλους διαλόγους, βρίσκεται σε αμήχανη θέση όταν ο Πάνας τον πλησιάζει μπροστά στους άλλους θεούς και τον αποκαλεί δημόσια “μπαμπά”, υπενθυμίζοντάς του τη ζωώδη μορφή με την οποία άφησε έγκυο την Πηνελόπη στην Αρκαδία, με τον Ερμή να ντρέπεται για τον τραγοπόδαρο απόγονό του. Στους διαλόγους με τον Χάροντα (Νεκρικοί Διάλογοι), τον βλέπουμε να παζαρεύει στενά το κόστος για τις επισκευές της βάρκας (άγκυρες, πανιά, σκοινιά) απαιτώντας να πληρωθεί, σχολιάζοντας ειρωνικά ότι ο πόλεμος (ο Πελοποννησιακός) δεν φέρνει αρκετούς νεκρούς για να αυξηθεί ο τζίρος του Κάτω Κόσμου, καταδεικνύοντας τον κυνικό, εμπορικό του χαρακτήρα ακόμη και μπροστά στον θάνατο.