4. Η Σφοδρή Επιστημονική Αντιπαράθεση για τη Χρονολόγηση: Αρχαιολογία εναντίον Αρχαιομετρίας
Το πλέον ακανθώδες και κρίσιμο ζήτημα που απασχολεί την ακαδημαϊκή κοινότητα είναι η ακριβής χρονολόγηση της ανέγερσης της πυραμίδας του Ελληνικού και του Λιγουριού. Μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1990, το ζήτημα εθεωρείτο ουσιαστικά λήξαν, καθώς η συμβατική κλασική αρχαιολογία είχε καταλήξει σε φαινομενικά ασφαλή συμπεράσματα, στηριζόμενη στην κλασική μεθοδολογία της ανασκαφής.
Απο το arxaiaellinika.gr
4.1 Η Παραδοσιακή Αρχαιολογική Προσέγγιση (Ύστερη Κλασική / Ελληνιστική Περίοδος)
Οι πρώτες συστηματικές και τεκμηριωμένες ανασκαφές στα μνημεία του Ελληνικού και του Λιγουριού διεξήχθησαν από την Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών υπό τη διεύθυνση του καθηγητή Louis E. Lord στα τέλη της δεκαετίας του 1930 (1938-1939). Κατά τη διάρκεια των τομών που πραγματοποιήθηκαν μέσα στην πυραμίδα του Ελληνικού, και πιο συγκεκριμένα γύρω από τον πυθμένα και τα θεμέλια, η αρχαιολογική σκαπάνη εντόπισε μεγάλη ποσότητα κεραμικών θραυσμάτων (όστρακα), τα οποία, βάσει της τυπολογίας τους, χρονολογήθηκαν αδιαμφισβήτητα στον 4ο αιώνα π.Χ. (ύστερη κλασική / πρώιμη ελληνιστική περίοδος).
Βασισμένοι σε αυτό το υλικό δεδομένο, ο Lord, και μετέπειτα διακεκριμένοι ερευνητές όπως η Helena Fracchia (σε εκτενές άρθρο της στο American Journal of Archaeology – AJA το 1985 με τίτλο “The Peloponnesian Pyramids Reconsidered”), υποστήριξαν σθεναρά ότι τα κτίσματα αυτά δεν είχαν απολύτως καμία σχέση με ταφικά μνημεία προϊστορικών χρόνων.
Αντιθέτως, η Fracchia, διευρύνοντας το γεωγραφικό και κοινωνικό πλαίσιο, μελέτησε τα οχυρωμένα αγροκτήματα της Αττικής και της ευρύτερης Πελοποννήσου. Κατέληξε στο τεκμηριωμένο συμπέρασμα ότι επρόκειτο για αμυντικές κατασκευές, πύργους φρουράς (watchtowers), φρυκτωρίες (για την οπτική μετάδοση σημάτων), ή προκεχωρημένα οχυρά που ενσωματώνονταν λειτουργικά στις μεγάλες αγροτικές εγκαταστάσεις (farms) της ελληνιστικής εποχής. Ένα τέτοιο στιβαρό κτίριο στο Ελληνικό, το οποίο διέθετε τη δική του εσωτερική δεξαμενή νερού (cistern), θα μπορούσε άνετα να φιλοξενήσει μια μικρή αλλά αξιόμαχη στρατιωτική φρουρά ικανή να ελέγχει τον ζωτικό κεντρικό οδικό άξονα που ένωνε το ισχυρό Άργος με την Τεγέα. Ομοίως, η ύπαρξη συνδετικού υλικού (κονιάματος – mortar) ανάμεσα στους ογκόλιθους ώθησε αρχαιολόγους του παρελθόντος, όπως ο Γερμανός Theodor Wiegand (1901), να τοποθετήσουν την ανέγερσή τους ίσως και πολύ αργότερα, στον 1ο αιώνα π.Χ., καταρρίπτοντας πλήρως τον προϊστορικό χαρακτήρα τους.
Η προσέγγιση αυτή φάνταζε απολύτως λογική στο πλαίσιο της ταραγμένης γεωπολιτικής ιστορίας της Πελοποννήσου τον 4ο αιώνα π.Χ. Εκείνη την εποχή, οι μικρές πόλεις-κράτη προσπαθούσαν να ελέγξουν και να προστατεύσουν την επικράτειά τους, τη γεωργική τους παραγωγή και τα κοπάδια τους από αιφνιδιαστικές επιδρομές (όπως αυτές των Σπαρτιατών), μέσω πυκνών δικτύων περιφερειακών φρουρίων και παρατηρητηρίων. Επιπροσθέτως, το γεγονός ότι οι Αργείοι είχαν αποστείλει 3.000 μισθοφόρους στην Αίγυπτο το 349 π.Χ. ίσως —σύμφωνα με κάποιους ερευνητές— αποτέλεσε τη βασική πηγή έμπνευσης για το γεωμετρικό σχήμα των πύργων τους, μιμούμενοι τις μεγάλες αιγυπτιακές πυραμίδες που είχαν αντικρίσει.
4.2 Η Επανάσταση της Αρχαιομετρίας: Η Μέθοδος της Θερμοφωταύγειας (Προϊστορική Περίοδος)
Το εδραιωμένο αυτό ακαδημαϊκό σκηνικό ανετράπη δραματικά το 1995-1997, όταν μια ερευνητική ομάδα αποτελούμενη από διακεκριμένους επιστήμονες της Ακαδημίας Αθηνών (Πέτρος Θεοχάρης, Ιωάννης Λυριτζής) και του Τμήματος Φυσικής του Πανεπιστημίου του Εδιμβούργου (R. B. Galloway) δημοσίευσε τα πορίσματα των αναλύσεών της στο περιοδικό Journal of Archaeological Science. Η ομάδα εφήρμοσε μια εντελώς νέα και καινοτόμο παραλλαγή της μεθόδου οπτικής θερμοφωταύγειας (Optical Thermoluminescence – OSL) απευθείας στις επιφάνειες των ασβεστολιθικών ογκολίθων του Ελληνικού και του Λιγουριού.
Για να κατανοήσουμε το μέγεθος της ανατροπής, πρέπει να εξηγήσουμε τη μέθοδο. Η κλασική θερμοφωταύγεια χρησιμοποιείται παραδοσιακά κυρίως για τη χρονολόγηση ψημένης κεραμικής, καθώς μετρά τον χρόνο που παρήλθε από την τελευταία φορά που τα ορυκτά (π.χ. ο χαλαζίας που περιέχεται στον πηλό) εκτέθηκαν σε πολύ υψηλή θερμοκρασία (μέσω φωτιάς/κλιβάνου). Ωστόσο, στην περίπτωση των λίθινων πυραμίδων δεν υπήρχε ψημένος πηλός στη δομή τους (παρά μόνο τα μεταγενέστερα όστρακα που βρήκε ο Lord). Ο καθηγητής Λυριτζής εφήρμοσε μια τεχνική ανάλυσης των εσωτερικών επιφανειών επαφής (inter-block surfaces) μεταξύ των τεράστιων υπερκείμενων ογκολίθων. Η επιστημονική θεωρία πίσω από το πείραμα ήταν ότι τα ηλεκτρόνια που παγιδεύονται στο κρυσταλλικό πλέγμα του ασβεστόλιθου (λόγω της φυσικής ραδιενέργειας του εδάφους) «μηδενίζονται» ή «λευκαίνονται» (bleached) όταν εκτίθενται απευθείας στο έντονο φως του ήλιου (solar radiation). Επομένως, το γεωλογικό «ρολόι» του πετρώματος μηδενίστηκε όταν οι ογκόλιθοι αποκόπηκαν από το λατομείο, λαξεύτηκαν και παρέμειναν εκτεθειμένοι στον ήλιο. Τη στιγμή που οι ογκόλιθοι αυτοί τοποθετήθηκαν ο ένας πάνω στον άλλο κατά τη διαδικασία ανέγερσης της πυραμίδας, οι επιφάνειες επαφής τους σφραγίστηκαν και βυθίστηκαν σε απόλυτο σκοτάδι. Μετρώντας με ειδικά όργανα τα επίπεδα ενέργειας των παγιδευμένων ηλεκτρονίων που συσσωρεύτηκαν ξανά από την περιβαλλοντική ακτινοβολία σε αυτά τα τυφλά σημεία επαφής, οι επιστήμονες υπολόγισαν τον ακριβή χρόνο που παρήλθε από την τοποθέτησή τους.
Τα Εκπληκτικά Αποτελέσματα:
Οι εργαστηριακές μετρήσεις οδήγησαν σε ανατρεπτικά αποτελέσματα. Σύμφωνα με τη μελέτη, η αρχική κατασκευή της πυραμίδας του Ελληνικού χρονολογήθηκε στο 2730 ± 720 π.Χ. (ή 2720 π.Χ. κατά μια παραπλήσια στατιστική προσέγγιση), ενώ η ελαφρώς νεότερη πυραμίδα του Λιγουριού τοποθετήθηκε στο 2260 ± 710 π.Χ. (ή 2100 π.Χ.). Προκειμένου να αποδείξουν την αξιοπιστία και την εγκυρότητα της πρωτοποριακής μεθόδου τους, οι ερευνητές χρονολόγησαν με την ίδια ακριβώς τεχνική ένα τμήμα μυκηναϊκού τείχους, του οποίου η ηλικία ήταν ήδη γνωστή και ιστορικά εδραιωμένη. Η μέθοδός τους έδωσε ηλικία 1110 ± 340 π.Χ., ένα εύρημα που είναι απολύτως συμβατό (μέσα στα όρια του στατιστικού λάθους) με τη συμβατικά αποδεκτή ημερομηνία κατασκευής του (1280 π.Χ.).
Οι συνέπειες αυτών των αριθμών είναι τεράστιες. Εάν η αρχαιομετρική χρονολόγηση της Ακαδημίας Αθηνών και του Εδιμβούργου είναι ακριβής, τότε τα ελληνικά αυτά μνημεία προηγούνται ιστορικά της παλαιότερης γνωστής αιγυπτιακής πυραμίδας (του φαραώ Ζοζέρ στη Σακκάρα, η οποία υπολογίζεται ότι χτίστηκε γύρω στο 2650-2630 π.Χ.), και φυσικά προηγούνται κατά πολύ των διάσημων μεγάλων πυραμίδων της Γκίζας (των φαραώ Χέοπα, Χεφρήνου και Μυκερίνου της 4ης Δυναστείας). Μια τέτοια παραδοχή θα καθιστούσε τις ταπεινές πυραμίδες της Αργολίδας τα αρχαιότερα γνωστά δείγματα αυτού του εξελιγμένου αρχιτεκτονικού τύπου στον κόσμο. Επιπλέον, το εύρημα ενός λεκανοπεδίου του Ελληνικού συμβαδίζει χρονικά με την ύπαρξη του πρωτοελλαδικού τάφου (Αμφείο) στη Θήβα, επιβεβαιώνοντας ότι η μνημειακή αρχιτεκτονική δεν ήταν άγνωστη στις κοινωνίες της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού. Το πρωτοελλαδικό χαντάκι στα θεμέλια που εντοπίστηκε ενισχύει επίσης την ιδέα ότι η ανθρώπινη δραστηριότητα στον χώρο της πυραμίδας είναι τουλάχιστον προ του 2100 π.Χ..
4.3 Η Σφοδρή Κριτική: Το Πρόβλημα της Στρωματογραφίας και τα «Ανακυκλωμένα» Υλικά
Όπως ήταν αναμενόμενο, τα συμπεράσματα του καθηγητή Λυριτζή, του ακαδημαϊκού Θεοχάρη και της ομάδας τους προκάλεσαν θύελλα αντιδράσεων και την έντονη αντίδραση της παραδοσιακής αρχαιολογικής κοινότητας, με προεξάρχουσα μορφή τη διακεκριμένη καθηγήτρια Κλασικών Σπουδών Mary Lefkowitz.
Η Lefkowitz και άλλοι κορυφαίοι αρχαιολόγοι άσκησαν δριμεία, πολυεπίπεδη κριτική, η οποία εστιάστηκε σε τρία βασικά σημεία :
- Το Πρόβλημα της Επαναχρησιμοποίησης του Υλικού (Spolia): Η πλέον ισχυρή αρχαιολογική ένσταση αφορούσε την προέλευση των ίδιων των ογκολίθων. Η Lefkowitz υποστήριξε σθεναρά ότι οι λίθοι που αποτέλεσαν αντικείμενο εργαστηριακής δειγματοληψίας μπορεί να μην λαξεύτηκαν αποκλειστικά για την ανέγερση της πυραμίδας. Εάν το υλικό προερχόταν από γκρεμισμένα κτίρια παλαιότερων (πρωτοελλαδικών) εποχών (ανακύκλωση υλικών), τότε η μέθοδος της θερμοφωταύγειας του Λυριτζή μετρούσε απλώς την εποχή που λαξεύτηκε η πέτρα για το αρχικό κτίσμα, και όχι την ημερομηνία κατά την οποία οι λίθοι αυτοί ανασυντέθηκαν αιώνες αργότερα για να σχηματίσουν τη σημερινή πυραμίδα. Το επιχείρημα αυτό είναι εξαιρετικά διαδεδομένο στην αρχαιολογία και θυμίζει το περίφημο πρόβλημα του “old wood problem” (παλαιό ξύλο) που αντιμετώπισαν ο Mark Lehner και το D.H. Koch Radiocarbon Project κατά τη χρονολόγηση με Άνθρακα-14 των αιγυπτιακών πυραμίδων το 1984, όπου οι μετρήσεις έβγαζαν ηλικίες 374 χρόνια παλαιότερες από τις ιστορικά αποδεκτές, ακριβώς επειδή οι Αιγύπτιοι έκαιγαν παλιά ξύλα ηλικίας αιώνων για να φτιάξουν το κονίαμα.
- Η Αγνοημένη Στρωματογραφία και η Κεραμική: Οι επικριτές κατηγόρησαν την ομάδα του Λυριτζή ότι αγνόησε επιδεικτικά τα στέρεα αρχαιολογικά πορίσματα των αμερικανικών ανασκαφών του 1930 (τα οποία επιβεβαιώθηκαν ξανά από τη Fracchia το 1980), τα οποία έδειχναν ξεκάθαρα την παρουσία άφθονης κεραμικής του 4ου αιώνα π.Χ.. Η επιστήμη της αρχαιολογίας βασίζεται κατά κόρον στην τυπολογία της κεραμικής για τη σχετική χρονολόγηση. Ο Mark Lehner, εξηγώντας τη μέθοδο χρονολόγησης στην Αίγυπτο, τονίζει ότι τα κτίρια δεν αιωρούνται σε κενό χρόνου: χρονολογούνται από το περιβάλλον υλικό τους, τα κεραμικά των εργατών και τη στρωματογραφία γύρω τους. Μια κατασκευή δεν μπορεί αυθαίρετα να αποκοπεί από τα αντικείμενα που περιέχονται στα θεμέλιά της. Η ομάδα Λυριτζή απάντησε ότι η κεραμική αυτή αντικατοπτρίζει απλώς περιόδους μεταγενέστερης χρήσης του κτιρίου, επισημαίνοντας ότι στα κατώτερα στρώματα δεν βρέθηκε καθόλου κεραμική των ενδιάμεσων περιόδων, άρα υπήρχε κενό χρήσης. Επιπρόσθετα, τόνισαν ότι το κονίαμα, ανήκει σε μεταγενέστερες φάσεις συντήρησης και όχι στην αρχική δόμηση.
- Ο Κίνδυνος της Κυκλικής και Ιδεολογικής Λογικής: Τέλος, η Lefkowitz εξέφρασε τη σοβαρή ανησυχία της ότι οι ερευνητές ξεκίνησαν το πείραμά τους έχοντας στο μυαλό τους μια προειλημμένη ιδεολογική θέση (την πεποίθηση ότι η Ελλάδα αποτελεί την αποκλειστική κοιτίδα όλων των αρχιτεκτονικών φορμών, συμπεριλαμβανομένων των πυραμίδων) και, ενδεχομένως ακούσια, προσάρμοσαν ή ερμήνευσαν τα ελαστικά επιστημονικά δεδομένα κατά τρόπο ώστε να επιβεβαιώσουν τη θεωρία τους. Η ομάδα Λυριτζή απέρριψε κατηγορηματικά τις επικρίσεις, απαντώντας αιχμηρά ότι η Lefkowitz απλώς δεν κατέχει το επιστημονικό και φυσικό υπόβαθρο για να κατανοήσει την πολυπλοκότητα των μεθόδων χρονολόγησης που χρησιμοποιήθηκαν.
Αναλύοντας τα δεδομένα, το πρόβλημα της ηλιακής «λεύκανσης» (solar bleaching) σε φυσικά πετρώματα είναι πράγματι περίπλοκο, καθώς εγκυμονεί σημαντικά περιθώρια λάθους. Το ποσοστό υγρασίας του λίθου, η επικάλυψη με σκόνη ή λάσπη στο λατομείο, και ο ακριβής χρόνος παραμονής του κάθε ογκόλιθου στον ήλιο πριν από την τοποθέτησή του επηρεάζουν καταλυτικά τον τελικό υπολογισμό. Ταυτόχρονα, ωστόσο, η εύρεση κεραμικών του 4ου αι. π.Χ. από την Αμερικανική Σχολή αποδεικνύει αδιαμφισβήτητα την περίοδο χρήσης, όχι όμως απαραίτητα την εποχή θεμελίωσης. Ένα στιβαρό παλαιότερο κτίριο της Εποχής του Χαλκού, εγκαταλειμμένο ίσως για αιώνες, μπορεί κάλλιστα να ανακαλύφθηκε, να ανακαταλήφθηκε, να καθαρίστηκε (εξαφανίζοντας τα παλαιότερα ίχνη) και να επαναχρησιμοποιήθηκε ως οχυρό/παρατηρητήριο κατά τους χρόνους της ελληνιστικής περιόδου.
5. Αναλυτική Διερεύνηση του Σκοπού και της Λειτουργικότητας των Μνημείων
Το ίδιο το σχήμα της πυραμίδας, από καθαρά μηχανική άποψη, δημιουργεί εξ ορισμού ασύγκριτη σταθερότητα, αντοχή στον χρόνο και την αίσθηση της κλίμακας, καθώς το κέντρο βάρους βρίσκεται χαμηλά. Δεδομένου ότι τα ελληνικά δείγματα φέρουν σημαντικές διαφορές ως προς τις αναλογίες, το μέγεθος και την εσωτερική τους διαρρύθμιση σε σχέση με τα αιγυπτιακά ταφικά πρότυπα, οι λειτουργικές θεωρίες που έχουν αναπτυχθεί συνοψίζονται στις εξής τρεις διακριτές κατηγορίες:
5.1 Πολυάνδρια (Ομαδικοί Τάφοι) και Ηρώα
Η άποψη αυτή στηρίζεται σχεδόν αποκλειστικά στη μαρτυρία του Παυσανία. Το «μνημείο του Προίτου και του Ακρισίου» χτίστηκε για να φιλοξενήσει τα οστά των νεκρών πολεμιστών (πολυάνδριον). Η χρήση του γεωμετρικού σχήματος της πυραμίδας λειτουργούσε ως ένα εντυπωσιακό οπτικό σύμβολο μεγαλοπρέπειας που διέκρινε αμέσως τον τάφο των ένδοξων προγόνων από τους απλούς τάφους του κάμπου. Η θεωρία αυτή επιβεβαιώνεται εν μέρει αν εξετάσουμε άλλες δομές, όπως το Αμφείο της Θήβας, το οποίο, ως βαθμιδωτή χωμάτινη πυραμίδα, αποδεδειγμένα (μέσω των χρυσών κτερισμάτων) λειτούργησε ως βασιλικός τάφος της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού. Ομοίως, οι κωνοειδείς τάφοι των Μυκηναίων πολεμιστών στα Χανιά της Κρήτης αποδεικνύουν ότι το σχήμα αυτό ήταν συνδεδεμένο με ταφικές πρακτικές υψηλού κύρους.
Εντούτοις, οι επικριτές αυτής της θεωρίας (ειδικά για την Αργολίδα) επισημαίνουν ένα αξεπέραστο αρχαιολογικό κενό: κατά τις εκτεταμένες ανασκαφές στο Ελληνικό ή στο Λιγουριό δεν βρέθηκαν ποτέ ανθρώπινα οστά, τέφρα ή ταφικά κτερίσματα. Η παντελής απουσία τους αποδυναμώνει έντονα το αφήγημα του ταφικού χαρακτήρα (εκτός, βέβαια, αν υποθέσουμε ότι επρόκειτο για άδεια κενοτάφια αφιερωμένα στη μνήμη των πεσόντων, ή ότι συλήθηκαν ολοσχερώς στην αρχαιότητα). Επιπλέον, το εσωτερικό της πυραμίδας του Ελληνικού (πηγάδι, δεξαμενή, λουτρό) παραπέμπει σε εγκατάσταση υποστήριξης ζωντανών ανθρώπων.
5.2 Στρατιωτικά Φρούρια, Φρυκτωρίες και Περιφερειακά Αγροτικά Συγκροτήματα
Η στιβαρότητα της κατασκευής από ογκόλιθους, οι επικλινείς τοίχοι (που καθιστούν εξαιρετικά δύσκολη την αναρρίχηση και αντέχουν στα χτυπήματα των πολιορκητικών μηχανών της εποχής) και, προπάντων, η στρατηγική της θέση δίπλα σε κύριες οδικές αρτηρίες ενισχύουν καταλυτικά το ενδεχόμενο να επρόκειτο για αυστηρά στρατιωτικά-οχυρωματικά έργα. Ο Louis Lord και, αργότερα, η Helena Fracchia σημειώνουν εύστοχα ότι στην αρχαία Ελλάδα, και ιδιαίτερα μετά τον εξοντωτικό Πελοποννησιακό Πόλεμο και κατά την πρώιμη ελληνιστική εποχή, υπήρχε τεράστια, επιτακτική ανάγκη για την προστασία της γεωργικής παραγωγής.
Τα κτίρια αυτά θα μπορούσαν να στεγάζουν μικρές περιπόλους ή να λειτουργούν ως οι απόρθητες «ακροπόλεις» μιας μεγάλης, ιδιωτικής φάρμας, όπου οι κάτοικοι κατέφευγαν σε περίπτωση επιδρομής. Μια ανάλογη περίπτωση εντοπίζεται στον ερειπωμένο πύργο στο χωριό Κάμπια της Νέας Επιδαύρου, ο οποίος έχει αναγνωριστεί ξεκάθαρα από τους ειδικούς ως φρυκτωρία (beacon), ένα σημείο δηλαδή για την άμεση οπτική μετάδοση σημάτων συναγερμού με φωτιά προς το εσωτερικό του βασιλείου.
5.3 Αρχαιοαστρονομία: Μεσημβρινά Παρατηρητήρια (Meridian Observatories)
Μια πιο σύγχρονη, καινοτόμος, και αναμφίβολα γοητευτική προσέγγιση στο πρόβλημα προέρχεται από τους αναδυόμενους τομείς της Αρχαιοαστρονομίαςκαι της Αρχαιομετρίας (μελετητές όπως οι Liritzis, Theodossiou, Manimanis, Dimitrijevic, Katsiotis). Έχει υποστηριχθεί με επιχειρήματα ότι οι συγκεκριμένες διαστάσεις και, κυρίως, ο ακριβής χωρικός προσανατολισμός της πυραμίδας του Ελληνικού και της πύλης της δεν είναι διόλου τυχαία στοιχεία.
Σύμφωνα με αυτή τη θεωρία, η στενή πύλη και ο μακρύς διάδρομος εισόδου θα μπορούσαν να λειτουργήσουν ως ένα τεράστιο, ακριβές μεσημβρινό όργανο παρατήρησης. Ειδικότερα, οι ερευνητές της ομάδας του Λυριτζή και οι αστρονόμοι έχουν διαπιστώσει, μέσω υπολογιστικών μοντέλων προσομοίωσης του αρχαίου ουρανού, ότι ο προσανατολισμός του διαδρόμου συνδέεται άμεσα με την ανατολή της περίφημης «ζώνης του Ωρίωνα» (Orion’s belt).
Λόγω του φαινομένου της μετάπτωσης των ισημεριών, τα άστρα μεταβάλλουν ελαφρώς τη θέση τους στον ορίζοντα με την πάροδο των χιλιετιών. Οι υπολογισμοί έδειξαν ότι η συγκεκριμένη οπτική γωνία από τον διάδρομο της πυραμίδας ευθυγραμμιζόταν τέλεια με τη ζώνη του Ωρίωνα σε μια περίοδο που χρονολογείται αυστηρά μεταξύ του 2400 και του 2000 π.Χ.. Η συγκεκριμένη παρατήρηση δεν είναι μεμονωμένη στο πεδίο της αρχαιοαστρονομίας: γνωρίζουμε ότι η Μεγάλη Πυραμίδα του Χέοπα στην Αίγυπτο, το μεγαλύτερο μεσημβρινό όργανο του κόσμου, είχε το κεντρικό της πέρασμα απόλυτα ευθυγραμμισμένο με τον πολικό αστέρα της εποχής εκείνης, δηλαδή τον Thuban (ή Alpha Draconis – α Dra).
Εάν η αστρονομική θεωρία επαληθεύεται, εξηγείται μεμιάς και απολύτως πειστικά η προφανής διαφορά στις ηλικίες που έδωσε η μέθοδος της θερμοφωταύγειας μεταξύ του Ελληνικού και του Λιγουριού, καθώς και η ιδιόμορφη ασύμμετρη αρχιτεκτονική του εσωτερικού που λειτουργούσε ως σκοτεινός θάλαμος παρατήρησης. Ωστόσο, η ιδέα ότι οι προϊστορικοί κάτοικοι της Πρωτοελλαδικής περιόδου διέθεταν τόσο αναπτυγμένες αστρονομικές γνώσεις (ώστε να κτίζουν εξειδικευμένα μεγαλιθικά παρατηρητήρια για τη μελέτη του ουράνιου θόλου) προϋποθέτει αυτομάτως την ύπαρξη μιας εξαιρετικά εξελιγμένης κοινωνικής οργάνωσης, πιθανότατα με οργανωμένα ιερατεία ικανά να συντηρήσουν τέτοια έργα, συγκρίσιμα σε επιστημονική δομή με εκείνα της αρχαίας Αιγύπτου. Αυτό το επίπεδο κοινωνικής πολυπλοκότητας για την 3η χιλιετία π.Χ. αποτελεί ένα στοιχείο που μέχρι στιγμής συζητείται έντονα, αλλά δεν επιβεβαιώνεται ομόφωνα από το σύνολο του αρχαιολογικού ορίζοντα της εποχής στην Αργολίδα.
6. Συνολικές Εκτιμήσεις και Κατακλείδα
Η εις βάθος έρευνα σχετικά με τις πυραμίδες και τα πυραμιδοειδή μνημεία της Αρχαίας Ελλάδας αναδεικνύει, ίσως με τον πιο ανάγλυφο τρόπο, τις συνθετότερες, πλέον απαιτητικές πτυχές της ιστορικής, φιλολογικής, τοπογραφικής και τεχνολογικής μελέτης του αρχαίου παρελθόντος. Είναι σαφές ότι τα κτίσματα αυτά βρίσκονται στο επίκεντρο μιας διαχρονικής και εν εξελίξει σύγκρουσης μεθοδολογιών.
Η Οπτική της Κλασικής Αρχαιολογίας
Από τη μία πλευρά, η παραδοσιακή αρχαιολογία, στηριζόμενη στα υλικά της ευρήματα (κυρίως τα όστρακα και τη στρωματογραφία) και την επισταμένη ανάλυση των στρατιωτικών και κοινωνικών πρακτικών της κλασικής αρχαιότητας, παρουσιάζει ένα εξαιρετικά στέρεο και ορθολογικό αφήγημα : Οι πυραμίδες της Αργολίδας ήταν εντυπωσιακά οχυρά, προκεχωρημένα φυλάκια ή φρυκτωρίες της ύστερης κλασικής/ελληνιστικής εποχής (4ος αιώνας π.Χ.), τα οποία εξασφάλιζαν τον έλεγχο των χερσαίων δρόμων. Υπό αυτό το πρίσμα, ο Παυσανίας μεταγενέστερα (2ος αιώνας μ.Χ.) κατέγραψε απλώς τους τοπικούς μύθους που είχαν σταδιακά ενδυθεί αυτά τα κτίρια, νομιμοποιώντας τις δομές αυτές ως μυθικούς ταφικούς χώρους συνδεδεμένους με τον ηρωικό κύκλο του Προίτου, του Ακρισίου και την εφεύρεση της αργολικής ασπίδας.
Η Πρόταση της Αρχαιομετρίας
Από την άλλη πλευρά, οι θετικές επιστήμες και η αρχαιομετρία, μέσω της εφαρμογής μεθόδων οπτικής θερμοφωταύγειας απευθείας πάνω στο δομικό υλικό των μνημείων, εισηγούνται μια εντελώς διαφορετική, ριζοσπαστική ιστορία. Η αδιαμφισβήτητη χρονολόγηση της λάξευσης των λίθων του Ελληνικού γύρω στο 2720 π.Χ. μεταφέρει τη δημιουργία του στη χαραυγή της Εποχής του Χαλκού. Η ημερομηνία αυτή δεν μπορεί να απορριφθεί ελαφρά τη καρδία, καθώς συσχετίζεται αρμονικά με άλλες, βεβαιωμένες αρχαιολογικά, κατασκευές της ίδιας περιόδου: την παλαιότητα του τύμβου του Αμφείου στη Θήβα (2600-2400π.Χ.) με τα πλούσια ευρήματα , την ανεύρεση του νεολιθικού πέλεκυ στο Λιγουριό , καθώς και την αρχαιοαστρονομική ευθυγράμμιση της πύλης του Ελληνικού με τη ζώνη του Ωρίωνα για την ίδια ακριβώς χρονολογική περίοδο.
Επαναχρησιμοποίηση: Μια Πιθανή Σύνθεση
Η τεράστια αντίφαση μεταξύ της κεραμικής στρωματογραφίας του 4ου αιώνα π.Χ. και της μικρο-φυσικής χρονολόγησης των λίθων στο 2700 π.Χ., μπορεί ωστόσο να αρθεί μέσω μιας συνθετικής λογικής επαγωγής. Αποτελεί σύνηθες φαινόμενο στην αρχαιολογία η αδιάλειπτη ανακύκλωση και επαναχρησιμοποίηση μνημειακών χώρων. Εάν τα κτίσματα είναι πράγματι προϊστορικά στην πρώτη τους φάση, κατασκευάστηκαν αρχικά ως μεγαλιθικά σημεία λατρείας ή αστρονομικής παρατήρησης. Με την πάροδο των αιώνων και την παρακμή των πρώιμων κοινωνιών, τα κτίρια αυτά εγκαταλείφθηκαν. Πολύ αργότερα, στους ταραγμένους αιώνες της Κλασικής και Ελληνιστικής περιόδου, οι στιβαρές αυτές κατασκευές, που στέκονταν ακόμη όρθιες, ανακαλύφθηκαν εκ νέου, καθαρίστηκαν από τις προηγούμενες επιχώσεις (εξαφανίζοντας τα παλαιότερα ίχνη χρήσης), επισκευάστηκαν με την προσθήκη κονιάματος και επαναχρησιμοποιήθηκαν ως οχυρά/φρυκτωρίες από τους στρατούς της Αργολίδας.
Τελικό Συμπέρασμα
Σε κάθε περίπτωση, το μόνο βέβαιο είναι ότι οι ελληνικές πυραμίδες δεν αποτελούν φτωχές απομιμήσεις των μεγάλων αιγυπτιακών μνημείων. Συνιστούν μια απόλυτα αυτόνομη αρχιτεκτονική και μηχανική έκφραση του ελλαδικού πολιτισμού —είτε αυτός τοποθετείται στην Πρώιμη Εποχή του Χαλκού είτε στην Κλασική περίοδο. Η ικανότητα της επιλογής της τοποθεσίας, της εξόρυξης, της λάξευσης τεράστιων ογκολίθων, της μεταφοράς και της τοποθέτησής τους με εκφορικά συστήματα ανακουφιστικών τριγώνων, απαιτεί περαιτέρω ενδελεχή και αμιγώς διεπιστημονική προσοχή. Η μελέτη αυτών των δομών πρέπει να συνεχιστεί αυστηρά μέσα σε ακαδημαϊκά πλαίσια, διατηρώντας αποστάσεις τόσο από τις ακρότητες της μη επιστημονικής παραφιλολογίας και ψευδοαρχαιολογίας όσο και από την ακαμψία του παραδοσιακού αρχαιολογικού δογματισμού.