Η Ορφική Παράδοση, ο Ερμητισμός και η Ύστερη Αρχαιότητα
Καθώς η ελληνική θρησκεία περνούσε από την Κλασική στην Ελληνιστική και Ρωμαϊκή περίοδο, η φύση του Ερμή εμπλουτίστηκε ραγδαία με μυστικιστικά, φιλοσοφικά και αλληγορικά στοιχεία, αποκτώντας σωτηριολογικές προεκτάσεις.
Απο το arxaiaellinika.gr
Στους Ορφικούς Ύμνους —ιερά κείμενα που αντικατοπτρίζουν τις πεποιθήσεις των μυστηριακών ορφικών θρησκειών (περ. 3ος αι. π.Χ. – 2ος αι. μ.Χ.)— ο Ερμής δοξάζεται με ευλάβεια. Στον Ύμνο 28 (Ερμου), ο Ερμής υμνείται ως μια θεότητα γεμάτη ενέργεια και χαρά, η οποία αποκαλείται ρητά φίλανδρος (φίλος, εραστής των ανθρώπων). Επικαλείται ως προφήτης του λόγου (λόγου θνητοισι προφητα), ο διερμηνέας των πάντων, εκείνος που λύνει τις μέριμνες (λυσιμέριμνε) και κρατά το “αμέμπτο όπλο της ειρήνης”. Ο ύμνος υπερτονίζει την ικανότητά του να εξασφαλίζει το οικονομικό κέρδος (κερδέμπορε) και να βοηθά στην καθημερινή ανθρώπινη εργασία (εργασίαις επαρωγέ). Για την τέλεση του ύμνου απαιτείται η καύση λιβανιού (frankincense), και ο πιστός προσεύχεται για ένα “αισιο τέλος στη ζωή, επιτυχία στην εργασία, χάρη στον λόγο και ισχυρή μνήμη”. Ένας έτερος Ορφικός ύμνος (Ύμνος 57) απευθύνεται ειδικά στον Χθόνιο Ερμή, με αποκλειστική έμφαση στον ρόλο του ως ψυχοπομπού, υπενθυμίζοντας στο ιερατείο τον σκοτεινό, μεταβατικό του ρόλο στο βασίλειο της Περσεφόνης.
Η πλέον εντυπωσιακή και ιστορικά επιδραστική μετεξέλιξη, ωστόσο, συντελέστηκε κατά τη διαδικασία του Συγκρητισμού με τα ανατολικά και αιγυπτιακά πάνθεα στην Πτολεμαϊκή και Ρωμαϊκή Αίγυπτο. Λόγω του κοινού τους ρόλου ως ψυχοπομπών, ο Ερμής συγχωνεύτηκε με τον αιγυπτιακό θεό των νεκρών, Άνουβι, δημιουργώντας τον Ερμάνουβι (Hermanubis). Αυτή η συγκρητική θεότητα απεικονιζόταν με σώμα ανθρώπου ενδεδυμένο ελληνικά, αλλά με κεφάλι τσακαλιού, κρατώντας το ελληνικό κηρύκειο, και λατρευόταν ως φύλακας της αλήθειας και της ιεροσύνης.
Ακόμη πιο σημαντική ήταν η συσχέτισή του με τον Αιγύπτιο θεό της σοφίας, της γραφής και της μαγείας, τον Θωθ (Thoth). Στην ελληνορωμαϊκή πόλη της Ερμούπολης (Hermopolis) στην Αίγυπτο, η ένωση αυτή γέννησε τη μυστηριακή μορφή του Ερμή του Τρισμέγιστου (Hermes Trismegistus), μια μετάφραση του αιγυπτιακού επιθέτου του Θωθ “μέγας, μέγας, μέγας”. Ο Ερμής Τρισμέγιστος δεν εθεωρείτο πλέον από τους μελετητές της εποχής απλώς ένας θεός, αλλά μια αρχέγονη, ημιθεϊκή ή θνητή πηγή υπέρτατης, παγκόσμιας σοφίας (prisca theologia) που προηγήθηκε όλων των φιλοσόφων.
Τα κείμενα που του αποδόθηκαν από τον 2ο π.Χ. έως τον 3ο μ.Χ. αιώνα, γνωστά ως Ερμητικά Κείμενα (Hermetica ή Corpus Hermeticum), χωρίζονται σε “τεχνικά” (εγχειρίδια αλχημείας, αστρολογίας και μαγείας) και “θρησκευτικο-φιλοσοφικά” (όπως ο Ποιμάνδρης και ο Ασκληπιός), τα οποία προωθούσαν μια θεολογία συγγενική με τον Γνωστικισμό. Σε αυτά τα κείμενα διατυπώνεται το διάσημο αξίωμα της αλχημείας “όπως πάνω, έτσι και κάτω” (as above, so below), υποδηλώνοντας την ενότητα μακρόκοσμου και μικρόκοσμου. Η επιρροή αυτών των κειμένων, που βρέθηκαν ακόμη και στη γνωστική βιβλιοθήκη του Ναγκ Χαμαντί, υπήρξε τεράστια. Κατά τον Μεσαίωνα και την Αναγέννηση, λόγιοι (όπως ο Μαρσίλιο Φιτσίνο) θεωρούσαν τον Ερμή Τρισμέγιστο ως πραγματικό, ιστορικό πρόσωπο, σύγχρονο του Μωυσή, και τα κείμενά του αποτέλεσαν τον θεμέλιο λίθο του δυτικού εσωτερισμού, του αποκρυφισμού και της προ-επιστημονικής αλχημείας. Ακόμη και Ισλαμιστές λόγιοι και αλχημιστές (όπως ο Jabir ibn Hayyan) ενσωμάτωσαν τον Ερμή στην παράδοσή τους, ταυτίζοντάς τον συχνά με τον προφήτη Ιντρίς (Idris/Ενώχ).
Συνολική Αξιολόγηση και Συμπεράσματα
Μέσα από την ενδελεχή, ολιστική ανάλυση του συνόλου των αρχαίων πηγών —από τις μυκηναϊκές πινακίδες και τον Όμηρο μέχρι τον Παυσανία, τον Λουκιανό και τον Ερμητισμό— καθίσταται απολύτως σαφές ότι ο Ερμής δεν είναι μια στατική ή μονοδιάστατη θεότητα, αλλά μια αέναα μεταβαλλόμενη δυναμική αρχή, απολύτως αναγκαία για την εύρυθμη λειτουργία του αρχαίου ελληνικού σύμπαντος.
- Η Ενσάρκωση του Κατωφλίου: Η ρίζα της ύπαρξης και της λατρείας του βρίσκεται στο κατώφλι (liminality). Είτε πρόκειται για τον σωρό των λίθων σε ένα ορεινό σταυροδρόμι, είτε για την πύλη μιας πόλης ή ενός αρχοντικού, είτε για το φυσιολογικό όριο μεταξύ του ύπνου και του ξύπνιου (μέσω της μαγικής ράβδου του), είτε για τη σκοτεινή, οριστική μετάβαση από τη ζωή στον θάνατο, ο Ερμής είναι διαρκώς παρών. Είναι ο μόνος θεός που δεν περιορίζεται χωρικά· δεν ανήκει σε κανέναν χώρο απόλυτα, γι’ αυτό και είναι ο μόνος που έχει δικαίωμα πρόσβασης σε όλους (Όλυμπος, Γη, Τάρταρα).
- Η Εκλογίκευση και η Μήτις έναντι της Ωμής Δύναμης: Σε αντίθεση με τους παλαιότερους, πολεμικούς θεούς της βίας (π.χ. Άρης) ή τους απόλυτους, πατριαρχικούς μονάρχες (Δίας, Ποσειδώνας), ο Ερμής καθιερώνεται μέσω της μήτιδος (της πρακτικής, πονηρής ευφυίας). Η κλοπή των βοδιών του Απόλλωνα από μια νυχτερίδα-βρέφος και η επακόλουθη εφεύρεση της λύρας συμβολίζουν την επιτυχία μέσω της τεχνογνωσίας, της διπλωματίας και της ευγλωττίας — αρχές που ενστερνίστηκε πλήρως η αθηναϊκή δημοκρατία και η ελληνική εμπορική τάξη. Είναι η νίκη του πολυμήχανου αδύναμου απέναντι στον άκαμπτο δυνατό.
- Ο Προστάτης της Επικοινωνίας και του Πολιτισμού: Η θεμελιώδης σύνδεσή του με τη γλώσσα, την ερμηνεία, το αλφάβητο και τα μέτρα τον καθιστά όχι μόνο διαβιβαστή μηνυμάτων των θεών, αλλά και αρχιτέκτονα της ανθρώπινης συνεννόησης. Όπως εξιστόρησε ο Διόδωρος και επιβεβαίωσαν οι νεοπλατωνικοί, ο Ερμής, δίνοντας ονόματα στα πράγματα, διέταξε το χάος και εδραίωσε τον ανθρώπινο πολιτισμό.
Ο Ερμής παραμένει το πλέον οικείο, διφορούμενο αλλά και απαραίτητο πρόσωπο της κλασικής αρχαιότητας. Σε έναν αρχαίο κόσμο γεμάτο σκληρούς, εκδικητικούς θεούς και αναπόδραστη μοίρα, ο Ερμής αντιπροσώπευε τη ρωγμή στο σύστημα: την “τύχη” (Έρμαιον), το απροσδόκητο κέρδος στο εμπόριο, τη λύτρωση της τελευταίας στιγμής για τον χαμένο ταξιδιώτη, και κυρίως, τον πιστό, συμπονετικό συνοδό της ψυχής στο στερνό, μοναχικό ταξίδι της προς το άγνωστο. Ο πολύπλευρος, πολυμήχανος, χιουμορίστας και συχνά ηθικά ευέλικτος χαρακτήρας του ταυτίζεται απόλυτα με την ίδια την εξέλιξη της ανθρώπινης διάνοιας, την οποία προστάτευε, καθοδηγούσε, ενίοτε εξαπατούσε αλλά, πάνω από όλα, στήριζε καθ’ όλη τη διάρκεια της αρχαιότητας.