Δεν πρόλαβε να τελειώσει ο Α’ Βαλκανικός Πόλεμος να στεγνώσει το μελάνι από τη Συνθήκη ειρήνης με την Τουρκία (30 Μαΐου 1913) και άρχισε ο Β’ που αυτή τη φορά ήταν μεταξύ… φίλων, των νικητών (Ελλάδα, Σερβία, Βουλγαρία) που δεν ήταν ικανοποιημένοι από το μοίρασμα των εδαφών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στη Μακεδονία. Οι Βούλγαροι, σωστότερα ο βασιλιάς τους Φερδινάνδος θεωρούσε τη χώρα του… ριγμένη κι αποφάσισε με τα όπλα να πάρει αυτό που νόμιζε… δίκαιο.
Σέρβοι και Έλληνες υπέγραψαν μυστική συμφωνία που προέβλεπε ότι σε περίπτωση επίθεσης της Βουλγαρίας το ένα κράτος θα βοηθούσε το άλλο. Τα σημάδια πριν τη μυστική αυτή συμφωνία… φώναζαν.
Οι Βούλγαροι είχαν καταλάβει αιφνιδιαστικά την Νιγρίτα (19/2) και το Πυγαίο (11/5), ενώ ο στρατός τους που είχε παραμείνει στη Θεσσαλονίκη άρχισε να συμπεριφέρεται ως στρατός κατοχής.
Ο Φερδινάνδος δεν δίστασε να απολύσει τον πρωθυπουργό του Γκέσοφ που ήταν εναντίον του πολέμου, να διορίσει τον Ντάνεφ, αλλά ακόμα κι αυτόν… παρέλειψε να τον ενημερώσει για τον πόλεμο που είχε σκοπό να ξεκινήσει…
Σε αντίθεση με τον πόλεμο των τριών Βαλκανικών κρατών κατά της Τουρκίας, τώρα τα προβλήματα ήταν σύνθετα. Δεν υπήρχαν από τη μια οι ορθόδοξοι κι από την άλλη οι Μουσουλμάνοι. Η σύνθεση των περιοχών ήταν ανάμεικτη απόρροια της Οθωμανικής κατοχής.
Ακόμα και οι δυνάμεις που διέθεταν οι δύο αντίπαλοι ήταν περίπου ισοδύναμες.
Η Ελλάδα είχε οκτώ μεραρχίες τις οποίες αποτελούσαν 100.000 πεζικάριοι, 1.00 ιππείς και 200 πολυβόλα. Αρχιστράτηγος ήταν ο διάδοχος Κωνσταντίνος.
Οι Σέρβοι είχαν 100 μεραρχίες, και μία μεραρχία Μαυροβούνιων, συνολικά 260.00 πεζικάριους με 500 πολυβόλα και αρχιστράτηγο τον Πούτνικ.
Απέναντι σε αυτή τη δύναμη οι Βούλγαροι είχαν 15 μεραρχίες, 350.000 πεζικάριους , 5.000 ιππείς και 720 πολυβόλα με αρχηγό τον Σεβόφ.
Ο Φερδινάνδος έκανε ακόμα λάθος. Υποτίμησε τον Ελληνικό Στρατό. Έδωσε βάρος στις Σερβικές δυνάμεις.
Ο πόλεμος ξεκίνησε με επίθεση στις 16 Ιουνίου κατά των Σερβικών και Ελληνικών θέσεων χωρίς να προηγηθεί η αναγγελία του. Ήταν ένας ακήρυχτοςσε ένα ευρύ μέτωπο στη Μακεδονία.
Σέρβοι και Έλληνες είχαν ένα σημαντικό πρόβλημα. Τα σχέδια τους ήταν αμυντικά και όχι επιθετικά. Άρα ο αντίπαλος θα είχε το στρατηγικό πλεονέκτημα.
Σε ότι αφορούσε την Ελλάδα υπήρχε ένα ακόμα μειονέκτημα. Οι Βουλγαρικές θέσεις ήταν οχυρωμένες όπως το Κιλκίς, ενώ σε ένα χωριό 35 χλμ. μακρύτερα, τον Λαχανά οι δύο ποταμοί και η πεdιάδα που σχηματιζόταν άφηνε εκτεθειμένες τις δυνάμεις μας σε περίπτωση αντεπίθεσης. Στις 19 Ιουνίου το Γενικό Επιτελείο δίνει διαταγή προέλασης των μεrαρχιών.
Ουσιαστικά οκτώ ελληνικές μεrαρχίες, χωρίς εφεδρείες και σχέδιο ελιγμών θα βρίσκονταν απέναντι σε καλά οχυρωμένες εχθρικές δυνάμεις!
Από τη δεύτερη κιόλας μέρα του αγώνα η ορμή των Ελλήνων έφερε αποτελέσματα. Οι Βούλγαροι αλλάζουν αρχιστράτηγο. Ο Διμιτρίεφ αντικαθιστά τον Σαβόφ που διατάσσει σύμπτυξη. Η υποχώρηση έχει αρχίσει και φθάνει τα όρια της άτακτης φυγής. Οι ενισχύσεις που φθάνουν από τη Δοϊράνη απλά υποχωρούν και αυτές.
Τι είχε συμβεί; Το ηθικό των Ελλήνων ήταν στα ύψη. Οι επιθετικές ενέργειες των πρώην συμμάχων τους είχαν παίξει κι αυτές το ρόλο τους.
Οι Βούλγαροι πάλι θέλησαν με μια κίνηση να αποσπάσουν όλα τα εδάφη που είχαν κερδίσει οι αντίπαλοί τους στον πόλεμο που προηγήθηκε. Οι πολλοί νεκροί αξιωματικοί από ελληνικής πλευράς (7 διοικητές σωμάτων 3 διοικητές ταγμάτωνί) είναι η απόδειξη ότι κι αυτοί πολεμούσαν στην πρώτη γραμμή.
Μάλιστα ο Κωνσταντίνος έβγαλε διαταγή να αφαιρεθούν τα διάσημα από τα πηλίκα τους επειδή γυάλιζαν στον ήλιο κι ήταν εύκολος στόχος για τους ελεύθερους σκοπευτές του εχθρού να τους εντοπίσουν.
Στις 22 του μήνα όλα είχαν τελειώσει. Οι απόρθητες όπως θεωρούσαν οι Βούλγαροι θέσεις τους είχαν καταληφθεί. Ακόμα και το Κιλκίς που υπέστη καταιγισμό πυρών από το πυροβολικό.
Το τίμημα βαρύ για τον Ελληνικό Στρατό που είχε 8.828 αξιωματικούς και στρατιώτες νεκρούς και τραυματίες.
Οι Βούλγαροι είχαν μικρότερες απώλειες (3.000 νεκροί), αλλά ήταν τεράστιος ο αριθμός των αιχμαλώτων, γύρω στις 6.000 και απροσδιόριστος αριθμός λιποτακτών.
Με τη νίκη αυτή κρίθηκε η τύχη όχι μόνο της Θεσσαλονίκης, αλλά και της Ανατολικής Μακεδονίας. Οι Βούλγαροι ηττημένοι υποχρεώθηκαν να επιστρέψουν στα παλιά τους σύνορα. Ουσιαστικά αντί για τη Μεγάλη Βουλγαρία που ονειρεύονταν μεγάλωσαν την Ελλάδα και τη Σερβία.
Διαβάσαμε πριν γράψουμε
Βασίλης Ραφαηλίδης: Ιστορία (κωμικοτραγική) του Νεοελληνικού Κράτους 1830-1974, σελ 74-77
ΓΕΣ: Ο ελληνικός στρατός κατά τους Βαλκανικούς πολέμους 1912-13, τόμος Γ’, σελ. 73-122
ΣΚΑΙ: Εμείς οι Έλληνες, τόμος Α΄, σελ. 97-103
Σόλων Γρηγοριάδης: Βαλκανικοί Πόλεμοι 1912-13, σελ. 153-165
Χαράλαμπος Νικολάου: Μάχη Κιλκίς – Λαχανά, σε Στρατιωτική Ιστορία, τεύχος Ιούνιος 2001, σελ. 14-25