Το Μεσολόγγι προδόθηκε, δεν έπεσε.
Γράφει ο Γιώργος Βενετσάνος
Η περίοδος πριν την πτώση του Μεσολογγίου (Απρίλιος 1826) χαρακτηρίστηκε από έντονο διπλωματικό παρασκήνιο, με την ελληνική κυβέρνηση να βρίσκεται σε εξαιρετικά δυσχερή θέση λόγω της προέλασης του Ιμπραήμ και του Κιουταχή.
H Γ! Εθνοσυνέλευση, πριν από την πτώση του Μεσολογγίου είχε ήδη αποφασίσει την εγκατάλειψη του αγώνα και τον συμβιβασμό με την Τουρκία, εξουσιοδοτώντας την κυβέρνηση να ζητήσει τη μεσολάβηση της Αγγλίας (μέσω του Στράτφορντ Κάνινγκ) για την παύση των εχθροπραξιών. Οι όροι που συζητούνταν προέβλεπαν τη μετατροπή της Ελλάδας σε φόρου υποτελή επικράτεια στον Σουλτάνο, γεγονός που θεωρήθηκε από πολλούς ως υποχώρηση από τον στόχο της πλήρους ανεξαρτησίας.
Η κυβέρνηση Κουντουριώτη, υπό την καθοδήγηση του Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου
είχε ήδη προετοιμάσει το έδαφος για την «Αγγλική Προστασία» (Act of Submission) από το 1825, θεωρώντας τον διπλωματικό συμβιβασμό ως τη μόνη οδό σωτηρίας απέναντι στην υπεροπλία του Ιμπραήμ και παρά το ότι οι συμπατριώτες τους έδιναν τον νυν υπέρ πάντων αγώνα.
Επίσης όρισε μια δεύτερη επιτροπή με το όνομα Επιτροπή της Συνελεύσεως από 13 άτομα με πρόεδρο των Π.Π. Γερμανό, αποτελούμενη από δραστήρια μέλη της αγγλικής φατρίας, όπως ο Αναστάσης Λόντος και ο Πανούτσος Νοταράς, για να διαπραγματευτεί συμβιβασμό με την Υψηλή Πύλη. Μάλιστα με ψήφισμά της η Συνέλευση «έδινε οδηγίες στην Επιτροπή της Συνελεύσεως με το άρθρο Ζ: «Εμπορεί η Επιτροπή να συγκατατεθεί δια την υπεροχήν (επικυριαρχια) της Πόρτας εις το να πληρώνει εις αυτήν ή άπαξ μιαν χρηματικήν ποσότητα εις διαφόρους δόσεις η έναν ετήσιο φόρον».
Η πτώση του Μεσολογγίου (10 Απριλίου 1826) επιτάχυνε αυτές τις εξελίξεις, η ΓʹΕθνοσυνέλευση είχε αναστείλει τις εργασίες της, οδηγώντας στην παραίτηση της κυβέρνησης Κουντουριώτη και στην ανάληψη της εξουσίας από την επιτροπή του Ζαίμη που ανέλαβε την προσωρινή διακυβέρνηση.
Ο Δημήτριος Υψηλάντης, αντιμέτωπος με την ηθική και αγωνιστική παρακμή, απευθύνει με το «Πατριωτικό Μανιφέστο» έκκληση στην Εθνοσυνέλευση να συνέλθει και να αναλάβει τις ευθύνες της απέναντι στην ιστορία και το έθνος. Η ιστορικής σημασίας επιστολή του καλεί σε ανάληψη ευθυνών, τιμώντας το αίμα που χύθηκε για τον Αγώνα.
«Επιστολή του Δημήτριου Υψηλάντη προς την Γ’ Συνέλευσίν των Ελλήνων:
Καί ως απλους πολίτης καί ως πρωταίτιος του σημερινου αγωνος, χρεωστω εις τόΈθνος, εις τήν οικογένειάν μου, εις εμέ τόν ίδιον νά εκφράσω παρρησία τά φρονήματά μου εις τήν κρίσιμον περίστασιν, εκ της οποίας κρέμαται η μελλοντική τύχη της Ελλάδος.
Η Εθνική Συνέλευσις άποφασίζουσα νά ζητήση τήν μοναδικήν μεσιτείαν του εν Κωνσταντινουπόλει πρέσβεως της Αγγλίας διά νά συμβιβάση τήν Ελλάδαν μέ τούς τυράννους της, παρεκτρέπεται από τά ιερα χρέη της καί από τόν πρός όν όρον της συγκροτήσεώς της.
Ο λαός, κύριοι, του οποίου παρρησιάζετε τό πρόσωπον, δέν σας έδωσε πληρεξουσιότητα νά καταργήσετε τήν εθνικήν καί πολιτικήν ανεξαρτησίαν του, αλλάνά τήν στερεώσετε, νά τήν διαιωνίσετε. Η Ιστορία θέλει κρίνει μίαν ημέραν αδεκάστως τήν πράξιν σας. Η Ευρώπη, κύριοι, ησθάνθη παρά ποτέ πλέον ότι η υπόθεσις των Ελλήνων ειναι αρκετά προχωρημένη, διά νά μήν υποπέση εφεξης εις τάς εναντιότητας της τύχης. Καί πως γίνεται οι πληρεξούσιοι του ιδίου αυτου έθνους διά μιας πράξεως, ανηκούστου εις τά χρονικά των λαών, ν᾿αποδεικνύωσιν εις τόν κόσμον ότι μόνοι αυτοίδέν γνωρίζουσιν αυτήν τήν αλήθειαν; Σας φοβίζει η πτωσις του Μεσολογγίου; Αφιερωθητε, ως καί εις τάς αρχάς του αγωνος, εις τήν χαρακτηριστικήν ενέργεια καίεις τόν πατριωτισμόν των Ελλήνων. Τό στήθος κάθε Έλληνος ειναι δεύτερον Μεσολόγγιον. Σας θορυβει η έλλειψις των χρηματικων πόρων; Καταφύγετε εις τήν γενναιοφροσύνην των πολιτών. Έλλην δέν εκώφευσε ποτέ εις τήν φωνήν της πατρίδος. Έχομεν ανάγκην προστασίας; Άς καταφύγωμεν εις τούς ηγεμόνας όλων των εθνων. Εξίσου όλα έχουσι δικαιώματα εις τήν ευγνωμοσύνην μας. Αι περιστάσεις μας, αι θέσεις των εγγυωνται τήν επιθυμητήν βοήθειαν. Τά μεγάλα έθνη καί οι καλοίπατριωται φαίνονται εις τας κρισίμους περιστάσεις της πατρίδος των. Δουλος ειν΄εύκολον νά γενη τις όταν θέλη. Αυθέντης ειναι δύσκολον. Επιθυμουμεν τήν ειρήνην; Άς τρέξωμεν εις τά όπλα. Άν εξ εναντίας διά λόγους αποκρύφους εις εμέ ηΕθνική Συνέλευσις επιμένη εις τήν προλαβουσαν απόφασίν της, κρίνω χρέος μου ιερόν καί απαραίτητον νά διαμαρτυρηθω, ως καί ήδη διαμαρτύρομαι επισήμως κατ’αυτης ενώπιον του ελληνικου λαου καί όλων των λοιπων της χριστιανικης Ευρώπης, ως κατάμιας πράξεως παρανόμου, ανθελληνικης καί διόλου αναξίας ενός έθνους, τό οποιονυπεδουλώθη πολλάκις, πλήν ποτέ δέν συνεβιβάσθη μέ τούς τυράννους του. Έλλην όμως καί φίλος άδολος της ελευθερίας του έθνους μου, δέν θέλω λείψει νάσυναγωνισθω μετά των λοιπων συναδέλφων μου, καί νά χύσω καί τήν τελευταίαν ρανιδα του αίματός μου, εν όσω διαρκει ο υπέρ ανεξαρτησίας πόλεμος. Παρακαλω δένά μοι δοθη επίσημον αντίγραφον της παρούσης μου διαμαρτυρήσεως.
Μένω μέ τό ανηκον σέβας
Εν Πιάδα, τη 12η Απριλίου 1826
Ο πατριώτης
Δημήτριος Υψηλάντης.»
«Απέναντι στην τραγική ηθική και αγωνιστική κατάρρευση της εποχής, ο Δημήτριος Υψηλάντης ύψωσε το ανάστημά του, απευθύνοντας προς την Εθνοσυνέλευση ένα ιστορικό “Πατριωτικό Μανιφέστο”. Με την επιστολή αυτή, καλούσε τους ηγέτες να αναλογιστούν τις ευθύνες τους απέναντι στην Ιστορία, το Έθνος και το αίμα που είχε χυθεί στον Αγώνα.
Ωστόσο, η απάντηση της Συνέλευσης υπό τους Κουντουριώτη και Μαυροκορδάτο ήταν η καθαίρεση και η στέρηση των πολιτικών του δικαιωμάτων. Αυτή ήταν η μοίρα του Έλληνα πατριώτη που αρνήθηκε να συμβιβαστεί, ενός ανθρώπου που δεν δέχτηκε να προσκυνήσει ξανά η Ελλάδα τον Τούρκο δυνάστη, τιμώντας τις μάχες που δόθηκαν σε στεριά και θάλασσα για την ελευθερία.
Η στάση αυτή της τότε κυβέρνησης απέδειξε με τον χειρότερο τρόπο την ανικανότητα και τις φοβίες της, καθώς άφησε ανυπεράσπιστους τους Μεσολογγίτες, οι οποίοι είχαν ήδη ξεπεράσει τα όρια του ανθρώπινου ηρωισμού. Η εγκατάλειψη αυτή οδήγησε στην τραγική πτώση της πόλης, σφραγίζοντας μια από τις πιο μελανές σελίδες της πολιτικής ηγεσίας κατά τη διάρκεια της Επανάστασης.»