Την ώρα που η διεθνής κοινότητα παρακολουθεί με κομμένη την ανάσα τα διαμοιβόμενα στη συνάντηση κορυφής του Πεκίνου
μεταξύ του Προέδρου Τραμπ και του Προέδρου Σι, ο κινέζος ηγέτης υπενθύμισε σε δημόσια θέα στον αμερικανό ομόλογό του την περίφημη «παγίδα του Θουκυδίδη», με την ευχή Αμερική και Κίνα «να την αποφύγουν».
Ξεκινώ απ’ την τιμητική αναφορά στον μεγάλο Έλληνα ιστορικό και θεωρητικό της στρατηγικής. Ο Πρόεδρος Σι προτίμησε, όχι τυχαία να επικαλεστεί τον γνωστό στη Δύση και σε όλα τα κορυφαία πανεπιστήμια στην Ευρώπη και Αμερική, Θουκυδίδη, αντί του πιο οικείου στην Κίνα και την Ανατολή, Σουν Τσου.
Στην Ουάσιγκτον, κορυφαίοι αναλυτές επικαλούνται τον Θουκυδίδη για να κατανοήσουν
να ερμηνεύσουν ή να προβλέψουν τις διεθνείς εξελίξεις και να προσδιορίσουν τις προτεραιότητες των ΗΠΑ σήμερα εστιάζοντας στις σχέσεις με την ραγδαία ανερχόμενη Κίνα. Κάποιοι αναλυτές επηρεασμένοι απ’ την θεωρία του στοχαστή Γκράχαμ Άλισον για την «Παγίδα του Θουκυδίδη», υποστηρίζουν ότι η δυναμική του συστημικού ανταγωνισμού οδηγεί την κυριαρχούσα δύναμη (τις ΗΠΑ) και την ανερχόμενη δύναμη (την Κίνα), σαν υπνοβάτες σε πολεμική σύγκρουση (η λεγόμενη «Παγίδα του Θουκυδίδη»).
Προσωπικά, θεωρώ λανθασμένη αυτήν την προσέγγιση που βασίζεται σε λάθος ερμηνεία του μεγάλου Έλληνα ιστορικού. Για τον Θουκυδίδη τίποτα δεν είναι προκαθορισμένο. Το μέλλον είναι άγραφο και καθορίζεται από τις στρατηγικές αποφάσεις που λαμβάνουν οι πρωταγωνιστές (ΗΠΑ – Κίνα) αλλά και άλλοι αξιοπρόσεκτοι παίκτες (π.χ. Ευρώπη). Στον Πελοποννησιακό πόλεμο, για παράδειγμα, το Άργος, οι Συρακούσες και οι Περσία διαδραμάτισαν καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση του τελικού αποτελέσματος μεταξύ Αθήνας – Σπάρτης.
Σε αυτό το πλαίσιο, βλέπω εναν σημαντικό ρόλο για την Ευρώπη, με την προϋπόθεση μιας άλλης, πιο στιβαρής και δραστήριας ηγεσίας. Ασ δούμε για παράδειγμα τι συμβαίνει στο τομέα της Ασφάλειας και Άμυνας. Η Ευρώπη τρέχει ασθμαίνοντας πίσω απ’ τις εξελίξεις με σχεδόν αποκλειστικό στόχο τη συλλογή χρημάτων «για την άμυνα» (γενικά).
Ποιά όμως είναι η δική μας «Στρατηγική Ευρωπαϊκής Ασφάλειας (ΣΕΑ)» στην Μεσόγειο, στον αρκτικό κύκλο, στην Αφρική, στη Μ. Ανατολή, την ΝΑ Ασία; Δεν υπάρχει, παρότι είναι υπαρξιακής σημασίας για την Ένωση και τα κράτη μέλη. Άλλο παράδειγμα: οι Περιφερειακές οικονομικές συνεργασίες. Πού πρέπει να δώσουμε προτεραιότητα (στη Λατική Αμερική, την Αφρική, την ΝΑ Ασία; Σε τελωνειακές ενώσεις ή σε εμπορικές ζώνες συναλλαγών;) και με ποιες «αιρεσιμότητες» (δημοκρατία, κράτος δικαίου, αμοιβαιότητα;). Τρίτο παράδειγμα, η σχέση εσωτερικής ανθεκτικότητας και οικονομικής ανταγωνιστικότητας. Ο Μάριο Ντράγκι πέρυσι προειδοποίησε για τη λήψη μέτρων ώστε να μην καταρρεύσει η ανταγωνιστικότητα της ΕΕ αλλά και η εσωτερική συνοχή της. Ένα χρόνο μετά «πεποιήκαμεν ουδέν».
Όμως ο Θουκυδίδης διδάσκει ότι η επιβίωση και επικράτηση μιας «πολιτείας»
εξαρτάται από μεταβλητές όπως η εσωτερική συνοχή, η ποιότητα της ηγεσίας, η ποιότητα της υψηλής στρατηγικής, η προσαρμοστικότητα και η ανθεκτικότητα κάτω από ακραίες γεωπολιτικές συνθήκες.
Με ενοχλεί που η Ευρώπη παγιδεύεται σε μία εσωστρεφή περιδύνηση διακινδυνεύοντας σημαντικές κατακτήσεις των τελευταίων 70 ετών όπως η κοινωνική και περιφερειακή συνοχή και πυροδοτώντας ανισότητες και διακυβερνητικούς ανταγωνισμούς εντός του μπλοκ. Αντί η Ευρώπη να ηγηθεί μιας προσπάθειας ειρήνης στη γειτονιά της, αναζητά διέξοδο στο πρόβλημα ανταγωνιστικότητας στην «οικονομία πολέμου». Αντί να ενισχύσει την συνοχή της και να αρχίσει να «μιλάει με μια φωνή» στις εξωτερικές σχέσεις, υποκύπτει σε εσωτερικούς διαγκωνισμούς και ανόητους ανταγωνισμούς γοήτρου.
Αν μας διδάσκει κάτι ο Θουκυδίδης, δεν είναι μια προδιαγεγραμμένη «παγίδα – κισμέτ». Αντιθέτως, είναι ότι μπορούμε να πάρουμε τις εξελίξεις στα χέρια μας.
*Ο Νικόλας Φαραντούρης είναι Ευρωβουλευτής του ΠαΣοΚ και της ομάδας των Ευρωσοσιαλιστών. Καθηγητής Ευρωπαϊκού Δικαίου στο Τμήμα Διεθνών & Ευρωπαϊκών Σπουδών του Πανεπιστημίου Πειραιώς και κάτοχος της Ευρωπαϊκής Έδρας Jean Monnet.