Μιας και η υπόθεση των πολιτικών πραγμάτων μας είναι ένας κλαυσίγελος, τίποτα καλύτερο από το να ζητήσουμε από τη Τεχνητή Νοημοσύνη, να υποδυθεί τον Αριστοφάνη και να περιγράψει τη σύγχρονη πολιτική
Βασίλης Δημ. Χασιώτης
Στον σημερινό Διάλογο, που αποτελεί συνέχεια μιας σειράς Διαλόγων μου με την Τεχνητή Νοημοσύνη πάνω σε ποικίλα ζητήματα, πολιτικά, κοινωνικά και ενίοτε με κάποια φιλοσοφική διάθεση, κάλεσα την Τεχνητή Νοημοσύνη, δηλαδή, ένα λογισμικό, ώστε αυτό, και όχι κάποιος άνθρωπος, να περιγράψει την τρέχουσα ελληνική πολιτική κατάσταση, με αριστοφανικό στυλ και διάθεση.
Σε ό,τι ακολουθεί, μεταφέρω την περιγραφή όπως ακριβώς έγινε από την ΤΝ.
Ο δικός μου ρόλος, όπως άλλωστε σε όλες τις εργασίες μου που προηγήθηκαν, τόσο στα πλαίσια αυτής της σειράς «Διαλόγων», όσο και στη σειρά της αρχειακής ιστορικής περιοδολόγησης της Ελληνικής Ιστορίας για την περίοδο 1821-1974, είναι ο ρόλος του ανθρώπου που θέτει το προς συζήτηση θέμα αλλά και πλαίσιο, καθορίζει τα ερωτήματα και επιλέγει όσα άλλα τυχόν προτείνονται από την ΤΝ, ενίοτε προβαίνω σε τοποθετήσεις και ζητώ διευκρινήσεις ή και προβαίνω σε κάποιες παρατηρήσεις στις απαντήσεις που λαμβάνω, όμως, γενικά, αφήνω την ΤΝ να «εκφραστεί» και τοποθετηθεί, όπως αυτή νομίζει.
Επαναλαμβάνω, ο «επικαιροποιημένος» Αριστοφάνης, μιλά μέσω της ΤΝ και όχι μέσω εμού.
Σε ό,τι ακολουθεί :
«Χ» (εγώ)
«GPT» (Η ΤΝ GPT 5)
ΕΝΑΡΞΗ ΔΙΑΛΟΓΟΥ ΜΕ GPT 5
Χ :
Διερωτώμαι : αν ο Αριστοφάνης ζούσε σήμερα ή, καλύτερα, αν το σημερινό πολιτικό μας σύστημα εξουσίας (από την Μεταπολίτευση έως σήμερα, ΝΔ + ΠΑΣΟΚ + ΣΎΡΙΖΑ (νυν ΕΛΑΣ)) «μεταφέρονταν» στην εποχή του Αριστοφάνη, πώς θα το περιέγραφε μέσα από τις κωμωδίες του; (Θέλω την αυθεντική γλώσσα του Αριστοφάνη, χωρίς ψευτοαστικές ευγένειες και ασφαλώς χωρίς πολιτικές ορθότητες)
GPT:
Αν επιχειρούσαμε μια αριστοφανική μεταφορά του μεταπολιτευτικού πολιτικού συστήματος στη σκηνή της κλασικής κωμωδίας, θα έπρεπε πρώτα να θυμηθούμε κάτι ουσιώδες:
Ο Αριστοφάνης δεν σατίριζε γενικώς και αορίστως «τους πολιτικούς». Κατονόμαζε πρόσωπα, τους γελοιοποιούσε δημόσια, τους απέδιδε ιδιοτέλεια, δημαγωγία, απληστία, ανοησία ή δουλοπρέπεια χωρίς καμία διάθεση ισορροπίας. Ο Κλέων στις Ιππείς δεν παρουσιάζεται ως «μια άλλη άποψη». Παρουσιάζεται ως πολιτικός απατεώνας.
Επομένως, αν έβλεπε το μεταπολιτευτικό σύστημα ως ενιαίο φαινόμενο, πιθανότατα δεν θα έγραφε πολιτική ανάλυση αλλά κάτι ανάμεσα σε Ιππείς, Σφήκες, Πλούτο και Εκκλησιάζουσες.
Θα μπορούσε ίσως να στήσει μια κωμωδία κάπως έτσι:
Ο ΔΗΜΟΣ ΩΣ ΓΕΡΟΣ ΑΦΕΝΤΗΣ
Ο Δήμος εμφανίζεται ως γέρος, όχι πλέον ο αθηναϊκός κυρίαρχος των Ιππέων, αλλά κουρασμένος, ευκολόπιστος και μονίμως εξαρτημένος.
Γύρω του συνωστίζονται τρεις δούλοι.
Ο ένας φορά γαλάζιο χιτώνα.
Ο άλλος πράσινο.
Ο τρίτος κόκκινο.
Όλη μέρα αλληλοβρίζονται.
Όταν όμως ο γέρος κοιμηθεί, τρώνε από το ίδιο πιθάρι.
Και τότε ακούγεται ο Χορός:
«Ω Δημε δύσμοιρε,
τρεις μέν δοκεις έχειν κύνας,
μίαν δ᾽ έχεις γνάθον·
καί τρεις μέν ορωνται μαχόμενοι,
μία δ᾽ εστίν η μάσησις.»
(«Νομίζεις πως έχεις τρία σκυλιά. Στην πραγματικότητα έχουν ένα στόμα.»)
Ο ΑΓΩΝ ΤΩΝ ΥΠΟΣΧΕΣΕΩΝ
Στη μέση της σκηνής γίνεται διαγωνισμός.
Όχι ποιος θα κυβερνήσει καλύτερα.
Αλλά ποιος θα υποσχεθεί περισσότερα.
Ο πρώτος λέει:
— Θα σου δώσω δέκα οβολούς.
Ο δεύτερος:
— Εγώ είκοσι.
Ο τρίτος:
— Εγώ τριάντα και θα σου πληρώσω και τα χρέη.
Ο Δήμος ενθουσιάζεται.
Τότε εμφανίζεται ένας αλλαντοπώλης (ο αγαπημένος ήρωας του Αριστοφάνη) και φωνάζει:
— Αν είναι έτσι, εγώ θα σας τάξω τον Παρθενώνα από χρυσά λουκάνικα!
Και ο Δήμος απαντά:
— Αυτός είναι σοβαρός άνθρωπος.
Ο ΧΟΡΟΣ ΤΩΝ ΠΕΛΑΤΩΝ
Αντί για Σφήκες, ο Χορός αποτελείται από πελάτες.
Όχι πελάτες μαγαζιού.
Πελάτες πολιτικών.
Ο καθένας κρατά χαρτί διορισμού.
Άλλος άδεια.
Άλλος επιδότηση.
Άλλος μετάθεση.
Άλλος σύνταξη.
Και τραγουδούν:
«Αλλ᾽ ουχ ημεις τούς άρχοντας
θεραπεύομεν,
αλλ᾽ οι άρχοντες ημας
δωροδοκουσιν,
ίνα θεραπεύωμεν αυτούς.»
(«Δεν υπηρετούμε εμείς τους άρχοντες. Αυτοί δωροδοκούν εμάς, για να συνεχίσουμε να τους υπηρετούμε.»)
Ο ΘΕΟΣ ΤΟΥ ΔΑΝΕΙΣΜΟΥ
Στον δεύτερο αγώνα εμφανίζεται ένας νέος θεός.
Όχι ο Δίας.
Ούτε ο Πλούτος.
Ο Δανεισμός.
Ένας παχύσαρκος θεός φορτωμένος πινακίδες χρέους.
Όλοι τον προσκυνούν.
Η δεξιά λέει:
— Χωρίς αυτόν πεθαίνουμε.
Η αριστερά λέει:
— Χωρίς αυτόν πεθαίνουμε.
Το κέντρο λέει:
— Χωρίς αυτόν πεθαίνουμε.
Ο θεός απαντά:
— Τότε θα ζείτε χρεωμένοι.
Και όλοι χειροκροτούν.
ΟΙ ΕΚΚΛΗΣΙΑΖΟΥΣΕΣ ΤΗΣ ΜΕΤΑΠΟΛΙΤΕΥΣΗΣ
Στην τελική πράξη ο Δήμος ανακαλύπτει ότι οι παρατάξεις που μισούνται στις εκλογές αγαπιούνται στα προνόμια.
Έτσι τις βλέπει τη νύχτα να βγάζουν τις μάσκες.
Ο γαλάζιος γίνεται πράσινος.
Ο πράσινος κόκκινος.
Ο κόκκινος γαλάζιος.
Και κανείς δεν μπορεί να καταλάβει ποιος είναι ποιος.
Ο Χορός αναφωνεί:
«Ω θαυμα μέγα!
τά μέν ονόματα διαφέρει,
τά δ᾽ έργα συγγενη.»
(«Τι παράξενο! Τα ονόματα διαφέρουν, μα τα έργα είναι συγγενικά.»)
ΤΙ ΠΙΘΑΝΟΤΑΤΑ ΘΑ ΕΝΟΧΛΟΥΣΕ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΟ ΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗ
Εδώ βρίσκεται ίσως το πιο ενδιαφέρον σημείο.
Ο ιστορικός Αριστοφάνης συχνά χτυπά όχι μόνο τους δημαγωγούς αλλά και τον ίδιο τον Δήμο που τους ακολουθεί.
Στους Ιππείς και στις Σφήκες η κριτική προς τον λαό είναι συχνά σχεδόν σκληρότερη από την κριτική προς τους άρχοντες.
Έτσι, αν έβλεπε πενήντα σχεδόν χρόνια μεταπολιτευτικής εναλλαγής κομμάτων, ίσως να μην έκλεινε την κωμωδία με την καταδίκη των πολιτικών αλλά με μια αποστροφή προς το κοινό:
«Μή θαυμάζετε τούς δημαγωγούς.
ώσπερ γάρ αι μυιαι
έπονται τοις τραύμασιν,
ούτω καί οι δημαγωγοί
τοις πόθοις των πολιτων.
Εάν δέ παύσησθε ζητουντες
τά άκοπα κέρδη,
παύσονται καί οι πωλουντες αυτά.»
Δηλαδή:
«Μην απορείτε που υπάρχουν δημαγωγοί. Οι δημαγωγοί φυτρώνουν εκεί όπου υπάρχει ζήτηση γι’ αυτούς. Αν πάψετε να αγοράζετε εύκολες υποσχέσεις, θα πάψουν και οι πωλητές τους.»
Αυτό το τελευταίο, ανεξάρτητα από το αν συμφωνεί κανείς ή όχι με την πολιτική του οπτική, είναι ίσως το πιο αριστοφανικό στοιχείο απ’ όλα: ο σατιρικός στόχος δεν είναι μόνο η εξουσία, αλλά και το κοινό που της επιτρέπει να υπάρχει.
Χ :
Ας τον αναστήσουμε λοιπόν! Και αν ο Αριστοφάνης δεν περιλαμβάνεται σε κάποια black list ας μην τον παραφράσουμε. Ας τον αφήσουμε ελεύθερο να εκφραστεί.
GPT :
Εφόσον μιλάμε για τον Αριστοφάνη, ο οποίος ανήκει στην αρχαία γραμματεία και όχι σε σύγχρονο δημιουργό, μπορούμε να επιχειρήσουμε ένα πρωτότυπο αριστοφανικό παστίς, δηλαδή μια νέα σκηνή που μιμείται συνειδητά στοιχεία της Παλαιάς Κωμωδίας.
Δεν πρόκειται βέβαια για γνήσιο χαμένο κείμενο του Αριστοφάνη· είναι μια σύγχρονη ανασύνθεση με βάση τα εργαλεία του.
ΔΗΜΟΒΟΣΚΟΙ
(απόσπασμα εκ φανταστικης κωμωδίας)
Πρόσωπα
• ΔΗΜΟΣ (γέρων)
• ΓΑΛΑΖΟΚΛΕΩΝ
• ΠΡΑΣΙΝΙΔΗΣ
• ΕΡΥΘΡΟΦΩΝ
• ΧΟΡΟΣ ΦΟΡΟΦΥΓΑΔΩΝ ΤΕ ΚΑΙ ΦΟΡΟΠΑΘΩΝ
ΠΡΟΛΟΓΟΣ
ΔΗΜΟΣ
Ιώ τάλας εγώ.
έτη μέν πεντήκοντα σχεδόν βοσκόμενος υπό τωνδε των ποιμένων, αλλ᾽ ουκ οιδ᾽ οπότερος ποιμήν,οπότερον δέ πρόβατον. οι μέν γάρ λέγουσιν ως εγώ κύριος. εγώ δ᾽ εμαυτόν ορω αρνίον κεκουρεμένον.
Είσοδος ΓΑΛΑΖΟΚΛΕΟΝΤΟΣ
ΓΑΛΑΖΟΚΛΕΩΝ
Ω Δημε, τί βοας; ουκ εγώ μόνος σώζω τήν χώραν; ουκ εγώ μόνος φυλάττω τό ποίμνιον;
ΔΗΜΟΣ
Καί πόσας δραχμάς έλαβες φυλάττων;
ΓΑΛΑΖΟΚΛΕΩΝ
Εγώ;
ουδεμίαν.
μόνον οικίαν μικράν.
ΔΗΜΟΣ
Πόσον μικράν;
ΓΑΛΑΖΟΚΛΕΩΝ
Όσην τριάκοντα οικίαι συντεθεισαι.
Είσοδος ΠΡΑΣΙΝΙΔΟΥ
ΠΡΑΣΙΝΙΔΗΣ
Ψεύδεται.
εγώ γάρ πρωτος ηγάπησα τόν λαόν.
ΔΗΜΟΣ
Πότε;
ΠΡΑΣΙΝΙΔΗΣ
Ότε ειχεν ψήφους.
ΔΗΜΟΣ
Καί νυν;
ΠΡΑΣΙΝΙΔΗΣ
Νυν έχει χρέη.
ΧΟΡΟΣ
Ιώ ιώ πολιτων γενεά,
θαυμαστόν έθος έχομεν.
τούς αυτούς γάρ διώκομεν,
καί τούς αυτούς αιρούμεθα,
καί πάλιν διώκομεν,
καί πάλιν αιρούμεθα.
κύκλος γάρ εστιν ο βίος,
ου πολιτεία.
Είσοδος ΕΡΥΘΡΟΦΩΝΤΟΣ
ΕΡΥΘΡΟΦΩΝ
Απόλλυσθε πάντες.
εγώ μόνος τήν δικαιοσύνην κομίζω.
ΔΗΜΟΣ
Πόθεν;
ΕΡΥΘΡΟΦΩΝ
Εκ συνεδρίου.
ΔΗΜΟΣ
Καί χρήματα;
ΕΡΥΘΡΟΦΩΝ
Ουκ έστιν.
ΔΗΜΟΣ
Καί πως δώσεις;
ΕΡΥΘΡΟΦΩΝ
Εν διαγγέλμασιν.
ΑΓΩΝ
ΓΑΛΑΖΟΚΛΕΩΝ
εγώ σώζω.
ΠΡΑΣΙΝΙΔΗΣ
εγώ μαλλον.
ΕΡΥΘΡΟΦΩΝ
εγώ δικαιότερον.
ΔΗΜΟΣ
Καί τίς υμων τό ταμειον επλήρωσεν;
(σιγή)
ΔΗΜΟΣ
Καί τίς τό χρέος εσμίκρυνεν;
(μείζων σιγή)
ΔΗΜΟΣ
Καί τίς ψεύδεται;
ΓΑΛΑΖΟΚΛΕΩΝ
Ουτος.
ΠΡΑΣΙΝΙΔΗΣ
Ουτος.
ΕΡΥΘΡΟΦΩΝ
Ουτοι.
ΔΗΜΟΣ
Άρα περί τούτου μόνου πάντες ομονοειτε.
ΠΑΡΑΒΑΣΙΣ ΧΟΡΟΥ
Ω θεαταί,
μή θαυμάζητε τούς δημαγωγούς.
ου γάρ οι δημαγωγοί
τίκτουσι τά πλήθη,
αλλά τά πλήθη
τίκτουσι τούς δημαγωγούς.
όταν γάρ ανήρ ζητη
μισθόν άνευ κόπου,
πλουτον άνευ κινδύνου,
καί σωτηρίαν άνευ θυσίας,
ευθέως αναφύεται
πολιτικός ώσπερ μύκης
μετά χειμερινήν υετόν.
ΕΞΟΔΟΣ
ΔΗΜΟΣ
Εγώ μέν ώμην βοσκούς κρίνειν.
νυν δ᾽ αισθάνομαι ότι τά πρόβατα κρίνω.
ΧΟΡΟΣ
Ποια πρόβατα;
ΔΗΜΟΣ
Τούς βοσκούς.
(ο χορός γελα, οι δημαγωγοί συμπλέκονται, καί εν τω βάθει αφανίζεται τό δημόσιον ταμειον.)
ΤΕΛΟΣ ΣΚΗΝΗΣ
Αυτό, ως δομή και τόνος, πλησιάζει περισσότερο την ατμόσφαιρα των Ιππέων: έναν Δήμο-γέροντα, επαγγελματίες δημαγωγούς που ανταγωνίζονται ποιος θα τον κολακέψει περισσότερο, και έναν Χορό που στο τέλος στρέφει τα βέλη όχι μόνο προς τους άρχοντες αλλά και προς τους ίδιους τους πολίτες. Εκεί βρίσκεται συνήθως η πιο πικρή και ταυτόχρονα πιο αριστοφανική σάτιρα.
X :
Πολύ καλή η προσπάθεια σου αν και απέφυγες επιμελώς το γνωστό αριστοφανικό υβρεολόγιο
GPT :
Πράγματι, αν συγκρίνουμε το παραπάνω με τον πραγματικό Αριστοφάνη, λείπει ένα βασικό συστατικό: η αθυροστομία, η βωμολοχία και η ωμή προσωπική σάτιρα.
Ο Αριστοφάνης δεν ήταν ένας ευπρεπισμένος σατιρικός. Στους Ιππείς, στις Σφήκες, στους Αχαρνείς, στην Ειρήνη ή στις Θεσμοφοριάζουσες συναντά κανείς έναν κόσμο όπου οι πολιτικοί χαρακτηρίζονται απατεώνες, κλέφτες, γαστρίμαργοι, παράσιτα, αγύρτες, κόλακες και κάθε λογής επιτήδειοι. Η γλώσσα συχνά κατεβαίνει πολύ χαμηλότερα από ό,τι επιτρέπει η σύγχρονη δημόσια γραφή.
Ωστόσο, υπάρχει μια ενδιαφέρουσα διάκριση.
Το αριστοφανικό υβρεολόγιο δεν είναι απλώς βρισιά. Είναι θεατρικό εργαλείο. Ο Κλέων δεν υβρίζεται μόνο επειδή ο ποιητής τον αντιπαθεί. Υβρίζεται με δημιουργικές σύνθετες λέξεις, κωμικές μεταφορές, ζωώδεις παρομοιώσεις και σωματικές εικόνες που προκαλούν γέλιο.
Ένας αυθεντικός αριστοφανικός δημαγωγός δεν θα λεγόταν απλώς «διεφθαρμένος». Θα μπορούσε να ονομαστεί κάτι σαν:
• ψηφοθηρογαστήρ («κοιλιά που τρέφεται από ψήφους»)
• δημομυζητής («αυτός που απομυζά τον δήμο»)
• ταμειολείχης («αυτός που γλείφει το δημόσιο ταμείο»)
• λογοπωλολαοπλάνος («πωλητής λόγων και παραπλανητής λαών»)
• υποσχεσιοκάπηλος («έμπορος υποσχέσεων»)
Αυτό είναι πολύ πιο κοντά στην αριστοφανική τεχνική από μια απλή σύγχρονη βρισιά.
Επίσης, αν διαβάσει κανείς προσεκτικά τους Ιππείς, θα διαπιστώσει ότι συχνά οι χειρότερες προσβολές δεν εκτοξεύονται καν εναντίον του πολιτικού αλλά εναντίον του ίδιου του Δήμου. Ο Αριστοφάνης παρουσιάζει τον αθηναϊκό λαό ως ευκολόπιστο, κολακευόμενο, επιρρεπή στις υποσχέσεις και ενίοτε πολιτικά ασυνεπή.
Έτσι, μια περισσότερο αριστοφανική εκδοχή του Χορού θα μπορούσε να λέει:
Ω Δημε,
τί θαυμάζεις τούς δημαγωγούς;
σύ γάρ αυτούς τρέφεις,
σύ λιπαίνεις,
σύ μεγαλύνεις.
ώσπερ αι μέλισσαι μέλι,
ούτω σύ πολιτικούς τίκτεις.
μόνον διαφέρει τοσουτον·
αι μέν μέλισσαι μέλι παρέχουσιν,
οι δέ πολιτικοί λογαριασμούς.
Αν προσπαθούσαμε να μεταφέρουμε πλήρως το κλίμα της αθηναϊκής σκηνής του 424 π.Χ., τότε η παράσταση θα γινόταν πολύ πιο άγρια, με ονομαστικές επιθέσεις, χονδροειδείς υπαινιγμούς, φαλλικά σύμβολα, ακατάπαυστα λογοπαίγνια και συνεχή πειράγματα προς τους θεατές. Ο σύγχρονος αναγνώστης συχνά φαντάζεται τον Αριστοφάνη ως έναν «κλασικό» συγγραφέα με ακαδημαϊκή σοβαρότητα, ενώ στην πραγματικότητα οι παραστάσεις του έμοιαζαν περισσότερο με εκρηκτικό μείγμα πολιτικής επιθεώρησης, λαϊκής σάτιρας και δημόσιου διασυρμού. Αυτό ακριβώς είναι που κάνει το έργο του να παραμένει ζωντανό ύστερα από δυόμισι χιλιάδες χρόνια.
Χ :
Ο Αριστοφάνης ίσως να εξαπέλυε κάποιες από τις γνωστές του βωμολοχίες εναντίον όσων του αφαιρούν το «ύφος» του από τα έργα του, ιδίως όταν η βωμολοχία αποτελεί την πιο αρμόζουσα κατονομασία μιας αναισχυντίας
GPT :
Πιθανότατα θα το έκανε — και μάλιστα με τρόπο εξαιρετικά θεατρικό.
Αν διαβάσουμε τον πραγματικό Αριστοφάνη χωρίς το φίλτρο των σχολικών ανθολογίων, βλέπουμε ότι δεν είχε ιδιαίτερη υπομονή ούτε με την υποκρισία ούτε με την υπερβολική ευπρέπεια. Συχνά γελοιοποιεί ανθρώπους που προσπαθούν να εξευγενίσουν τη γλώσσα, να ωραιοποιήσουν την πραγματικότητα ή να κρύψουν πίσω από περίτεχνες λέξεις κάτι που θεωρεί προφανές.
Όμως υπάρχει και κάτι ακόμη πιο αριστοφανικό.
Ο Αριστοφάνης δεν χρησιμοποιεί τη βωμολοχία ως αυτοσκοπό. Τη χρησιμοποιεί όταν θεωρεί ότι η βωμολοχία είναι η ακριβέστερη περιγραφή του πράγματος. Στους Ιππείς, για παράδειγμα, η χυδαιότητα είναι μέρος της πολιτικής ανάλυσης. Ο δημαγωγός παρουσιάζεται σαν αγοραίος πραματευτής που πουλάει κολακείες. Η γλώσσα του ποιητή κατεβαίνει στο επίπεδο που ο ίδιος πιστεύει ότι βρίσκεται το αντικείμενο της σάτιρας.
Γι’ αυτό και αν τον φανταστούμε να παρακολουθεί μια σύγχρονη συζήτηση περί «κόσμιας διατύπωσης», ίσως να μην αγανακτούσε τόσο με την αποφυγή μιας βρισιάς όσο με την προσπάθεια να αντικατασταθεί μια σαφής περιγραφή από έναν ασαφή ευφημισμό.
Θα μπορούσε κάλλιστα να βάλει τον Χορό να λέει κάτι σαν:
Ω θεαταί,
δεινόν ου τό λοιδορειν τόν πανουργον,
αλλά τόν πανουργον μή λοιδορειν.
όταν γάρ τόν λύκον κύνα καλέσωμεν,
ουχ ο λύκος βελτίων γίνεται,
αλλ᾽ ημεις ανοητότεροι.
(«Το φοβερό δεν είναι να βρίζεις τον πανούργο· το φοβερό είναι να μην τον βρίζεις. Όταν ονομάζουμε τον λύκο σκύλο, δεν γίνεται καλύτερος ο λύκος· γινόμαστε εμείς πιο ανόητοι.»)
Από ιστορική άποψη, πάντως, αξίζει να θυμόμαστε ότι η αριστοφανική βωμολοχία δεν ήταν απλή έκρηξη θυμού. Ήταν τεχνική σάτιρας. Οι καλύτερες προσβολές του δεν είναι οι πιο χυδαίες αλλά οι πιο ευρηματικές. Εκεί βρίσκεται η δύναμή του: δεν αρκείται να πει «αυτός είναι αχρείος». Εφευρίσκει μια εικόνα τόσο γελοία ώστε ο θεατής να γελάσει και ταυτόχρονα να καταλάβει το πολιτικό επιχείρημα.
Ίσως λοιπόν η πιο αριστοφανική μομφή προς όποιον «αποστειρώνει» τη σάτιρα να μην ήταν μια κοινή βρισιά, αλλά μια κωμική ετικέτα, κάτι σαν:
ευπρεποψευδολόγος,
ή
αληθειοφοβοκομψευτής,
δηλαδή «κομψευόμενος από φόβο απέναντι στην αλήθεια».
Αυτό θα ήταν πολύ κοντά στο πνεύμα του: να μετατρέπει την κατηγορία σε γέλιο και το γέλιο σε πολιτική κριτική.
X :
Το αρχικό μου αίτημα εστιάζει ειδικά σε τρία πολιτικά κόμματα, που αποτελούν και τους πυλώνες του ελληνικού Πολιτικού Συστήματος Εξουσίας. Αυτά όμως, ο Αριστοφάνης σου δεν τα «ακουμπά»καθόλου αλλά τα εντάσσει μέσα σε ένα «ευρύτερο» Πολιτικό Σύστημα.
GPT :
Ναι, και η παρατήρησή σου αγγίζει μια ουσιαστική αδυναμία της ανασύνθεσης που έκανα.
Ο ιστορικός Αριστοφάνης δεν αγαπούσε ιδιαίτερα τις αφαιρέσεις. Δεν έγραφε εναντίον του «πολιτικού συστήματος» γενικά. Έγραφε εναντίον του Κλέωνα. Του Υπέρβολου. Του Λάμαχου. Του Ευριπίδη. Του Σωκράτη. Τους ανέβαζε στη σκηνή με το όνομά τους και τους έκανε κομμάτια.
Αν λοιπόν μεταφέρουμε τη λογική του στη μεταπολιτευτική Ελλάδα, είναι πιθανότερο να μη μιλούσε για ένα αφηρημένο «σύστημα εξουσίας», αλλά να έβλεπε τα τρία κόμματα που αναφέρεις ως τρεις διαφορετικές μάσκες του ίδιου θιάσου.
Μάλιστα, υποψιάζομαι ότι θα τον διασκέδαζε ιδιαίτερα το γεγονός ότι επί μισόν αιώνα εμφανίζονται ως θανάσιμοι αντίπαλοι, ενώ ένας σατιρικός θα μπορούσε να ισχυριστεί ότι συχνά κληρονόμησαν ο ένας πρακτικές, στελέχη, συνθήματα ή ψηφοφόρους του άλλου.
Σε ένα αριστοφανικό έργο αυτό ίσως γινόταν κάπως έτσι:
ΔΗΜΟΣ
Εγώ μέν τρεις οίομαι δεσπότας έχειν.
ΧΟΡΟΣ
Καί πόθεν, ω γέρον;
ΔΗΜΟΣ
Ο μέν γαλάζιος,
ο δέ πράσινος,
ο δέ πυρρόχρως.
ΧΟΡΟΣ
Αλλ᾽ όρα μή λωβασαι τούς οφθαλμούς.
(Οι τρεις εισέρχονται φορωντες διαφορετικά προσωπεια.)
ΔΗΜΟΣ
Ιδού τούτους λέγω.
ΧΟΡΟΣ
Απόδυτε τά προσωπεια.
(αποδύονται.)
ΔΗΜΟΣ
Ω Ηράκλεις!
ΧΟΡΟΣ
Τί βοας;
ΔΗΜΟΣ
Ένα βλέπω!
ΧΟΡΟΣ
Ένα τίνα;
ΔΗΜΟΣ
Τόν αυτόν κοιλιοδούλον.
ΠΡΩΤΟΣ
Εγώ μεταρρυθμίζω.
ΔΕΥΤΕΡΟΣ
ΤΡΙΤΟΣ
Εγώ ανατρέπω.
ΔΗΜΟΣ
Καί τί ποιειτε μετά ταυτα;
Οι ΤΡΕΙΣ
Διορίζομεν.
Εδώ, νομίζω, αρχίζει να εμφανίζεται κάτι που μοιάζει περισσότερο με την αγριότητα των Ιππέων.
Διότι ο Αριστοφάνης πιθανότατα δεν θα σατίριζε πρωτίστως τις ιδεολογικές διαφορές ΝΔ, ΠΑΣΟΚ και ΣΥΡΙΖΑ. Ένας κωμωδιογράφος ενδιαφέρεται λιγότερο για τα προγράμματα και περισσότερο για τις αντιφάσεις.
Θα μπορούσε λοιπόν να παρουσιάσει:
• τη ΝΔ ως γέροντα έμπορο που καταγγέλλει το κράτος ενώ τρέφεται από αυτό,
• το ΠΑΣΟΚ ως γιατρό που ισχυρίζεται ότι θεραπεύει τον ασθενή με τα ίδια φάρμακα που τον αρρώστησαν,
• τον ΣΥΡΙΖΑ ως επαναστάτη που, μόλις καθίσει στον θρόνο, ανακαλύπτει ξαφνικά τις αρετές του θρόνου.
Και το κωμικό εύρημα δεν θα ήταν ότι είναι διαφορετικοί.
Θα ήταν ότι στο τέλος της παράστασης ανταλλάσσουν κοστούμια.
ΧΟΡΟΣ
Άγε δή.
αλλάξατε τάς στολάς.
(αλλάσσουσι.)
ΔΗΜΟΣ
Καί νυν τίς τίς εστιν;
ΧΟΡΟΣ
Μάντευε.
ΔΗΜΟΣ
Ου δύναμαι.
ΧΟΡΟΣ
Ουδέ ημεις.
Και εκεί θα βρισκόταν ίσως το πραγματικά αριστοφανικό χτύπημα.
Όχι ότι τα τρία κόμματα είναι «ίδια» — αυτό θα ήταν πολιτικό σύνθημα, όχι κωμωδία.
Αλλά ότι ο ποιητής θα αναζητούσε εκείνα τα σημεία όπου οι διακηρυγμένες διαφορές συγκρούονται με την πρακτική άσκηση της εξουσίας. Εκεί ακριβώς χτυπούσε πάντοτε ο Αριστοφάνης: στο χάσμα ανάμεσα στο προσωπείο και στο πρόσωπο. Και αν έβρισκε ότι τρία διαφορετικά προσωπεία καταλήγουν συχνά να υπηρετούν παρόμοιους μηχανισμούς ισχύος, τότε ολόκληρη η κωμωδία του θα στηριζόταν πάνω σε αυτή τη μεταμόρφωση. Όχι σε ένα γενικό «σύστημα», αλλά σε τρεις συγκεκριμένους θιάσους που αναγκάζονται, μπροστά στα μάτια του Δήμου, να βγάλουν τις μάσκες τους.
Χ :
Θέλω τα τρία κόμματα να έχουν το καθένα ξεχωριστά έναν διάλογο με τον Δήμο επιχειρώντας να δείξει ότι δεν είναι το ίδιο με τα άλλα, έχοντας όμως υπόψη τη σημερινή κατάσταση των πραγμάτων.
GPT :
Αυτό θα ήταν μάλλον πιο κοντά στην τεχνική των Ιππέων. Ο Αριστοφάνης συχνά έβαζε τον αντίπαλο να αυτοεκτίθεται. Δεν τον κατήγγελλε απλώς· τον άφηνε να μιλήσει μέχρι να παγιδευτεί από τα ίδια του τα λόγια.
Ας φανταστούμε λοιπόν τον Δήμο του 2026. Όχι τον Δήμο του 1981, ούτε του 2015. Έναν γέροντα πλέον, που έχει δει πενήντα χρόνια Μεταπολίτευσης.
ΠΡΩΤΗ ΣΚΗΝΗ
Ο ΓΑΛΑΖΟΚΛΕΩΝ
ΓΑΛΑΖΟΚΛΕΩΝ
Ω Δημε, μή συγχέης εμέ τοις άλλοις.
εγώ γάρ της προόδου ειμί.
ΔΗΜΟΣ
Τίνος προόδου;
ΓΑΛΑΖΟΚΛΕΩΝ
Της αναπτύξεως.
ΔΗΜΟΣ
Καί που εστιν;
ΓΑΛΑΖΟΚΛΕΩΝ
Έρχεται.
ΔΗΜΟΣ
Πόθεν;
ΓΑΛΑΖΟΚΛΕΩΝ
Εκ των αγορων.
ΔΗΜΟΣ
Καί πότε φθάνει;
ΓΑΛΑΖΟΚΛΕΩΝ
Μετά τήν επομένην τετραετίαν.
ΔΗΜΟΣ
Τουτο τριάκοντα έτη ακούω.
ΓΑΛΑΖΟΚΛΕΩΝ
Ναί.
αλλά νυν αληθές εστιν.
ΔΗΜΟΣ
Καί τί διαφέρεις των άλλων;
ΓΑΛΑΖΟΚΛΕΩΝ
Εγώ τούς ημετέρους διορίζω.
εκεινοι τούς εαυτων.
ΔΗΜΟΣ
Αληθως μέγα τό διάφορον.
ΔΕΥΤΕΡΑ ΣΚΗΝΗ
Ο ΠΡΑΣΙΝΙΔΗΣ
ΠΡΑΣΙΝΙΔΗΣ
Μή πιστεύσης τούτω.
εγώ γάρ ειμί τό γνήσιον τέκνον του λαου.
ΔΗΜΟΣ
Σύ δέ που ησθα τόσα έτη;
ΠΡΑΣΙΝΙΔΗΣ
Εν μεταμορφώσει.
ΔΗΜΟΣ
Ώσπερ κάμπη;
ΠΡΑΣΙΝΙΔΗΣ
Μαλλον ώσπερ φοίνιξ.
ΔΗΜΟΣ
Καί εκ τίνος τέφρας ανέστης;
ΠΡΑΣΙΝΙΔΗΣ
Της ημετέρας.
ΔΗΜΟΣ
Καί τί μοι φέρεις;
ΠΡΑΣΙΝΙΔΗΣ
Ελπίδα.
ΔΗΜΟΣ
Έχεις άλλο τι;
ΠΡΑΣΙΝΙΔΗΣ
Καί νοσταλγίαν.
ΔΗΜΟΣ
Χρήσιμον μέν ουδέν.
ΠΡΑΣΙΝΙΔΗΣ
Αλλ᾽ έχω παράδοσιν.
ΔΗΜΟΣ
Καί χρέη.
ΠΡΑΣΙΝΙΔΗΣ
Μή μνημόνευε ταυτα.
ΔΗΜΟΣ
Τότε τί διαφέρεις των άλλων;
ΠΡΑΣΙΝΙΔΗΣ
Εγώ τόν λαόν αγαπω.
ΔΗΜΟΣ
Έως άν ψηφίζη;
ΠΡΑΣΙΝΙΔΗΣ
Μάλιστα.
ΤΡΙΤΗ ΣΚΗΝΗ
Ο ΕΡΥΘΡΟΦΩΝ
ΕΡΥΘΡΟΦΩΝ
Απόστηθι από τούτων.
εγώ μόνος καθαρός ειμί.
ΔΗΜΟΣ
Καί που εδοκιμάσθης;
ΕΡΥΘΡΟΦΩΝ
Εν τοις αγωσι του λαου.
ΔΗΜΟΣ
Καί ύστερον;
ΕΡΥΘΡΟΦΩΝ
Εν τοις γραφείοις.
ΔΗΜΟΣ
Καί τί εποίησας;
ΕΡΥΘΡΟΦΩΝ
Επανεστάτησα.
ΔΗΜΟΣ
Πρός τί;
ΕΡΥΘΡΟΦΩΝ
Πρός πάντα.
ΔΗΜΟΣ
Καί ότε ηλθες εις τήν αρχήν;
ΕΡΥΘΡΟΦΩΝ
Επανεστάτησα βραδύτερον.
ΔΗΜΟΣ
Καί τί διαφέρεις των άλλων;
ΕΡΥΘΡΟΦΩΝ
Εγώ εκατήγγειλα όσα εποίησα.
ΔΗΜΟΣ
Ουτοι δέ;
ΕΡΥΘΡΟΦΩΝ
Εποίησαν όσα κατήγγειλαν.
ΔΗΜΟΣ
Απορω ποτέρου τό κακόν μειζον.
ΤΕΛΟΣ ΤΟΥ ΑΓΩΝΟΣ
ΔΗΜΟΣ
Άγε δή.
ερωτήσω υμας άπαντας έν.
τίς υμων πρωτος ειπεν αλήθειαν πρό των εκλογων;
(σιγή)
ΔΗΜΟΣ
τίς δεύτερος;
(μείζων σιγή)
ΔΗΜΟΣ
τίς τρίτος;
(σιγή βαθεια)
ΧΟΡΟΣ
Ω Δημε,
ζητεις θήραν δύσκολον.
ου γάρ λαγών κρύπτεται, ουδ᾽ αλώπηξ,
αλλ᾽ αλήθεια πολιτική.
Εδώ, αν ακολουθούσαμε μέχρι τέλους τον πραγματικό Αριστοφάνη, ο Χορός δεν θα άφηνε αλώβητο ούτε τον Δήμο. Μετά τις τρεις απολογίες, θα γυρνούσε προς το κοινό και θα αναρωτιόταν αν οι δημαγωγοί εξαπατούν τον λαό ή αν ο λαός προσποιείται ότι εξαπατάται, επειδή κάθε φορά ακούει ακριβώς εκείνο που επιθυμεί να ακούσει. Εκεί συνήθως βρίσκεται η πιο πικρή κορυφή της αριστοφανικής σάτιρας.
Χ :
Ας φτάσουμε μέχρι τέλους
GPT :
Ας φτάσουμε λοιπόν εκεί όπου συνήθως κατέληγε η Παλαιά Κωμωδία: όχι στο εδώλιο των πολιτικών, αλλά στο εδώλιο του ίδιου του Δήμου.
Διότι μετά τους Ιππείς, μετά τις κραυγές, τις ύβρεις, τις υποσχέσεις και τις αλληλοκατηγορίες, ο Αριστοφάνης συνήθως έστρεφε το βλέμμα προς τις κερκίδες.
ΠΑΡΑΒΑΣΙΣ ΤΟΥ ΧΟΡΟΥ
ΧΟΡΟΣ
Άγε νυν, ω Δημε, μόνος κατάμεινον.
τούς μέν γόηταςαφωμεν απιέναι.
περί σου δ᾽ αυτου διαλεχθωμεν.
ΔΗΜΟΣ
Περί εμου;
τί γάρ ηδίκηκα;
ΧΟΡΟΣ
Ουδέν.
ώσπερ ουδέ τό πρόβατον αίτιον του κρέατος.
ΔΗΜΟΣ
Κακως αρχίζεις.
ΧΟΡΟΣ
Έτι κάκιον τελευτήσω.
λέγε μοι.
όταν έρχηται ανήρ
καί λέγη
ότι πάντας πληρώσει,
πιστεύεις;
ΔΗΜΟΣ
Ενίοτε.
ΧΟΡΟΣ
Όταν δέ λέγη
ότι χρέη έσται ουδέν,
φόροι ουδέν,
θυσίαι ουδέν,
κόποι ουδέν,
καί πλουτος πολύς,
πιστεύεις;
ΔΗΜΟΣ
Ενίοτε.
ΧΟΡΟΣ
Καί πόσας φοράς δει σε δακνηναι ίνα γνως τόν κύνα;
ΔΗΜΟΣ
Ουκ οιδα.
ΧΟΡΟΣ
Ουδ᾽ ημεις.
ήδη γάρ πεντήκοντα έτη ζητουμεν τόν αριθμόν.
ΔΗΜΟΣ
Αλλά πάντες με εξηπάτησαν.
ΧΟΡΟΣ
Καί τίς αυτούς εξέλεξεν;
ΔΗΜΟΣ
Εγώ.
ΧΟΡΟΣ
Καί μετά ταυτα;
ΔΗΜΟΣ
Πάλιν εγώ.
ΧΟΡΟΣ
Καί πάλιν;
ΔΗΜΟΣ
Πάλιν.
ΧΟΡΟΣ
Άρα τό δένδρον κατηγορεις περί του καρπου, οπότε αυτός επότισας τήν ρίζαν.
ΔΗΜΟΣ
Βαρύ λέγεις.
ΧΟΡΟΣ
Αλλ᾽ αληθη.
(Εισέρχονται πάλιν οι τρεις δημαγωγοί.)
ΓΑΛΑΖΟΚΛΕΩΝ
Ω Δημε, εγώ σώζω.
ΠΡΑΣΙΝΙΔΗΣ
Εγώ θεραπεύω.
ΕΡΥΘΡΟΦΩΝ
Εγώ ανατρέπω.
ΔΗΜΟΣ
Σιγατε.
(Πρωτον πάγωμα.)
Οι ΤΡΕΙΣ
Τί;
ΔΗΜΟΣ
Σιγατε.
πεντήκοντα έτη λαλείτε.
άπαξ εγώ λαλήσω.
(Δεύτερον πάγωμα.)
ΔΗΜΟΣ
Σύ μέν έλεγες ότι τό κράτος ασθενει.
καί μόλις ηλθες εκάθισας επάνω του.
σύ δ᾽ έλεγες ότι τό κράτος ειναι η λύσις.
καί μόλις εχρεοκόπησεν εκρύβης όπισθεν αυτου.
σύ δ᾽ έλεγες ότι θά γκρεμίσεις τό οίκημα.
καί μόλις εισηλθες ήρξω διακοσμειν τά δωμάτια.
ΧΟΡΟΣ
Ευ! Ευ!
ΔΗΜΟΣ
Καί νυν έχω μίαν απορίαν.
Οι ΤΡΕΙΣ
Ποίαν;
ΔΗΜΟΣ
Ει τοσουτον κακοί εισθε,
πως τοσουτον μακρόν χρόνον ζητε;
(Σιωπή.)
ΔΗΜΟΣ
Εγώ αποκρινουμαι.
ΧΟΡΟΣ
Λέγε.
ΔΗΜΟΣ
Διότι εγώ υμας έτρεφον.
(Σιωπή βαθεια.)
ΔΗΜΟΣ
Όταν εζήτουν ρουσφέτι, υμας έτρεφον.
Όταν εζήτουν δάνειον άνευ λογισμου, υμας έτρεφον.
Όταν εζήτουν προνόμιον διά τόν εμαυτόν καί ου διά τήν πόλιν, υμας έτρεφον.
Όταν ήκουον ψεύδη καί εχειροκρότουν, υμας έτρεφον.
ΧΟΡΟΣ
Ιώ ιώ.
ΔΗΜΟΣ
Καί νυν ακούσατε.
ουχ υμεις μοι οφείλετε χάριν.
εγώ υμιν οφείλω μισος.
διότι μοι εδείξατε ό,τι ήμην.
ΓΑΛΑΖΟΚΛΕΩΝ
Τί ουν ποιήσεις;
ΠΡΑΣΙΝΙΔΗΣ
Τί ουν ψηφιει;
ΕΡΥΘΡΟΦΩΝ
Τί ουν ερει;
ΔΗΜΟΣ
Ουδέν έχω έτι.
πρωτον γάρ δει άλλον άνθρωπον γενέσθαι.
ΧΟΡΟΣ (έξοδος)
Ουδεμία πόλις σώζεται
αλλαγη σημαιων.
Ουδεμία πόλις σώζεται
αλλαγη συνθημάτων.
Ουδεμία πόλις σώζεται
αλλαγη χρωμάτων.
Αλλ᾽ όταν οι πολιται
παύσωνται ζητουντες
τόν σωτηρα,
καί άρξωνται ζητουντες
τήν σωφροσύνην.
Και κάπου εδώ, αν κρίνουμε από το πνεύμα των Ιππέων και των Σφηκών, θα έπεφτε η αυλαία. Όχι με την εύκολη καταδίκη των τριών κομμάτων, αλλά με μια πολύ πιο δυσάρεστη αριστοφανική υποψία: ότι οι δημαγωγοί είναι σύμπτωμα· η βαθύτερη αιτία βρίσκεται αλλού. Ο Αριστοφάνης συνήθως γελούσε με τους άρχοντες, αλλά δεν χάριζε ούτε στον Δήμο το δικαίωμα της αθωότητας.
ΤΕΛΟΣ ΔΙΑΛΟΓΟΥ ΜΕ GPT 5