Σημείο καμπής
”Στην πρώτη φάση, 1948-1973, το μέσο ετήσιο ποσοστό μεγέθυνσής του πραγματικού κατά κεφαλήν ΑΕΠ ήταν ίσο με 7,3%. Πρωτοφανές και ανεπανάληπτο στη ιστορία της νεότερης Ελλάδας. Με τέτοιο ρυθμό μεγέθυνσης, το βιοτικό επίπεδο διπλασιάζεται κάθε δέκα (10) χρονιά. Στα είκοσι πέντε έτη μεταξύ 1948 και 1973, το βιοτικό επίπεδο, όπως μετριέται από το πραγματικό κατά κεφαλήν ΑΕΠ, αυξήθηκε σχεδόν έξι φορές. Για να είμαστε πιο ακριβείς, αυξήθηκε κατά 5,7 φορές, από 2.138 ευρώ (σε τιμές 2015) το 1948, σε 12.235 ευρώ το 1973.”(«Ιστορικοί κύκλοι της Ελληνικής Οικονομίας», Γ. Αλογοσκούφης, GUTENBERG 2021)
Ήταν ένα πραγματικό θαύμα στον πυρήνα του οποίου βρισκόταν η ”χρυσή” ενδεκαετής διακυβέρνηση 1952-1963
Η σταθερότητα και ο συνεπής στρατηγικός προσανατολισμός στην πραγματική ανάπτυξη και στον μετασχηματισμό της, έως τότε, καθυστερημένης και υπανάπτυκτης Ελληνικής Οικονομίας που χαρακτήριζαν αυτήν την διακυβέρνηση απογείωσε τις παραγωγικές προοπτικές της χώρας. Το 1973 όμως υπήρξε έτος καμπής. Γιατί όπως σημειώνει ο Αλογοσκούφης, παραθέτοντας επίσημα στοιχεία: ”η διαδικασία της εκβιομηχάνισης στην ουσία σταμάτησε μετά το 1974 και άρχισε να αντιστρέφεται μετά το 1981”! Από το 1948 μέχρι το 1973, οπότε σταμάτησε η ανάπτυξη του δευτερογενούς τομέα, είχε διανυθεί σημαντική απόσταση αλλά όχι τόση που να αντιστοιχεί στον εξαπλασιασμό του ΑΕΠ.
Συγκεκριμένα, όπως σημειώνει ο Αλογοσκούφης: ”το 1948, η πρωτογενής παραγωγή αντιστοιχούσε στο 20% του ΑΕΠ, η δευτερογενής παραγωγή στο 20% του ΑΕΠ και η τριτογενής παραγωγής στο 60% του ΑΕΠ περίπου. Το 1973, στο τέλος της περιόδου της μεγάλης ανάπτυξης, τα σχετικά μερίδια είχαν μεταβληθεί σημαντικά. Η πρωτογενής παραγωγή αντιστοιχούσε στο 15% του ΑΕΠ, η δευτερογενής παραγωγή στο 30% του ΑΕΠ και η τριτογενής παραγωγής στο 55% του ΑΕΠ περίπου.”! Δηλαδή, ενώ το κατά κεφαλήν ΑΕΠ είχε εξαπλασιαστεί, το ”μερίδιο” του δευτερογενούς τομέα είχε αυξηθεί μόνο κατά 10%. Από το πενιχρό 20% το 1948 στο ανεπαρκές, σε σχέση με τις διεθνείς εξελίξεις στους τομείς της παραγωγικήςανάπτυξης, 30% το 1973. Την ίδια ώρα ήταν φυσιολογική και αναμενόμενη η συρρίκνωση της συμμετοχής του πρωτογενούς τομέα, αλλά προσωρινή,ανεπαρκής και εικονική η μείωση της τριτογενούς παραγωγής στο 55%. Στην πραγματικότητα ο τομέας του εμπορίου και των υπηρεσιών είχε αρχίσει από τα τέλη της δεκαετίας του ’60 να διευρύνεται(ανεξαρτήτως των ποσοστών και με αμφισβητήσιμη την εγκυρότητα και την ακρίβεια της καταγραφής τους) οδηγώντας την Ελληνική Οικονομία σε λάθος δρόμο. Στην ουσία, αν και ως σημείο καμπής εμφανίζεται το 1973, η αλλαγή πορείας είχε δρομολογηθεί μερικά χρόνια νωρίτερα ως αναπόδραστη απόρροια της εκρηκτικής ανάπτυξης, αλλά και της λανθασμένης διαχείρισης της, που είχε προηγηθεί.
Η ραγδαία αστικοποίηση του πληθυσμού μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο
έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην ανάπτυξη του δευτερογενούς τομέα καλύπτοντας τις ανάγκες του σε ανθρώπινο δυναμικό. Οι βιοτεχνίες, οι βιομηχανίες, ο κλάδος των κατασκευών δεν αντιμετώπιζαν προβλήματα στην εξεύρεση ανθρώπινου δυναμικού. Έστω και με αδυναμίες στην κατάρτιση και την εξειδίκευση μπορούσαν να καλυφθούν οι ανάγκες της μεταποίησης ενώ παράλληλα η αδυναμία και ο, εν γένει, αυταρχικός έλεγχος της συνδικαλιστικής εκπροσώπησης περιόριζε τις διεκδικήσεις κρατώντας το κόστος εργασίας σε ανεκτά για την βιωσιμότητα επίπεδα. Πριν ακόμα από το τέλος της δεκαετίας του ’60 η κατάσταση είχε αρχίσει να μεταβάλλεται. Η εικόνα της μεταβολής αποτυπώνεται και στα κτήρια και συγκεκριμένα στην εξέλιξή τους ιδιαίτερα στους δήμους που γνώρισαν πληθυσμιακή έκρηξη και ανοικοδόμηση μετά το 1960. Η εγκατάλειψη των υπόγειων και των ημιυπόγειων κατοικιών και η αντικατάσταση των ισογείων με καταστήματα ακόμα και σε απομακρυσμένες από τα εμπορικά κέντρα των δήμων συνοικίες δείχνει την αυξημένη καταναλωτική δυνατότητα των πολιτών και βεβαίως, από την άλλη, την στροφή πολλών εργαζομένων στον επιχειρηματικό τομέα κυρίως του εμπορίου, της εστίασης και των υπηρεσιών γενικώς. Η αυξημένη καταναλωτική ευχέρεια δεν στέρησε μόνο εργαζομένους από την μεταποίηση, έστρεψε ταυτόχροναένα μέρος της κατανάλωσης στις εισαγωγές αφαιρώντας το από την εγχώρια παραγωγή.
Σύμφωνα πάντα με τον συγγραφέα:
”Κατά τη διάρκεια της «επιβράδυνσης» της περιόδου 1975-1979. το μέσο ετήσιο ποσοστό αύξησης του πραγματικού κατά κεφαλήν ΑΕΠ ήταν ίσο με 4,0%. Σημαντικά χαμηλότερο από τα προηγούμενα 25 χρόνια, αλλά ακόμα αρκετά υψηλό.”. Το ποσοστό αυτό, παρά το γεγονός ότι είναι μικρότερο από εκείνο της περιόδου που προηγήθηκε, εξακολουθεί να είναι μεγάλο συγκρινόμενο μάλιστα με το αντίστοιχο των εννέα χωρών – μελλών της ΕΟΚ. Ενώ όμως το ποσοστό μεγέθυνσης εξακολουθούσε να είναι υψηλό, την περίοδο 1975-1979, η συμμετοχή του κρίσιμου δευτερογενούς τομέα δεν ακολούθησε, έτσι: ”η διαδικασία της εκβιομηχάνισης στην ουσία σταμάτησε μετά το 1974” ενώ ”άρχισε να αντιστρέφεται μετά το 1981”! Η στασιμότητα και η ,εν συνεχεία, αντιστροφή της διαδικασίας εκβιομηχάνισης συνοδεύτηκε από στασιμότητα της ανάπτυξης και υψηλό πληθωρισμό. Συγκεκριμένα: ”Κατά τη διάρκεια της υποπεριόδου 1980-1993 ο μέσος ετήσιος ρυθμός ανάπτυξης ήταν 0,1%. Σχεδόν μηδενικός, ενώ συνοδευόταν και από υψηλό πληθωρισμό ”! Εκτός από τις διεθνείς συγκυρίες, οι οποίες ασφαλώς συμβάλλουν στην διαμόρφωση των οικονομικών αποτελεσμάτων, καθοριστική υπήρξε, διαχρονικά, η πολιτική διαχείριση της οικονομίας. Το ”θαύμα” και η ”καθίζηση” ήταν συνέπειά της. Το ”σημείο καμπής” φέρει και ”πολιτικά αποτυπώματα”.
Αν το ”θαύμα” οφείλεται, εν πολλοίς, στην πολιτική σταθερότητα και στρατηγική συνέπεια της περιόδου 1952-1963, τα τελευταία δύο χρόνια αυτή η σταθερότηταάρχισε να κλονίζεται από τον εκβιαστικό λαϊκισμό του ”Ανένδοτου”. Όπως ομολογεί ο, εκ των πρωταγωνιστών του ”Ανένδοτου”, Κ. Μητσοτάκης ”Εγώ πιστεύω ότι η υπόθεση αυτή ξεκίνησε από το Παλάτι […] το εγνώριζαν και οι αρχηγοί του Κέντρου, δηλαδή ο Παπανδρέου και ο Σοφοκλής. Είναι βέβαιο πως γνώριζαν ότι κάτι ετοιμάζεται, και ζούσαν με την ψευδαίσθηση ότι η βία και η νοθεία που θα ασκείτο θα λειτουργούσε υπέρ αυτών. […] Δηλαδή φουσκώσαμε πάρα πολύ αυτά που έγιναν, πάρα πολύ, […] Μα εκατοντάδες ψήφων δεν άλλαζαν το αποτέλεσμα, το οποίο ήταν συντριπτικά υπέρ του Καραμανλή”!(«Ο Κ.Μ. με τα δικά του λόγια.», Α. Παπαχελάς, Παπαδόπουλος 2017) Συνεχίζει: ”Ο Ανένδοτος Αγώνας γίνεται με έναν στόχο, όχι τον Καραμανλή, αλλά το Παλάτι, να τρομοκρατήσει το Παλάτι. […]θέλαμε να τρομάξει ο βασιλιάς, να καταλάβει ότι μπορεί να κινδυνεύσει και ο ίδιος και ο θρόνος του”! Έτσι ο ”αγώνας” δικαιώθηκε αφού: ”Και το Παλάτι κατέληξε τελικά να διώξει τον Καραμανλή, διότι ουσιαστικά αυτό έγινε”! Φυσικά η εξουσία είναι ”ιερός σκοπός” και ως γνωστόν ο σκοπός δεν αγιάζει μόνο τα μέσα αλλά και την συμμαχία με τους ”δαίμονες”. Έτσι, όπως ομολογεί: ”Είχαμε κινητοποιήσει λαό αλλά δεν θα μπορούσαμε να πετύχουμε αυτό το τεράστιο κύμα χωρίς την Αριστερά. Εάν η Αριστερά” έμενε ουδέτερη, οι κινητοποιήσεις θα ήσαν ένα ποσοστό αυτών που έγιναν” ενώ λίγο πριν έχει δηλώσει: ”βέβαια όλος ο κόσμος ήξερε -είχαμε άλλωστε πρόσφατα και πικρή εμπειρία- ότι ΕΔΑ ίσον Κομμουνιστικό Κόμμα· και το Κομμουνιστικό Κόμμα μπορεί τη μία φορά για λόγους τακτικής να παριστάνει το αρνί, αλλά μπορεί θαυμάσια να γίνει και λιοντάρι ή λύκος”! Συμμαχία ακόμα και με τον ”λύκο” λοιπόν, η ”δουλειά” να γίνεται!
Αφού ο στόχος επετεύχθη και η εξουσία κατελήφθη,ο πολιτικός αμοραλισμός συνεχίζεται ανατρέποντας την υπεύθυνη στρατηγική στόχευση του Καραμανλή που ήταν προσανατολισμένη στον εκσυγχρονισμό και την ανάπτυξη της παραγωγικής δύναμης και της οικονομίας της χώρας. Με τα ”δικά του λόγια” λοιπόν: ”Διαπίστωσα κάτι το οποίο δεν το ήξερα αλλά το υποψιαζόμουν, ότι ο Καραμανλής, νοικοκύρης και οικονόμος καθώς ήταν, είχε αφήσει και περισσεύματα σημαντικά στον προϋπολογισμό. Και είπα τότε εγώ στον Παπανδρέου θα κάνουμε μία πολιτική παροχών, ώστε να διευκολυνθούμε να κερδίσουμε όσο το δυνατόν μεγαλύτερη πλειοψηφία στις επόμενες εκλογές. Έκανα λοιπόν τη λεγόμενη πολιτική παροχών”!
Ο ”νοικοκύρης” Καραμανλής, παρά το μέτωπο που είχαν σχηματίσει απέναντί του οι ”Φιλελεύθεροι” με την Αριστερά και το Παλάτι, δεν ενέδωσε στον λαϊκισμό των παροχών ούτε των υποσχέσεων. Δεν μοίρασε χρήματα που προορίζονταν για την ανάπτυξηκαι τις υποδομές της χώρας. Δεν προέταξε το προσωπικό και το παραταξιακό του συμφέρον από τα συμφέροντα της κοινωνίας και της χώρας. Δεν μοίρασε τα χρήματα που ο ίδιος με την πολιτική του είχε συγκεντρώσει για: ”να διευκολυνθεί να κερδίσει τις εκλογές”. Αποδεικνύοντας, εμπράκτως, ότι αν είσαι αληθινός Πολιτικός, πολύ δύσκολα γίνεσαι φτηνός και ανεύθυνος”Μαυρογιαλούρος”.
Η ”πολιτική παροχών”, ασφαλώς όχι από μόνη της, θα μπορούσε να θεωρηθεί σαν ένα από τα σημεία καμπής. Σηματοδότησε μια διαφορετική προσέγγιση της πολιτικής. Μια προσέγγιση με βάση την οποία η πολιτική δεν ήταν πλέον λειτούργημα στην υπηρεσία του Έθνους και της κοινωνίας υπηρετώντας -παρά τις μεγαλόστομες διακηρύξεις, τις λαϊκιστικές κορώνες και τους δημαγωγικούς μύθους- άλλους, προσωπικούς, σκοπούς και φιλοδοξίες. Η ενδεκαετής περίοδος που ακολούθησε μέχρι την Κυπριακή τραγωδία ήταν, σε μεγάλο βαθμό, φυσιολογικό αποτέλεσμα των διαφορετικών στόχων και φιλοδοξιών που είχαν οι πρωταγωνιστές της ”πολυμετοχικής” Ένωσης Κέντρου οι οποίοι δεν ήταν προσηλωμένοι σε μια Εθνική στρατηγική με στόχους και συγκεκριμένο πρόγραμμα. Η οπορτουνιστική συμμαχία τόσο με την Αριστερά όσο και με τα Ανάκτορα ενισχύθηκε με την ”πολιτική παροχών”. Αλλά οι ”παροχές” έχουν πάντα εναλλακτικό κόστος. Δεν είναι ανέξοδες ακόμα και όταν στηρίζονται σε πλεονάσματα. Γιατί και για την διάθεση των πλεονασμάτων πρέπει να υπάρχει στρατηγική και συνέπεια που να υπηρετεί χώρα. Όχι το βραχυπρόθεσμο προσωπικό ή κομματικό συμφέρον αλλά την χώρα συνολικά.
Ήταν, λοιπόν, η ”πολιτική παροχών” του 1963 σημείο καμπής μετά το οποίο κανένας δεν μπόρεσε να απόσχει εντελώς.
Βεβαίως δεν συγκρίνονται οι προεκλογικές παροχές της κυβέρνησης Ράλλη το 1981 με αυτό που ακολούθησε την δεκαετία του ’80. Ο πολύπλευρος ”εκτροχιασμός” της δεκαετίας του ’80 είχε καταστροφικά αποτελέσματα: ”Κατά τη διάρκεια της υποπεριόδου 1980-1993 ο μέσος ετήσιος ρυθμός ανάπτυξης ήταν 0,1%. Σχεδόν μηδενικός, ενώ συνοδευόταν και από υψηλό πληθωρισμό”. Η διαδικασία της εκβιομηχάνισης της χώρας, που συνοδεύτηκε με την αύξηση του ποσοστού της δευτερογενούς παραγωγής στο ΑΕΠ στο 30% ”άρχισε να αντιστρέφεται μετά το 1981”! Παλιές και ισχυρές βιομηχανίες έκλειναν παρά την διοχέτευση ρευστότητας(με διορισμούς, αυξήσεις, παντοειδείς παροχές και επιδόματα) ενώ παράλληλα κάτω από κάθε πολυκατοικία άνοιγαν δύο-τρία μαγαζιά. Αισίως λοιπόν αρμενίσαμε προς την παρακμή και αναπόδραστα διαμορφώσαμε μια οικονομία στην οποία ο δευτερογενής τομέας ήταν απόβλητος αφού: ”To 2019, το ποσοστό της πρωτογενούς παραγωγής έχει σταθεροποιηθεί στο 5% του ΑΕΠ περίπου, αυτό της δευτερογενούς παραγωγής στο 15% και αυτό της τριτογενούς στο 80%.”. Δηλαδή ήταν πιο αδύναμος από το μακρινό 1948. Την ίδια χρονιά το κατά κεφαλήν ΑΕΠ,το οποίο είχε εξαπλασιαστεί από το 1948 μέχρι το 1973,ανέβηκε στα 17.120 ευρώ(σε τιμές 2015) αυξανόμενο μόνο κατά 4.885 ευρώ ή κατά 28,5% από το 1973.
Στα σημεία καμπής πραγματικοί Πολιτικοί απομακρύνονται –διωκόμενοι από ”Παλάτια”, ”νταβατζήδες” ή άλλα παράκεντρα- και αναλαμβάνουν την εξουσία ”Μαυρογιαλούροι” που είναι ”ερωτευμένοι με τον εαυτό τους, με το χρήμα, με την εξουσία”. Τα επίχειρα αυτών των σημείων καμπής υφιστάμεθα σήμερα.
Αντώνης Αντωνάκος
22-06-2026