Ο Νικόλαος Λεωτσάκος (1821 – 1 Μαρτίου 1862) ήταν στρατιωτικός και αγωνιστής του 1854 και του 1862. Γεννήθηκε στη Μάνη και διακρίθηκε στη μάχη της Καλαμπάκας (Mάϊος 1854), όπου επικεφαλής λίγων στρατιωτών του τακτικού στρατού έτρεψε σε φυγή ολόκληρο τάγμα Αράβων.
Σκοτώθηκε στην Κύθνο από κυβερνητικό στρατιωτικό απόσπασμα ως αρχιστασιαστής εναντίον του Όθωνα κατά τα λεγόμενα «Κυθνιακά», μαζί με τον ανθυπολοχαγό Περικλή Μωραϊτίνη και το φοιτητή Σκρβέλη ή Σκαρβέλη, οι οποίοι συμμετείχαν και στο κίνημα του Οκτωβρίου του 1861.
Στις 28 Φεβρουαρίου 1862 ο γενναίος υπολοχαγός Νικόλαος Λεωτσάκος από την Μάνη, αναλαμβάνει δράση. Σημειώνουμε ότι ο Λεωτσάκος είχε διακριθεί στον απελευθερωτικό αγώνα του Έθνους και κατά την περίοδο εκείνη ήταν φρούραρχος στη Σύρο. Μαζί με τον ανθυπολοχαγό του μηχανικού Περικλή Μωραϊτίνη, γιό του μετέπειτα πρωθυπουργού Αριστείδη Μωραϊτίνη, και 30 στρατιώτες κηρύττει στην πλατεία της Ερμούπολης επανάσταση κατά του Όθωνα. Καταλαμβάνει το ατμόπλοιο «Καρτερία» το εξοπλίζει και ξεκινά για την Κύθνο. Στο πλοίο επέβαιναν 50 άνδρες. Η Αθήνα αντιδρά στέλνοντας τον ατμοδρόμωνα «Αμαλία». Το κυβερνητικό πανίσχυρο πλοίο καταδίωξε την «Καρτερία» μέχρι το λιμάνι της Αγίας Ειρήνης όπου αποβιβάστηκαν οι επαναστάτες την 1η Μαρτίου 1862.
Ο Λεωτσάκος απελευθέρωσε τους φυλακισμένους και όλοι μαζί ενώθηκαν εναντίον των κυβερνητικών δυνάμεων. Δυστυχώς δεν υπήρξε οργάνωση και συνεννόηση μεταξύ των επαναστατών με αποτέλεσμα αυτοί να διασκορπιστούν στο νησί αφήνοντας μόνο το Λεωτσάκο με λίγους οπλίτες. Αυτός κατέλαβε ένα ύψωμα κοντά στα Λουτρά. Εκ των υστέρων αποδείχτηκε ότι η λανθασμένη θέση που επέλεξε και οι ελάχιστες δυνάμεις που διέθετε οδήγησαν στην ήττα και στον θάνατο.
Νεκροί έπεσαν ο Νικόλαος Λεωτσάκος, ο Περικλής Μωραιτίνης, ο φοιτητής Αγαμέμνων Σκαρβέλης, δύο στρατιώτες των επαναστατών και τρεις πολίτες. Ο λοχαγός Τσίρος, ένας αξιωματικός σκληροτράχηλος, διέπραξε μεγάλη ύβρη αφήνοντας άταφα τα σώματα των επαναστατών, τα οποία κακοποιήθηκαν και ληστεύτηκαν από τους στρατιώτες του.
Η επανάσταση κατεστάλη και η τάξη αποκαταστάθηκε, αλλά μόνο προσωρινά. Τα «Κυθνιακά» είχαν πανελλήνια απήχηση στην κοινή γνώμη. Οι νεκροί τιμήθηκαν σιωπηρά με ποιήματα, μυστικές δημοσιεύσεις και λαϊκά επαναστατικά τραγούδια.
Όταν αργότερα ο Όθωνας εκδιώχτηκε από τη χώρα, έγινε μνημόσυνο στην Αθήνα στην μνήμη των πεσόντων της Κύθνου. Μία μαρμάρινη πλάκα τοποθετήθηκε στον όρμο της Αγίας Ειρήνης όπου έπεσαν οι αγωνιστές. Εκεί αναγράφονται τα ονόματα τους και η ημερομηνία του γεγονότος. Είναι σίγουρο ότι ο αντίκτυπός που είχαν τα «Κυθνιακά» ενίσχυσαν το αντιδυναστικό ρεύμα και οδήγησαν στην έξωση του Όθωνα.