Πώς το Αζερμπαϊτζάν τελεί “πολιτιστική γενοκτονία” στα εδάφη υπό τον έλεγχό του
Του Κώστα Ράπτη
Με τι ομοιάζει μία “πολιτισμική γενοκτονία”; Για να δώσουμε την απάντηση δεν χρειάζεται να μετακινηθούμε πολύ στον χώρο ή τον χρόνο. Διότι πιθανότατα αυτό ακριβώς συμβαίνει, σύμφωνα με καταγγελίες από πολλές πλευρές, στην επικράτεια του Αζερμπαϊτζάν, μετά την πρόσφατη ανακατάληψη του Ναγκόρνο Καραμπάχ.
Η στρατιωτική επιχείρηση που ξέσπασε στις 19 Σεπτεμβρίου και οδήγησε σε αστραπιαία επικράτηση των αζερικών δυνάμεων επί των Αρμενίων αυτονομιστών, ολοκλήρωσε μία διαδικασία η οποία είχε ξεκινήσει με τον “πόλεμο των 44 ημερών” του 2020 και την απώλεια τότε των δύο τρίτων των εδαφών που ήλεγχε η αυτοανακηρυχθείσα “Δημοκρατία του Αρτσάχ”. Άνω των 100.000 γηγενών Αρμενίων πήραν αυτό το φθινόπωρο τον δρόμο της προσφυγιάς προς την καθαυτό Αρμενία, προκειμένου να μην ζήσουν υπό την αζερική εξουσία, δυσπιστώντας (όχι αδίκως) απέναντι στις διαβεβαιώσεις του Μπακού ότι τα δικαιώματά τους θα γίνουν σεβαστά. Είχε άλλωστε προηγηθεί εννεάμηνος αποκλεισμός του Ναγκόρνο Καραμπάχ από την αζερική πλευρά (ενίοτε και με την προσχηματική εμφάνιση “Αζέρων οικολόγων” που απέκλεισαν την μοναδική δίοδο προς τον έξω κόσμο), τον τερματισμό του οποίου ζήτησε το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο τον περασμένο Φεβρουάριο.
Πίσω τους οι Αρμένιοι πρόσφυγες άφησαν εσπευσμένα τα υλικά κατάλοιπα της ιστορικής παρουσίας τους: ναούς, μοναστήρια με τα κειμήλιά τους, νεκροταφεία, σταυρόλιθους (χατσγκάρ), γέφυρες κ.ο.κ. Κάποια από τα μνημεία της περιοχής έχουν κορυφαία σημασία για την διαδρομή του αρμενικού έθνους συνολικά, όπως η μονή του Αμαράς, όπου εγκαταβίωσε και ίδρυσε σχολείο ο επινοητής της αρμενικής γραφής Μεσρόπ Μαστότς (362-440 μ.Χ.). Και βεβαίως δεν μπορεί καν να γίνει λόγος για την άυλη κληρονομιά των Αρμενίων του Ναγκόρνο Καραμπάχ (την διάλεκτο, τα τραγούδια, τους χορούς, τις παραδόσεις) που σε συνθήκες διασκορπισμού απειλείται.
Ότι η εθνοκάθαρση του μειονοτικού πληθυσμού του Ναγκόρνο Καραμπάχ απειλείται να δώσει τώρα τη θέση της σε συμβολική “αποκάθαρση” της αζερικής επικράτειας από ό,τι μαρτυρεί την προηγούμενη αρμενική παρουσία είναι βάσιμος φόβος. Το δικαιολογεί το προηγούμενο της συστηματικής καταστροφής εκατοντάδων σταυρόλιθων του 16ου αιώνα στο Ναχιτσεβάν, αζερικό θύλακα που συνορεύει με την Τουρκία και το Ιράν. Το εκτεταμένο αρμενικό νεκροταφείο της Τζούλφα εξαλείφθηκε σταδιακά, ενώ ο ναός της Θεοτόκου στο Τζεμπράγιλ και το νεκροταφείο του χωριού Μετς Ταγέρ παραδόθηκαν στο έλεος της μπουλντόζας.
Σύμφωνα με έκθεση του Caucasus Heritage Watch, 108 μεσαιωνικά και νεώτερα αρμενικά μνημεία, το 98% του συνόλου, καταστράφηκαν πλήρως στο Ναχιτσεβάν μεταξύ 1997 και 2011, γεγονός “χωρίς αντίστοιχο σε ό,τι αφορά την χειρουργική του ακρίβεια και τον ολοκληρωτικό του χαρακτήρα”. Αποτελεί τραγική ειρωνεία το να αντικρίζει κανείς την ίδια ώρα από την ιρανική πλευρά των συνόρων τις αρμενικές μονές του Αγίου Θαδδαίου και του Αγίου Στεφάνου (μνημεία παγκόσμιας κληρονομιάς της UNESCO) κατάλληλα συντηρημένες και προβεβλημένες από την Ισλαμική Δημοκρατία.
Ομοίως, μετά τον “πόλεμο των 44 ημερών” το 2020, οπότε οι αζερικές δυνάμεις κατέλαβαν την πόλη του Σουσί ο εκεί καθεδρικός του Σωτήρος (Γαζαντσεστότς), που είχε δεχθεί πυρά κατά τις εχθροπραξίες, εκ των υστέρων “αναστηλώθηκε” χωρίς τον αρμενικό τρούλο του.
Τον Μάρτιο του 2021 το BBC μετέδωσε ότι ο ναός της Θεοτόκου (Ζοραβόρ Σουρμπ Αστβατσατσίν) στο Μεχακαβάν είχε καταστραφεί πλήρως και η Αρμενική Εθνική Επιτροπή της UNESCO κατήγγειλε ότι “τα αρμενικά μνημεία του Αρτσάχ υφίστανται υπό την αρμενική κατοχή βανδαλισμό τύπου ISIS”.
Θλιβερή κατάληξη είχε και ο ναός του Αγίου Σεργίου (Σουρμπ Σαρκίς) στο χωριό Μοχρενές, ο οποίος κατεδαφίσθηκε τον Οκτώβριο του 2022.
Ήδη από τον Μάρτιο του 2022 το Ευρωκοινοβούλιο με ψήφισμά του καταδίκασε την “συνεχιζόμενη πολιτική άρνησης και εξάλειψης της αρμενικής πολιτιστικής κληρονομιάς εντός και πέριξ του Ναγκόρνο Καραμπάχ”, συσχετίζοντάς την με την επίσημη αζερική πολιτική του ιστορικού αναθεωρητισμού, της αρμενοφοβίας, της αποθέωσης της βίας και των εδαφικών διεκδικήσεων εναντίον της Δημοκρατίας της Αρμενίας”.
Οι ιστορικώς ενήμεροι δεν θα δυσκολευθούν να συσχετίσουν αυτή την πολιτική με την τύχη των αρμενικών μνημείων που απέμειναν στην επικράτεια της Τουρκίας μετά την Σφαγή των Αρμενίων κατά το Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Για την περιοχή που επανήλθε υπό αζερικό έλεγχο προ διμήνου το Caucasus Heritage Watch και το Momument Watch (πρωτοβουλίες με την εμπλοκή πανεπιστημιακών των ΗΠΑ, που εκδίδουν ανά τακτά διαστήματα εκθέσεις στηριγμένες κυρίως στην επεξεργασία δορυφορικών φωτογραφιών), προειδοποιούν ότι επιχειρείται ιστορική πλαστογραφία δια της… αλβανοποιήσεως.
Οι Αλβανοί του Καυκάσου (απλή συνωνυμία με αυτούς της Βαλκανικής) αποτελούσαν το κυρίαρχο στοιχείο στο Αζερμπαϊτζάν, πριν τον εκτουρκισμό και τον εξισλαμισμό του, και η χριστιανική τους ιστορία διαπλέκεται αξεδιάλυτα με αυτήν των Αρμενίων και Γεωργιανών. Εξ ού και η συστηματική προσπάθεια του Μπακού να παρουσιάσει τα αρμενικά μνημεία (ακόμη και ονομαστές μονές όπως αυτές του Αμαράς, του Γκαντζασάρ και του Νταντιβάνκ) ως καυκασο-αλβανικά, δηλ. τμήμα της δικής του κληρονομιάς. Κατόπιν μπορεί να ακολουθήσει το marketing της “πολυπολιτισμικής, πολυθρησκευτικής” ιστορίας του Αζερμπαϊτζάν προς διεθνή κατανάλωση
Προς τούτο επείγει η εξάλειψη των εγχάρακτων αρμενικών επιγραφών στα μνημεία, που παρουσιάζονται ως πρόσφατες “πλαστογραφήσεις”. Το σύνθημα έδωσε ο ίδιος ο Αζέρος πρόεδρος Ιλχάμ Αλίγιεφ, ο οποίος τον Μάρτιο του 2021 στην εκκλησία του Τσακούρ υποσχέθηκε να απομακρύνει την “πλαστή επιγραφή”.
Ήδη τις ανησυχίες του εξέφρασε προ ημερών ο Γάλλος υπουργός Πολιτισμού, για να λάβει από τον εκπρόσωπο του αζερικού υπουργείου Εξωτερικών την απάντηση ότι το Αζερμπαϊτζάν διαφυλάσσει τα μνημεία κάθε προελεύσεως και η Γαλλία δεν δικαιούται να παρεμβαίνει στις εσωτερικές υποθέσεις του και δεν έχει ηθική βάση να ομιλεί, όταν η ίδια έχει λεηλατήσει πολιτιστική ιδιοκτησία τόσων διαφορετικών εθνών.
Από την Εστία της Κυριακής