Όταν αποκαλύφθηκε η τραγωδία πίσω από τα ορφανοτροφεία «αναμόρφωσης» που είχαν στήσει οι Τούρκοι για να μεταφέρουν τα ορφανά Αρμενόπουλα, μετά τη Γενοκτονία των Αρμενίων το 1915, οι λεπτομέρειες προκάλεσαν τόση φρίκη που η αλήθεια ήταν δύσκολο να γίνει πιστευτή. Ήταν όμως σαφές πως αποτελούσαν απόδειξη της ιστορικής πραγματικότητας για τη δολοφονική δράση αξιωματούχων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας σε βάρος του αρμενικού λαού.
Ο Ρόμπερτ Φισκ (1946-2020), Άγγλος συγγραφέας και δημοσιογράφος από το Μέιντστοουν του Κεντ που υπήρξε ανταποκριτής στη Μέση Ανατολή για την εφημερίδα The Independent για περισσότερα από 30 χρόνια με βασική έδρα τη Βηρυτό, το 2010, είχε μοιραστεί με τους αναγνώστες όσα γνώριζε για τον τάφο με τα οστά των 300 παιδιών αρμενικής καταγωγής στη Βηρυτό.
Ήταν ένας μικρός τάφος με τετράγωνη τσιμεντένια μαρκίζα μέσα στον οποίο βρίσκονταν θαμμένα τα οστά 300 παιδιών που πέθαναν από χολέρα και ασιτία. Όλα είχαν μεταφερθεί στο ορφανοτροφείο μετά τη δολοφονία των γονιών τους, τους είχαν αλλάξει τα ονόματα και προσπαθούσαν να τα εξισλαμίσουν.
Ήταν 1.200 παιδιά, ηλικίας 3-15 ετών, που όταν προσπαθούσαν να μιλήσουν αρμενικά έπεφταν θύματα ξυλοδαρμού.
«Κάθε απόγευμα υπό το βλέμμα 1.000 ορφανών γινόταν η υποστολή της σημαίας. Τραγουδούσαμε “ζήτω ο στρατηγός πασάς” και μετά ερχόταν η ώρα της τιμωρίας για όσους είχαν παρεκτραπεί εκείνη την ημέρα, στους οποίους έκαναν φάλαγγα. Οι σκληρότερες τιμωρίες ήταν για αυτούς που τους είχαν πιάσει να μιλούν στα αρμενικά», είχε αποκαλύψει ο Καρνίνγκ Πανιάν, λίγο πριν από το θάνατό του το 1989.
Ο Πανιάν είχε μεταφερθεί στο ορφανοτροφείο, το 1916, σε ηλικία 6 ετών. Εκεί του άλλαξαν το όνομα και του έδωσαν τον αριθμό 551 για ταυτότητα.
Στο ορφανοτροφείο τον πρώτο λόγο είχαν η πρώτη φεμινίστρια της Τουρκίας Χαλιντέ Εντίπ Αντιβάρ και ένας από τους πρωτεργάτης της Γενοκτονίας ο Τζεμάλ Πασας.
Η μαρτυρία της «Ζαν ντ΄ Αρκ της Τουρκίας»
Η Χαλιντέ Εντίπ Αντιβάρ, την οποία οι Νew Υork Τimes είχαν κάποτε αποκαλέσει «Ζαν ντ΄ Αρκ της Τουρκίας», σπούδασε σε αμερικανικό κολέγιο της Κωνσταντινούπολης, παντρεύτηκε δύο φορές και έγραψε εννέα μυθιστορήματα. Υπηρέτησε και ως αξιωματικός στο στρατό του Κεμάλ.
Στα απομνημονεύματά της, που εκδόθηκαν στη Νέα Υόρκη το 1926, γράφει ότι ο Τζεμάλ Πασάς ήταν διοικητής της 4ης Τουρκικής Στρατιάς στη Δαμασκό και είχε επισκεφθεί μαζί της το ορφανοτροφείο της Βηρυτού.
Όπως σημειώνει, «Του είπα: “Εσύ ήσουν καλός με τους Αρμενίους, όσο αυτό είναι δυνατόν αυτές τις δύσκολες ημέρες. Γιατί επιτρέπεις σε Αρμενόπουλα να έχουν ονόματα μουσουλμανικά; Είναι σαν να θέλεις να κάνεις τους Αρμένιους μουσουλμάνους και γι΄ αυτό κάποια ημέρα η Ιστορία θα πάρει εκδίκηση που θα την πληρώσουν οι επόμενες γενεές των Τούρκων”. “Είσαι ιδεαλίστρια”, μου απάντησε, “και σαν ιδεαλίστρια δεν έχεις συναίσθηση της πραγματικότητας. Αυτό είναι ορφανοτροφείο μουσουλμανικό και μόνον μουσουλμανάκια ορφανά γίνονται δεκτά”».
Η Χαλιντέ Εντίπ Αντιβάρ περιγράφει την οργή του πρωτεργάτη της γενοκτονίας Ταλαάτ Πασά, όταν του έκανε μια ερώτηση για τις «εκτοπίσεις» των Αρμενίων (έτσι τις αναφέρει): «Άκου να σου πω, Χαλιντέ, έχω κι εγώ καλή καρδιά σαν τη δική σου και πολλές νύχτες με κρατάει ξάγρυπνο ο ανθρώπινος πόνος. Αυτό όμως είναι προσωπική υπόθεση και εγώ σε τούτο τον κόσμο βρέθηκα για να φροντίζω τον λαό μου και όχι τις ευαισθησίες μου. Ήταν ίσος ο αριθμός των Τούρκων και των μουσουλμάνων που εξοντώθηκαν στον Βαλκανικό Πόλεμο(1912) αλλά ο κόσμος τήρησε εγκληματική σιωπή. Έχω την πεποίθηση ότι οσάκις ένα έθνος κάνει ό,τι καλύτερο μπορεί για την εξυπηρέτηση των συμφερόντων του και επιτυγχάνει τον σκοπό του, ο κόσμος το θαυμάζει και το θεωρεί ηθικό. Είμαι έτοιμος να πεθάνω για ό,τι έχω κάνει και ξέρω ότι θα πεθάνω γι΄ αυτό».
Τα θαμμένα λείψανα των νεκρών μαθητών του ορφανοτροφείου ανακαλύφθηκαν το 1993, όταν οι λαζαριστές μοναχοί έσκαψαν τα θεμέλια για νέες αίθουσες διδασκαλίας. Τα οστά μεταφέρθηκαν στο μικρό νεκροταφείο των μοναχών σε έναν ομαδικό τάφο.
• Με πληροφορίες από το Περιοδικό Αρμενικά.