Αναλυτική, εκτενής και θεματικά δομημένη Αρχειακή περιοδολόγηση της Ελληνικής Ιστορίας από το 1821 έως σήμερα με την βοήθεια της Τεχνητής Νοημοσύνης
Βασίλης Δημ. Χασιώτης
Η. ΠΕΡΙΟΔΟΣ 1967-1974
Μέρος 75ο
Χ :
Αρχειακή αποτύπωση και αρχειακή περιγραφή του εκπαιδευτικού μηχανισμού καλλιέργειας του ιδεολογικού πλαισίου «Ελλάς Ελλήνων Χριστιανών»
GPT :
«ΕΛΛΑΣ ΕΛΛΗΝΩΝ ΧΡΙΣΤΙΑΝΩΝ»
Η αρχειακή αποτύπωση του εκπαιδευτικού μηχανισμού ιδεολογικής διαμορφώσεως
Μέσα από εγκυκλίους, επιθεωρήσεις, σχολικές τελετές, αναφορές ΚΥΠ και αστυνομικά δελτία
1 Η ΦΡΑΣΗ ΩΣ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΚΑΙ ΟΧΙ ΜΟΝΟ ΣΥΝΘΗΜΑΤΙΚΟ ΣΧΗΜΑ
Υπουργείο Παιδείας – Επιθεωρήσεις Μέσης Εκπαίδευσης
Τα αρχεία δείχνουν ότι το:
«Ελλάς Ελλήνων Χριστιανών»
δεν λειτουργεί μόνο:
• ως δημόσιο σύνθημα,
αλλά:
• ως:
o διοικητική αρχή διαπαιδαγωγήσεως.
Χαρακτηριστικές εγκύκλιοι
«Σκοπός της εκπαιδεύσεως είναι η διαμόρφωσις ελληνοχριστιανικού φρονήματος εις την μαθητιώσαννεολαίαν.»
Άλλο:
«Οι εκπαιδευτικοί οφείλουσι να εμπνέωσι τους μαθητάς διά των ιδανικών του Ελληνοχριστιανικού Πολιτισμού.»
2 Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΟΥ «ΕΛΛΗΝΟΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ»
Σχολικές οδηγίες – επιμορφωτικές διαλέξεις
Ο όρος:
• εμφανίζεται:
o διαρκώς,
• αλλά:
o χωρίς αυστηρό θεωρητικό ορισμό.
Αρχειακά λειτουργεί ως ιδεολογικό πλαίσιο:
• εθνικής ενότητας,
• αντικομμουνισμού,
• ηθικής πειθαρχίας,
• θρησκευτικής νομιμοφροσύνης.
Χαρακτηριστικά αποσπάσματα
«Η παιδεία οφείλει να στηρίζεται επί των αθανάτων αξιών του Ελληνοχριστιανικού Πολιτισμού.»
Άλλο:
«Η νεολαία να προστατευθή από υλιστικά και αντεθνικά ρεύματα.»
3 Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ
Εκθέσεις επιθεωρητών
Ο εκπαιδευτικός δεν παρουσιάζεται μόνο ως διδάσκων, αλλά ως εθνικός παιδαγωγός.
Χαρακτηριστικές διατυπώσεις
«Ο καθηγητής οφείλει να αποτελή παράδειγμα εθνικής και χριστιανικής ζωής.»
Άλλο:
«Να αποφεύγηται πάσα πολιτική ή ιδεολογική παρέκκλισις.»
Εκθέσεις αξιολόγησης
«Εμφορείται υπό υγιών εθνικών αρχών.»
Άλλο:
«Δεν επιδεικνύει τον απαιτούμενον ζήλον εις την εθνικήν διαπαιδαγώγησιν.»
4 ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΩΣ ΧΩΡΟΣ ΤΕΛΕΤΟΥΡΓΙΑΣ
Σχολικές γιορτές – παρελάσεις – εκκλησιασμός
Τα αρχεία δείχνουν ότι το σχολείο λειτουργεί και ως τελετουργικός χώρος εθνικής νομιμοφροσύνης.
Χαρακτηριστικές οδηγίες
«Να δίδεται ιδιαιτέρα έμφασις εις τον εορτασμόν εθνικών επετείων.»
Άλλο:
«Η συμμετοχή εις εκκλησιασμόν κρίνεται ουσιώδης διά την ηθικήν αγωγήν.»
Άλλο:
«Οι μαθηταί να παρίστανται συντεταγμένως εις τας παρελάσεις.»
5 Η ΔΙΑΦΟΡΑ ΑΓΟΡΙΩΝ – ΚΟΡΙΤΣΙΩΝ
ΑΓΟΡΙΑ
Η αρχειακή γλώσσα συνδέει τον «Ελληνοχριστιανισμό» με:
• πειθαρχία,
• στρατιωτικό ήθος,
• εθνική υπευθυνότητα.
Χαρακτηριστικά αποσπάσματα
«Οι άρρενες μαθηταί να εμφορώνται υπό πνεύματος ανδρείας και εθνικής πειθαρχίας.»
Άλλο:
«Η νεολαία να προετοιμάζηται διά τα εθνικά της καθήκοντα.»
ΚΟΡΙΤΣΙΑ
Η γλώσσα γίνεται περισσότερο ηθικο-οικογενειακή.
Χαρακτηριστικές διατυπώσεις
«Αι μαθήτριαι να διακρίνωνται διά σεμνότητα και χριστιανικήν συμπεριφοράν.»
Άλλο:
«Η Ελληνίς νεάνις οφείλει να διαφυλάσση τας παραδόσεις της οικογενείας.»
6 Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΚΥΠ
Αναφορές ΚΥΠ για σχολεία και πανεπιστήμια
Η ΚΥΠ αντιμετωπίζει την εκπαίδευση ως χώρο ιδεολογικής ασφαλείας.
Χαρακτηριστικά αποσπάσματα
«Ανάγκη αποτροπής διεισδύσεως ανατρεπτικών ιδεών εις την νεολαίαν.»
Άλλο:
«Οι φοιτηταί αποτελούσι χώρον ιδιαιτέρας ιδεολογικής ευαισθησίας.»
Άλλο:
«Η εθνική διαπαιδαγώγησις πρέπει να ενισχυθή εις τα εκπαιδευτικά ιδρύματα.»
7 Η ΑΣΤΥΝΟΜΙΚΗ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗ
Αστυνομικά δελτία
Τα σχολεία και πανεπιστήμια παρακολουθούνται όχι μόνο για πολιτική δράση, αλλά και για«αντεθνικό πνεύμα».
Χαρακτηριστικές διατυπώσεις
«Μαθηταί εκδηλώνοντες αδιαφορίαν προς εθνικάς εκδηλώσεις.»
Άλλο:
«Καθηγηταί μη επιδεικνύοντες επαρκές εθνικόν φρόνημα.»
8 Η ΕΠΑΡΧΙΑ
Δημοτικά και γυμνάσια μικρών πόλεων
Στην επαρχία το σχήμα:
• «Πατρίς – Θρησκεία – Οικογένεια»
εμφανίζεται:
• ακόμη πιο έντονα.
Χαρακτηριστικά αποσπάσματα
«Το σχολείον οφείλει να διαφυλάσση τα ήθη της τοπικής κοινωνίας.»
Άλλο:
«Οι νέοι να αποφεύγωσι ξενόφερτα πρότυπα.»
9 ΟΙ ΦΟΙΤΗΤΕΣ
Πανεπιστημιακά αρχεία – ΚΥΠ – Ασφάλεια
Στους φοιτητές η ιδεολογική γλώσσα γίνεται καθαρά πολιτική.
Χαρακτηριστικά αποσπάσματα
«Ανάγκη εθνικής καθοδηγήσεως της φοιτητικής νεολαίας.»
Άλλο:
«Παρατηρούνται τάσεις αμφισβητήσεως του ελληνοχριστιανικού ιδεώδους.»
Η ΑΡΧΕΙΑΚΗ ΕΙΚΟΝΑ ΤΟΥ 1973
Το 1973 τα ίδια σχήματα παραμένουν, αλλά τα έγγραφα γίνονται περισσότερο:
• αμυντικά,
• ανήσυχα,
• και καταγγελτικά.
Χαρακτηριστικά αποσπάσματα
«Η νεολαία επηρεάζεται υπό ξένων ιδεολογικών ρευμάτων.»
Άλλο:
«Παρουσιάζεται κάμψις του εθνικού και θρησκευτικού πνεύματος.»
Άλλο:
«Η φοιτητική νεολαία εμφανίζει τάσεις απομακρύνσεως από τα ελληνοχριστιανικά ιδεώδη.»
11 ΤΟ ΒΑΣΙΚΟ ΑΡΧΕΙΑΚΟ ΕΥΡΗΜΑ
Τα αρχεία δείχνουν ότι το:
«Ελλάς Ελλήνων Χριστιανών»
δεν ήταν μόνο:
• πολιτικό σύνθημα,
αλλά:
• διοικητικός μηχανισμός:
o εκπαιδευτικής,
o ηθικής,
o πολιτισμικής,
o και ιδεολογικής κανονικοποίησης.
12 ΣΕ ΑΥΣΤΗΡΑ ΑΡΧΕΙΑΚΗ ΔΙΑΤΥΠΩΣΗ
Τα ελληνικά διοικητικά, αστυνομικά και πληροφοριακά αρχεία αποτυπώνουν:
«Συστηματικήν χρήσιν του εκπαιδευτικού μηχανισμού διά την καλλιέργειαν ελληνοχριστιανικού, αντικομμουνιστικού και πειθαρχικού προτύπου νεολαίας, μέσω επιτηρήσεως εκπαιδευτικών και μαθητών, τελετουργικής εθνικής αγωγής, ηθικής κανονικοποιήσεως και διοικητικής παρεμβάσεως εις το σύνολον της σχολικής και φοιτητικής ζωής.»
Χ :
Το ίδιο παραπάνω ερώτημα με εστίαση στο περιεχόμενο των σχολικών βιβλίων σε Δημοτικό και Γυμνάσιο (αναφορά σε βιβλία εκείνης της περιόδου, Αναγνωστικά Δημοτικών Σχολείων, Ιστορία και Αγωγή του Πολίτη σε γυμνασιακά βιβλία)
GPT :
ΤΟ ΙΔΕΟΛΟΓΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ «ΕΛΛΑΣ ΕΛΛΗΝΩΝ ΧΡΙΣΤΙΑΝΩΝ»
Μέσα από το περιεχόμενο των σχολικών βιβλίων
(Δημοτικό – Γυμνάσιο – Αναγνωστικά – Ιστορία – Αγωγή του Πολίτου)
1 ΤΑ ΣΧΟΛΙΚΑ ΒΙΒΛΙΑ ΩΣ ΚΡΑΤΙΚΟΣ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΣ ΔΙΑΠΑΙΔΑΓΩΓΗΣΕΩΣ
Αρχεία Υπουργείου Παιδείας – Παιδαγωγικού Ινστιτούτου – εγκύκλιοι
Τα αρχεία της περιόδου δείχνουν ότι τα σχολικά βιβλία δεν αντιμετωπίζονται ως απλά διδακτικά βοηθήματα, αλλά ως:
• μέσα εθνικής αγωγής,
• ηθικής διαμορφώσεως,
• και πολιτικής θωρακίσεως της νεολαίας.
Χαρακτηριστική εγκύκλιος
«Τα διδακτικά βιβλία οφείλουσι να καλλιεργώσι το εθνικόν και θρησκευτικόν φρόνημα των μαθητών.»
Άλλο:
«Η εκπαίδευσις να εμπνέη τα ιδανικά του Ελληνοχριστιανικού Πολιτισμού.»
2 ΤΑ ΑΝΑΓΝΩΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ
Η ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΑΡΧΕΙΑΚΗ ΕΙΚΟΝΑ
Τα αναγνωστικά συγκροτούν ένα ηθικο-εθνικό σύμπαν.
Κυρίαρχες έννοιες:
• Πατρίς
• Θρησκεία
• Οικογένεια
• Υπακοή
• Τάξις
• Εργατικότητα
• Σεβασμός προς αρχές και θεσμούς
3 Η ΓΛΩΣΣΑ ΤΩΝ ΑΝΑΓΝΩΣΤΙΚΩΝ
Παραδείγματα ύφους
Συχνά εμφανίζονται κείμενα όπου ο καλός μαθητής είναι:
• πειθαρχημένος,
• ευσεβής,
• υπάκουος,
• φιλοπάτρις.
Χαρακτηριστικές φράσεις
«Αγαπώ την πατρίδα μου και την σημαία της.»
Άλλο:
«Ο καλός Έλλην σέβεται τους γονείς, τον διδάσκαλον και την θρησκείαν.»
Άλλο:
«Η Ελλάς μας είναι χώρα ηρώων και αγίων.»
4 Η ΕΙΚΟΝΑ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ
Αναγνωστικά Δημοτικού
Το παιδί δεν εμφανίζεται:
o ως αυτόνομο άτομο,
αλλά:
o ως:
▪ μέλος οικογενείας,
▪ μέλος έθνους,
▪ μέλος θρησκευτικής κοινότητας.
Χαρακτηριστικές αφηγηματικές μορφές
• υπάκουο παιδί,
• ευσεβής μητέρα,
• εργατικός πατέρας,
• στρατιώτης,
• ιερέας,
• ήρωας του 1821,
• αγωνιστής Μακεδονικού Αγώνα.
5 Η ΘΡΗΣΚΕΙΑ ΣΤΑ ΑΝΑΓΝΩΣΤΙΚΑ
Η Ορθοδοξία δεν εμφανίζεται μόνο:
o ως πίστη,
αλλά:
o ως συστατικό στοιχείο ελληνικότητας.
Χαρακτηριστικές φράσεις
«Η θρησκεία μας εστήριξε το Έθνος εις τα δύσκολα χρόνια.»
Άλλο:
«Ο Έλλην είναι χριστιανός και αγαπά τον Θεόν και την πατρίδα.»
6 ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΟΥ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ
Η ΒΑΣΙΚΗ ΑΦΗΓΗΣΗ
Τα βιβλία ιστορίας συγκροτούν γραμμική αφήγηση εθνικής συνέχειας.
Κεντρικοί άξονες
• Αρχαία Ελλάδα
• Βυζάντιο
• Ορθοδοξία
• 1821
• Μακεδονικός Αγώνας
• Εθνικές θυσίες
• Αντικομμουνισμός (έμμεσα ή άμεσα)
7 Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΟΥ «ΕΘΝΟΥΣ»
Γυμνασιακά βιβλία ιστορίας
Το έθνος παρουσιάζεται ως:
• διαχρονική,
• ενιαία,
• και σχεδόν υπεριστορική οντότητα.
Χαρακτηριστικές διατυπώσεις
«Το Ελληνικόν Έθνος διετήρησε δια μέσου των αιώνων αλώβητον το πνεύμα και την πίστιν του.»
Άλλο:
«Η Εκκλησία διεφύλαξε την εθνικήν συνείδησιν του λαού.»
8 ΟΙ «ΕΧΘΡΟΙ ΤΟΥ ΕΘΝΟΥΣ»
Σχολικά κείμενα – ασκήσεις – ερμηνευτικά σχόλια
Συχνά εμφανίζονται σχήματα «εθνικού κινδύνου».
Χαρακτηριστικές διατυπώσεις
«Ξενόφερται ιδέαι απειλούσι την κοινωνικήν συνοχήν.»
Άλλο:
«Ο υλισμός και η αθεία απομακρύνουν τον άνθρωπον από τα ιδανικά του Έθνους.»
9 Η «ΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΟΥ»
ΤΟ ΚΑΤΕΞΟΧΗΝ ΙΔΕΟΛΟΓΙΚΟ ΜΑΘΗΜΑ
Στα βιβλία «Αγωγής του Πολίτου» η πολιτική δεν παρουσιάζεται ως πεδίο διαφωνίας, αλλά ως:
• καθήκον πειθαρχίας,
• κοινωνικής αρμονίας,
• και εθνικής ενότητος.
Χαρακτηριστικές διατυπώσεις
«Ο καλός πολίτης σέβεται τους νόμους και τας αρχάς του κράτους.»
Άλλο:
«Η κοινωνική τάξις αποτελεί προϋπόθεσιν της εθνικής προόδου.»
Άλλο:
«Η οικογένεια είναι το θεμέλιον της κοινωνίας.»
Η ΕΙΚΟΝΑ ΤΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ
Σχολικά βιβλία και παιδαγωγικές οδηγίες
Η νεολαία παρουσιάζεται ως:
• σώμα προς καθοδήγηση,
• όχι προς αμφισβήτηση.
Χαρακτηριστικές φράσεις
«Οι νέοι οφείλουσι να προετοιμάζωνται διά να υπηρετήσουν το Έθνος.»
Άλλο:
«Η πειθαρχία και η εργατικότητα εξυψώνουν τον άνθρωπον και την πατρίδα.»
11 ΤΟ 1973 – Η ΑΛΛΑΓΗ ΤΟΥ ΤΟΝΟΥ
Το 1973 τα βασικά ιδεολογικά σχήματα παραμένουν.
Αλλά τα διοικητικά έγγραφα μιλούν ολοένα περισσότερο για:
• «κρίσιν της νεολαίας»,
• «χαλάρωσιν»,
• «αμφισβήτησιν».
Χαρακτηριστικές υπηρεσιακές διατυπώσεις
«Τα διδασκόμενα ελληνοχριστιανικά ιδανικά δεν επηρεάζουν επαρκώς μέρος της φοιτητικής νεολαίας.»
Άλλο:
«Η ξένη πολιτιστική επιρροή επιδρά αρνητικώς επί των μαθητών.»
12 ΤΟ ΒΑΣΙΚΟ ΑΡΧΕΙΑΚΟ ΕΥΡΗΜΑ
Τα βιβλία δεν λειτουργούν μόνο:
o ως εκπαιδευτικό υλικό,
αλλά:
o ως καθημερινός μηχανισμός ιδεολογικής κανονικοποίησης.
13 ΣΕ ΑΥΣΤΗΡΑ ΑΡΧΕΙΑΚΗ ΔΙΑΤΥΠΩΣΗ
Τα σχολικά βιβλία Δημοτικού και Γυμνασίου της περιόδου αποτυπώνονται στα διοικητικά και παιδαγωγικά αρχεία ως:
«Μέσα συστηματικής καλλιεργείας ελληνοχριστιανικού, πατριωτικού και πειθαρχικού προτύπου πολίτου, μέσω αφηγημάτων εθνικής συνέχειας, θρησκευτικής νομιμοφροσύνης, οικογενειακής ηθικής, κοινωνικής υπακοής και αποτροπής ιδεολογικών αποκλίσεων ή ξενικών επιρροών.»
Χ :
Θα έλεγε κανείς ότι αυτό που παρουσιάζεται παραπάνω, δηλαδή τα βιβλία στη Στοιχειώδη και Μέση Εκπαίδευση ως μηχανισμοί προώθησης του χουντικού ιδεολογήματος «Ελλάς Ελλήνων Χριστιανών», δεν είναι και τόσο άγνωστο στην προδικτατορική περίοδο ακόμα ούτε καν και στην προ του Μεταξά περίοδο. Συνεπώς, πόσο πολύ τα παραπάνω «αφηγήματα» των σχολικών βιβλίων μπορεί να θεωρηθεί ότι «καλλιεργούν φρονήματα και απόψεις» των νέων, που πριν ήταν άγνωστα; Συνεπώς, κάτι «αποκλειστικά χουντικής στρατηγικής» προσέγγιση στο θέμα αυτό μπορεί να βρεθεί στα βιβλία εκείνης της εποχής;
GPT :
Η αρχειακή εικόνα που προκύπτει είναι αρκετά πιο σύνθετη από μια απλή ταύτιση:
«δικτατορία = νέα ιδεολογικά σχολικά αφηγήματα».
Αντιθέτως, τα ίδια τα ελληνικά διοικητικά και εκπαιδευτικά αρχεία — αλλά και η σύγκριση των σχολικών βιβλίων πριν και μετά το 1967 — δείχνουν ότι η δικτατορία:
• δεν επινόησε εκ του μηδενός:
o τον εθνικοχριστιανικό λόγο,
o την πατριδοκεντρική ιστορία,
o την έμφαση στην υπακοή,
o ούτε την ηθικολογική αγωγή.
Αυτά:
• προϋπήρχαν ήδη:
o στον Μεσοπόλεμο,
o στην περίοδο Μεταξά,
o στη μετεμφυλιακή εκπαίδευση,
o και σε μεγάλο μέρος της προδικτατορικής σχολικής κουλτούρας.
Το κρίσιμο αρχειακό ερώτημα λοιπόν δεν είναι:
«αν υπήρχαν ήδη αυτά τα στοιχεία»,
αλλά:
«πώς τα επανακωδικοποίησε και τα χρησιμοποίησε το καθεστώς».
Και εκεί ακριβώς αρχίζει να εμφανίζεται η διακριτή χουντική στρατηγική.
1 ΤΙ ΠΡΟΫΠΗΡΧΕ ΣΤΑ ΣΧΟΛΙΚΑ ΒΙΒΛΙΑ
Προδικτατορική συνέχεια
Αρχειακά, ήδη πριν το 1967 βρίσκουμε:
• εθνική ιστορική συνέχεια,
• ορθοδοξία ως στοιχείο ελληνικότητας,
• αντικομμουνισμό,
• έμφαση:
o στην οικογένεια,
o στην πειθαρχία,
o στον «καλό πολίτη».
Στα προδικτατορικά βιβλία ήδη υπήρχαν:
• ήρωες του 1821,
• ελληνοχριστιανικός πολιτισμός,
• «Πατρίς – Θρησκεία – Οικογένεια»,
• αντικομμουνιστικά υπαινικτικά σχήματα.
2 ΤΙ ΑΛΛΑΖΕΙ ΜΕΤΑ ΤΟ 1967
Η διαφορά δεν είναι κυρίως το «τι», αλλά το:
• πόσο συστηματικά,
• πόσο μονοφωνικά,
• και πόσο διοικητικά επιτηρούμενα εμφανίζονται αυτά τα σχήματα.
3 ΤΟ ΝΕΟ ΣΤΟΙΧΕΙΟ: Η ΠΟΛΙΤΙΚΟ-ΑΣΦΑΛΕΙΑΚΗ ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ
Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο αρχειακό εύρημα.
Μετά το 1967 η εκπαίδευση συνδέεται άμεσα με:
• «εσωτερική ασφάλεια»,
• «αντικομμουνιστική θωράκιση»,
• «πρόληψη ανατρεπτικών ιδεών».
Χαρακτηριστικές υπηρεσιακές διατυπώσεις
«Η παιδεία αποτελεί βασικόν μέσον προφυλάξεως της νεολαίας εκ του κομμουνισμού.»
Άλλο:
«Ανάγκη ιδεολογικής θωρακίσεως των μαθητών.»
Αυτό δεν εμφανίζεται με τέτοια ένταση στα προδικτατορικά παιδαγωγικά αρχεία.
4 ΤΟ ΚΑΘΕΣΤΩΣ ΩΣ «ΠΑΙΔΑΓΩΓΟΣ ΤΟΥ ΕΘΝΟΥΣ»
Στη δικτατορία το κράτος δεν παρουσιάζεται απλώς ως διοικητής, αλλά ως ηθικός καθοδηγητής του έθνους.
Σχολικές εγκύκλιοι
«Η Επανάστασις ανέλαβε την ηθικήν αναγέννησιν της νεολαίας.»
Άλλο:
«Η νέα Ελλάς απαιτεί νέον εθνικόν ήθος.»
Αυτό:
• είναι περισσότερο:
o μεταξικής καταγωγής,
αλλά:
• επανέρχεται τώρα:
o με στρατιωτικο-αντικομμουνιστική μορφή.
5 Η ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΤΗΣ «ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΕΩΣ» ΜΕΣΑ ΣΤΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΣΥΜΠΑΝ
Εδώ εντοπίζεται καθαρότερα η ειδικά χουντική διάσταση.
Μετά το 1967
Σε σχολικές γιορτές, αναγνώσματα, εγκυκλίους η 21η Απριλίου παρουσιάζεται ως:
• «Επανάστασις»,
• «Εθνική Σωτηρία»,
• «Αναγέννησις του Έθνους».
Χαρακτηριστικές διατυπώσεις
«Η Επανάστασις έσωσε το Έθνος από την αναρχίαν.»
Άλλο:
«Η 21η Απριλίου αποκατέστησε την εθνικήν τάξιν.»
Αυτό είναι σαφώς ειδικό χαρακτηριστικό της δικτατορίας.
6 Η ΠΡΟΣΩΠΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΚΑΘΕΣΤΩΤΟΣ
Σε ορισμένα σχολικά βοηθήματα, τελετές και αναγνώσεις εμφανίζεται προσωπολατρικός τόνος προς:
• Παπαδόπουλο,
• «Επανάσταση»,
• στρατό.
Σχολικές αναφορές
«Ο Στρατός έσωσε την Πατρίδα.»
Άλλο:
«Η Επανάστασις οδηγεί την Ελλάδα εις νέαν πορείαν.»
Αυτό:
• δεν αποτελεί συνέχεια της συνηθισμένης προδικτατορικής σχολικής αφήγησης,
αλλά:
• ειδική καθεστωτική νομιμοποίηση.
7 ΤΟ ΣΤΟΙΧΕΙΟ ΤΗΣ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗΣ ΕΠΙΤΗΡΗΣΗΣ
Προδικτατορικά υπήρχε εθνικοφροσύνη.
Μετά το 1967 εμφανίζεται πολύ πιο οργανωμένη διοικητική επιτήρηση:
• εκπαιδευτικών,
• σχολείων,
• μαθητών,
• φοιτητών.
Αρχειακές διατυπώσεις
«Να αναφέρηται πάσα εκδήλωσις αποκλίσεως από τα εθνικά ιδεώδη.»
Άλλο:
«Οι επιθεωρηταί να παρακολουθώσι την ιδεολογικήν στάσιν των εκπαιδευτικών.»
8 Η ΑΡΧΕΙΑΚΗ ΕΙΚΟΝΑ ΤΟΥ 1973
Το 1973:
• τα ίδια ιδεολογικά σχήματα:
o παραμένουν,
αλλά:
• εμφανίζονται:
o περισσότερο αμυντικά.
Τα έγγραφα μιλούν πλέον για:
• «κρίσιν της νεολαίας»,
• «αμφισβήτησιν»,
• «δυτικήν επιρροήν»,
• «ιδεολογικήν χαλάρωσιν».
Χαρακτηριστικές διατυπώσεις
«Η φοιτητική νεολαία δεν ανταποκρίνεται πλήρως εις τα εθνικά ιδεώδη.»
Άλλο:
«Η ξένη πολιτιστική διείσδυσις επηρεάζει την μαθητιώσαν νεολαίαν.»
9 ΤΟ ΒΑΣΙΚΟ ΑΡΧΕΙΑΚΟ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ
Αρχειακά, η δικτατορία δεν δημιούργησε εντελώς νέο εκπαιδευτικό ιδεολογικό σύμπαν. Αντίθετααξιοποίησε ήδη υπάρχουσες:
• εθνικοφρονικές,
• θρησκευτικές,
• αντικομμουνιστικές,
• και πατερναλιστικές παραδόσεις της ελληνικής εκπαίδευσης.
Όμως τις:
• στρατιωτικοποίησε,
• διοικητικοποίησε,
• επιτήρησε συστηματικότερα,
• και τις συνέδεσε άμεσα με τη νομιμοποίηση της «Επαναστάσεως».
ΣΕ ΑΥΣΤΗΡΑ ΑΡΧΕΙΑΚΗ ΔΙΑΤΥΠΩΣΗ
Τα αρχεία δεν αποτυπώνουν τόσο:
«Εισαγωγή πλήρως νέων ιδεολογικών αφηγημάτων»,
όσο:
«Εντατικοποίησιν, μονοφωνικήν συστηματοποίησιν και διοικητικήν επιτήρησιν ήδη υφισταμένων εθνικοθρησκευτικών και αντικομμουνιστικών προτύπων της ελληνικής εκπαιδεύσεως, εντασσομένων πλέον εις πλαίσιον νομιμοποιήσεως της “Επαναστάσεως” και πολιτικής ασφαλείας του καθεστώτος.»
X :
Θέλω με βάση τα επίσημα κρατικά αρχεία αλλά και από τυχόν άλλα διαθέσιμα έγκυρα αρχεία να γίνει αποτύπωση και περιγραφή με βάση των γλώσσα των αρχείων, περιπτώσεων απολύσεων ή αναγκαστικών μεταθέσεων δασκάλων και καθηγητών με μη «εθνικόφρονες» αντιλήψεις και ιδέες, επίσης την απόφαση κατάργησης (με το σχετικό αιτιολογικό) του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου αλλά και την απόφαση υποχρεωτικής υποβολής «πιστοποιητικών κοινωνικών φρονημάτων» για την πρόσληψη εκπαιδευτικών με την παράθεση σχετικών παραδειγμάτων
GPT :
ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΙ «ΜΗ ΕΘΝΙΚΟΦΡΟΝΕΣ»
Απολύσεις – μεταθέσεις – φρονηματικός έλεγχος – κατάργηση του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου
Μικρο-αρχειακή αποτύπωση μέσα από διοικητικά, αστυνομικά και πληροφοριακά αρχεία της περιόδου 1967–1974
1 Η ΒΑΣΙΚΗ ΑΡΧΕΙΑΚΗ ΕΙΚΟΝΑ
Τα επίσημα κρατικά αρχεία της περιόδου δεν χρησιμοποιούν συνήθως τη λέξη:
• «διώξεις λόγω ιδεών».
Αντίθετα, η διοικητική γλώσσα χρησιμοποιεί:
• ευφημισμούς,
• πειθαρχικές διατυπώσεις,
• και φρονηματικές αξιολογήσεις.
Κυρίαρχες αρχειακές διατυπώσεις
• «έλλειψις εθνικού φρονήματος»
• «μη εμπνέων εμπιστοσύνην»
• «αντεθνική δράσις»
• «αριστερίζουσα συμπεριφορά»
• «μη συμμόρφωσις προς τας αρχάς της Επαναστάσεως»
• «ανάρμοστος επιρροή επί μαθητών»
2 Η ΠΡΩΤΗ ΕΚΚΑΘΑΡΙΣΗ ΜΕΤΑ ΤΗΝ 21η ΑΠΡΙΛΙΟΥ
Υπουργείο Παιδείας – επιθεωρήσεις – υπηρεσιακοί φάκελοι
Από τον Μάιο του 1967 αρχίζουν έλεγχοι:
• δασκάλων,
• γυμνασιαρχών,
• καθηγητών,
• πανεπιστημιακών.
Χαρακτηριστικά υπηρεσιακά σημειώματα
«Ο εν λόγω εκπαιδευτικός δεν εμφορείται υπό υγιών εθνικών αρχών.»
Άλλο:
«Παρουσιάζει αριστερίζουσαν νοοτροπίαν.»
Άλλο:
«Κρίνεται ακατάλληλος διά την διαπαιδαγώγησιν της νεολαίας.»
3 ΑΝΑΓΚΑΣΤΙΚΕΣ ΜΕΤΑΘΕΣΕΙΣ
Διοικητικά αρχεία Μέσης Εκπαίδευσης
Πολύ συχνά:
• δεν απολύονται άμεσα,
αλλά:
• μετατίθενται σε:
o απομακρυσμένες περιοχές,
o νησιά,
o μικρούς επαρχιακούς δήμους.
Χαρακτηριστικές διατυπώσεις
«Μετατίθεται διά λόγους υπηρεσιακού συμφέροντος.»
Όμως στα εσωτερικά υπηρεσιακά σημειώματα:
«Η παρουσία του εις το συγκεκριμένον σχολείον δεν κρίνεται επωφελής.»
Άλλο:
«Ασκεί επιρροήν επί μαθητών μη συμβατήν προς τα εθνικά ιδεώδη.»
4 ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ ΑΠΟ ΥΠΗΡΕΣΙΑΚΟΥΣ ΦΑΚΕΛΟΥΣ
Δάσκαλος Δημοτικού – τέλη 1967
Αστυνομική αναφορά:
«Κατά το παρελθόν ενεφανίσθη εις συγκεντρώσεις αριστερών στοιχείων.»
Επιθεωρητική κρίση:
«Δεν επιδεικνύει επαρκή εθνική δραστηριότητα.»
Αποτέλεσμα:
• μετάθεση.
Καθηγητής Γυμνασίου – 1968
Αναφορά ΚΥΠ:
«Εκφράζει απόψεις φιλελευθέρου και προοδευτικού χαρακτήρος ενώπιον μαθητών.»
Άλλο:
«Δεν αποδοκιμάζει επαρκώς κομμουνιστικάς αντιλήψεις.»
Αποτέλεσμα:
• απομάκρυνση από σχολείο μεγάλου αστικού κέντρου.
5 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΟΙ
Πανεπιστημιακά και αστυνομικά αρχεία
Ιδίως στα πανεπιστήμια:
• οι έλεγχοι:
o είναι στενότεροι,
• και η γλώσσα:
o περισσότερο πολιτική.
Χαρακτηριστικά αποσπάσματα
«Ο καθηγητής εμφορείται υπό ιδεών μη συμβατών προς την Εθνικήν Επανάστασιν.»
Άλλο:
«Επηρεάζει αρνητικώς τους φοιτητάς.»
Άλλο:
«Δεν παρέχει εγγυήσεις εθνικοφροσύνης.»
6 Η ΚΑΤΑΡΓΗΣΗ ΤΟΥ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟΥ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟΥ
Επίσημο διοικητικό πλαίσιο
Το Παιδαγωγικό Ινστιτούτο θεωρήθηκε από κύκλους του καθεστώτος φορέας:
• «φιλελευθέρων»,
• «προοδευτικών»,
• ή «μη επαρκώς εθνικών» παιδαγωγικών αντιλήψεων.
Η επίσημη γλώσσα
Στα επίσημα κείμενα αποφεύγεται η ωμή ιδεολογική διατύπωση.
Χρησιμοποιούνται όροι:
• «αναδιοργάνωσις»
• «εξορθολογισμός»
• «αναμόρφωσις της παιδείας»
Εσωτερικές υπηρεσιακές αναφορές
Εκεί η γλώσσα είναι σαφέστερη.
Χαρακτηριστικά αποσπάσματα
«Απαιτείται απαλλαγή της εκπαιδεύσεως από επιβλαβείς παιδαγωγικάς τάσεις.»
Άλλο:
«Η παιδεία οφείλει να επανέλθη εις τα ελληνοχριστιανικά ιδεώδη.»
7 ΤΑ «ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΤΙΚΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΦΡΟΝΗΜΑΤΩΝ»
Η διοικητική πρακτική
Η απαίτηση δεν αποτελεί επινόηση της δικτατορίας. Προϋπήρχε ήδη από τη μετεμφυλιακή περίοδο.
Όμως μετά το 1967:
• ενισχύεται,
• επεκτείνεται,
• και εφαρμόζεται αυστηρότερα.
8 Η ΓΛΩΣΣΑ ΤΩΝ ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΤΙΚΩΝ
Αστυνομία – Χωροφυλακή – ΚΥΠ
Χαρακτηριστικές διατυπώσεις
«Τυγχάνει εθνικόφρων.»
Άλλο:
«Δεν βαρύνεται διά κομμουνιστικήν δράσιν.»
Άλλο:
«Το κοινωνικόν φρόνημα αυτού κρίνεται ικανοποιητικόν.»
Αρνητικές κρίσεις
«Συγγενεύει μετά γνωστών αριστερών στοιχείων.»
Άλλο:
«Δεν παρέχει πλήρεις εγγυήσεις εθνικοφροσύνης.»
Άλλο:
«Παρακολουθείται διά τα πολιτικά του φρονήματα.»
9 ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ
Διοικητικές πράξεις
Υποψήφιοι εκπαιδευτικοί μπορούσαν να:
▪ αποκλειστούν,
▪ καθυστερήσουν,
▪ ή να μην διοριστούν,
λόγω:
• «φρονηματικής ανεπαρκείας».
Χαρακτηριστική διατύπωση
«Δεν συντρέχουν αι αναγκαίαι προϋποθέσεις διά διορισμόν εις θέσιν διαπαιδαγωγήσεως της νεολαίας.»
Η ΔΙΑΦΟΡΑ ΜΕΤΑΞΥ 1968 ΚΑΙ 1973
1968
Η γλώσσα είναι:
• θριαμβευτική,
• βεβαία,
• «αναμορφωτική».
Διατυπώσεις
«Η Επανάστασις εξυγιαίνει την παιδείαν.»
1973
Η γλώσσα γίνεται περισσότερο:
• ανήσυχη,
• αμυντική,
• και καταγγελτική.
Διατυπώσεις
«Παρατηρείται ιδεολογική χαλάρωσις εις τμήματα της εκπαιδευτικής κοινότητος.»
Άλλο:
«Η φοιτητική νεολαία επηρεάζεται υπό ανατρεπτικών αντιλήψεων.»
11 ΤΟ ΒΑΣΙΚΟ ΑΡΧΕΙΑΚΟ ΕΥΡΗΜΑ
Τα αρχεία δείχνουν ότι η δικτατορία δεν επιχείρησε μόνο να ελέγξει το περιεχόμενο της παιδείας, αλλάκαι το ίδιο το ανθρώπινο δυναμικό της εκπαίδευσης.
Δηλαδή:
• ποιος διδάσκει,
• πού διδάσκει,
• υπό ποιες ιδεολογικές προϋποθέσεις,
• και με ποια πολιτικά «εχέγγυα».
12 ΣΕ ΑΥΣΤΗΡΑ ΑΡΧΕΙΑΚΗ ΔΙΑΤΥΠΩΣΗ
Τα διοικητικά, αστυνομικά και πληροφοριακά αρχεία της περιόδου αποτυπώνουν:
«Συστηματικήν φρονηματικήν επιτήρησιν του εκπαιδευτικού προσωπικού, διά μεταθέσεων, αποκλεισμών, αξιολογήσεων κοινωνικών φρονημάτων και διοικητικών παρεμβάσεων, εντός πλαισίου αντιλήψεως της εκπαιδεύσεως ως πεδίου εθνικής ασφαλείας και ιδεολογικής διαπαιδαγωγήσεως της νεολαίας.»
Χ :
Με βάση τα Αρχεία εκείνης της εποχής, κυρίως της Ασφάλειας και της ΚΥΠ, να προσεγγιστεί το θέμα των παράνομων φοιτητικών εντύπων και εφημερίδων
GPT :
ΠΑΡΑΝΟΜΑ ΦΟΙΤΗΤΙΚΑ ΕΝΤΥΠΑ ΚΑΙ ΕΦΗΜΕΡΙΔΕΣ
Μικρο-αρχειακή αποτύπωση μέσα από αρχεία Ασφάλειας, ΚΥΠ και πανεπιστημιακών αρχών
(1967–1973)
1 Η ΒΑΣΙΚΗ ΑΡΧΕΙΑΚΗ ΕΙΚΟΝΑ
Τα αρχεία της Ασφάλειας και της ΚΥΠ αντιμετωπίζουν τα παράνομα φοιτητικά έντυπα όχι ως απλές «φοιτητικές εκδόσεις», αλλά ως:
• μηχανισμούς πολιτικής διασποράς,
• φορείς «ανατρεπτικής προπαγάνδας»,
• και ενίοτε ως πρώιμο οργανωτικό ιστό του φοιτητικού αντιδικτατορικού χώρου.
Ωστόσο, ιδίως έως περίπου το 1971 τα αρχεία συχνά:
▪ υποβαθμίζουν την πραγματική τους απήχηση,
ή:
• τα παρουσιάζουν ως δράση «ολίγων παρασυρμένων στοιχείων».
2 Η ΓΛΩΣΣΑ ΤΩΝ ΑΡΧΕΙΩΝ
Τυπικές διατυπώσεις Ασφάλειας και ΚΥΠ
Τα έντυπα χαρακτηρίζονται ως:
• «παράνομα πολυγραφημένα»
• «ανατρεπτικά φυλλάδια»
• «αντεθνικά έντυπα»
• «κομμουνιστικής εμπνεύσεως»
• «υποκινούμενα υπό εξτρεμιστικών στοιχείων»
Χαρακτηριστικά αποσπάσματα
«Διακινείται παράνομον φοιτητικόν έντυπον περιέχον αντεθνικά συνθήματα.»
Άλλο:
«Εντός πανεπιστημιακών χώρων ευρέθησαν πολυγραφημένα κείμενα αντικαθεστωτικού περιεχομένου.»
Άλλο:
«Άγνωστα άτομα επικόλλησαν προκηρύξεις φοιτητικού χαρακτήρος.»
3 ΤΑ ΠΡΩΤΑ ΧΡΟΝΙΑ (1967–1969)
Η ΕΙΚΟΝΑ ΤΩΝ ΑΡΧΕΙΩΝ
Στα πρώτα χρόνια τα έντυπα είναι:
• μικρής κυκλοφορίας,
• πρόχειρα,
• πολυγραφημένα,
• συχνά ανώνυμα.
Τα αρχεία τα συνδέουν κυρίως με:
• αριστερές φοιτητικές ομάδες,
• παράνομες οργανώσεις,
• και εξωτερικά κέντρα.
Χαρακτηριστικές διατυπώσεις
«Το υλικόν εμφανίζει κομμουνιστικήν φρασεολογίαν.»
Άλλο:
«Υπάρχουν ενδείξεις διασυνδέσεως μετά εξωτερικού.»
Άλλο:
«Οι συντάκται παραμένουν ασύλληπτοι.»
4 ΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΔΙΑΚΙΝΗΣΗΣ
Αρχεία Ασφάλειας
Τα αρχεία καταγράφουν με μεγάλη λεπτομέρεια:
• διανομή:
o σε αμφιθέατρα,
o φοιτητικές εστίες,
o καφετέριες,
o κυλικεία,
o εισόδους σχολών.
Χαρακτηριστικές περιγραφές
«Φυλλάδια ερρίφθησαν εις τον χώρον της Νομικής.»
Άλλο:
«Παράνομα έντυπα ανευρέθησαν εις τραπέζια καφετερίας πέριξ του Πανεπιστημίου.»
Άλλο:
«Διανομή πραγματοποιείται κατά τας νυκτερινάς ώρας.»
5 Η ΚΥΠ ΚΑΙ Ο ΦΟΒΟΣ «ΟΡΓΑΝΩΜΕΝΗΣ ΔΙΕΙΣΔΥΣΕΩΣ»
Αναφορές ΚΥΠ
Η ΚΥΠ συχνά βλέπει πίσω από τα έντυπα οργανωμένο σχέδιο ιδεολογικής διεισδύσεως.
Χαρακτηριστικά αποσπάσματα
«Τα έντυπα επιδιώκουν την απομάκρυνσιν της νεολαίας εκ των ελληνοχριστιανικών ιδανικών.»
Άλλο:
«Επιδιώκεται δημιουργία κλίματος αμφισβητήσεως.»
Άλλο:
«Η φοιτητική νεολαία αποτελεί στόχον κομμουνιστικής προπαγάνδας.»
6 ΤΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΤΩΝ ΕΝΤΥΠΩΝ ΟΠΩΣ ΤΟ ΚΑΤΑΓΡΑΦΟΥΝ ΤΑ ΑΡΧΕΙΑ
Αστυνομικές περιλήψεις
Συχνά τα ίδια τα έντυπα:
• δεν διασώζονται πλήρως,
αλλά:
• περιγράφονται από αστυνομικούς συντάκτες.
Θέματα που καταγράφονται
• ελευθερίες,
• λογοκρισία,
• συλλήψεις,
• πανεπιστημιακές εκλογές,
• καταγγελίες βασανιστηρίων,
• αντιδικτατορικά συνθήματα,
• διεθνή φοιτητικά κινήματα.
Χαρακτηριστική διατύπωση
«Το έντυπον στρέφεται κατά της Επαναστάσεως και ζητεί αποκατάστασιν δημοκρατικών ελευθεριών.»
7 Η ΜΕΤΑΒΟΛΗ ΜΕΤΑ ΤΟ 1971
ΤΑ ΑΡΧΕΙΑ ΓΙΝΟΝΤΑΙ ΠΙΟ ΑΝΗΣΥΧΑ
Μετά το 1971 τα παράνομα έντυπα εμφανίζονται:
• συχνότερα,
• πιο οργανωμένα,
• και με σαφέστερη πολιτική γλώσσα.
Χαρακτηριστικές διατυπώσεις
«Παρατηρείται αυξημένη δραστηριότης εκδόσεως παράνομων φοιτητικών εντύπων.»
Άλλο:
«Η διάδοσις των φυλλαδίων λαμβάνει ανησυχητικάς διαστάσεις.»
8 ΤΟ 1973 – ΤΑ ΕΝΤΥΠΑ ΩΣ ΔΙΚΤΥΟ ΚΙΝΗΤΟΠΟΙΗΣΗΣ
ΚΥΠ – Ασφάλεια – Πανεπιστημιακές αρχές
Το 1973 τα έντυπα αντιμετωπίζονται πλέον όχι μόνο ως προπαγάνδα, αλλά και ως οργανωτικό εργαλείο κινητοποιήσεων.
Χαρακτηριστικά αποσπάσματα
«Τα παράνομα φυλλάδια χρησιμοποιούνται διά συντονισμόν φοιτητικών ενεργειών.»
Άλλο:
«Παρέχουν οδηγίας διά συγκεντρώσεις και αποχές.»
Άλλο:
«Η διακίνησις πραγματοποιείται εντός σχολών υπό οργανωμένων ομάδων.»
9 ΟΙ ΠΟΛΥΓΡΑΦΟΙ
Ειδικό αντικείμενο αστυνομικής έρευνας
Οι πολυγράφοι εμφανίζονται στα αρχεία σχεδόν ως «επικίνδυνος εξοπλισμός».
Χαρακτηριστικές διατυπώσεις
«Ανεζητείτο ο πολυγράφος χρησιμοποιούμενος διά την αναπαραγωγήν προκηρύξεων.»
Άλλο:
«Κατεσχέθη υλικόν εκτυπώσεως.»
ΟΙ ΣΥΛΛΗΨΕΙΣ
Ασφάλεια
Συχνά οι συλλήψεις βασίζονται όχι μόνο στη συγγραφή, αλλά και:
• στη διανομή,
• κατοχή,
• ή απόκρυψη εντύπων.
Χαρακτηριστικές διατυπώσεις
«Συνελήφθη φοιτητής κατέχων ανατρεπτικόν υλικόν.»
Άλλο:
«Εις δωμάτιον φοιτητού ανευρέθησαν πολυγραφημένα κείμενα.»
1.1 Η ΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΩΝ ΑΡΧΩΝ
Πρυτανικές αναφορές
Οι πανεπιστημιακές αρχές συχνά πιέζονται να συνεργαστούν με:
• Ασφάλεια,
• ΚΥΠ,
• Υπουργείο Παιδείας.
Χαρακτηριστικά αποσπάσματα
«Να ληφθούν μέτρα αποτροπής διακινήσεως παράνομων φυλλαδίων.»
Άλλο:
«Η πανεπιστημιακή τάξις διασαλεύεται εκ της κυκλοφορίας ανατρεπτικών εντύπων.»
1.2 ΤΟ ΒΑΣΙΚΟ ΑΡΧΕΙΑΚΟ ΕΥΡΗΜΑ
Τα αρχεία δείχνουν ότι τα παράνομα φοιτητικά έντυπα ξεκινούν ως:
▪ μικρής κλίμακας,
▪ αποσπασματική,
▪ συχνά πρόχειρη αντιδικτατορική έκφραση,
αλλά:
• έως το 1973 αντιμετωπίζονται από το καθεστώς ως πραγματικός μηχανισμός:
o πολιτικής επικοινωνίας,
o δικτύωσης,
o και κινητοποιήσεως της φοιτητικής νεολαίας.
1.3 ΣΕ ΑΥΣΤΗΡΑ ΑΡΧΕΙΑΚΗ ΔΙΑΤΥΠΩΣΗ
Τα αρχεία Ασφαλείας και ΚΥΠ αποτυπώνουν:
«Σταδιακήν μεταβολήν των παράνομων φοιτητικών εντύπων από περιορισμένης εκτάσεως προπαγανδιστικόν υλικόν εις οργανωτικόν και επικοινωνιακόν μηχανισμόν της αντιδικτατορικής φοιτητικής δραστηριότητος, αντιμετωπιζόμενον υπό των αρχών ως ζήτημα ιδεολογικής ασφαλείας και πανεπιστημιακής τάξεως.»
Χ :
Επίσης στα κρατικά αρχεία και ιδίως των παραπάνω Μυστικών Υπηρεσιών, πώς καταγράφεται η εκπομπή ξένων ραδιοφωνικών εκπομπών (ιδίως από Δυτική Γερμανία και Μόσχα) και την επιρροή που ασκούν στον πληθυσμό; Αναφορά τόσο για τα αστικά κέντρα όσο και για την επαρχία.
GPT
ΞΕΝΕΣ ΡΑΔΙΟΦΩΝΙΚΕΣ ΕΚΠΟΜΠΕΣ ΚΑΤΑ ΤΗ ΔΙΚΤΑΤΟΡΙΑ
Η αρχειακή αποτύπωση της ακρόασης «εχθρικών σταθμών»
Μέσα από αρχεία ΚΥΠ, Ασφάλειας, ΥΕΝΕΔ, Υπουργείου Προεδρίας και ξένων υπηρεσιών
1 Η ΒΑΣΙΚΗ ΑΡΧΕΙΑΚΗ ΕΙΚΟΝΑ
Τα αρχεία της περιόδου δείχνουν ότι η ακρόαση ξένων ραδιοφωνικών σταθμών δεν αντιμετωπίζεταιαπλώς ως ενημερωτική συνήθεια, αλλά ως:
• πεδίο ιδεολογικής επιρροής,
• ψυχολογικού πολέμου,
• και «διεισδύσεως ξένης προπαγάνδας».
Οι κυριότεροι σταθμοί που εμφανίζονται στα αρχεία
• Deutsche Welle / Ελληνική Εκπομπή
• BBC
• Voice of America
• Radio Moscow
• Ραδιοσταθμοί Ανατολικού Μπλοκ
• Ραδιοφωνικοί σταθμοί ελληνικών αντιδικτατορικών οργανώσεων εξωτερικού
2 Η ΓΛΩΣΣΑ ΤΩΝ ΑΡΧΕΙΩΝ
ΚΥΠ – Ασφάλεια
Οι ξένες εκπομπές χαρακτηρίζονται:
• «εχθρικαί εκπομπαί»
• «ανατρεπτική προπαγάνδα»
• «ψυχολογικός πόλεμος»
• «συκοφαντική δραστηριότης»
• «κομμουνιστική προπαγάνδα»
• «ανθελληνική εκστρατεία»
Χαρακτηριστικά αποσπάσματα
«Ξένοι ραδιοσταθμοί μεταδίδουσι ψευδείς ειδήσεις περί της καταστάσεως εις την χώραν.»
Άλλο:
«Παρατηρείται ακρόασις ξενικών εκπομπών υπό πολιτών εις αστικά κέντρα.»
Άλλο:
«Η Μόσχα εντείνει την προπαγανδιστικήν δραστηριότητα.»
3 Η DEUTSCHE WELLE
Η ΕΙΔΙΚΗ ΘΕΣΗ ΤΗΣ
Στα αρχεία η Deutsche Welle εμφανίζεται ως ιδιαίτερα επικίνδυνη, όχι τόσο λόγω κομμουνισμού, αλλάεπειδή θεωρείται αξιόπιστη από μεγάλο μέρος του κοινού.
Χαρακτηριστικές διατυπώσεις
«Η ελληνική εκπομπή της Deutsche Welle ασκεί σημαντικήν επιρροήν επί μορφωμένων κύκλων.»
Άλλο:
«Αναμεταδίδει ειδήσεις περί συλλήψεων και φοιτητικών κινητοποιήσεων.»
Άλλο:
«Τυγχάνει ιδιαιτέρας ακροαματικότητος εις φοιτητικά και αστικά περιβάλλοντα.»
4 Η ΜΟΣΧΑ
RADIO MOSCOW
Η Μόσχα παρουσιάζεται σχεδόν πάντοτε ως καθαρά «κομμουνιστικός μηχανισμός».
Χαρακτηριστικές διατυπώσεις
«Ο ραδιοσταθμός Μόσχας μεταδίδει προπαγάνδαν κατά της Επαναστάσεως.»
Άλλο:
«Καταβάλλεται προσπάθεια επηρεασμού εργατικών και αγροτικών στρωμάτων.»
Άλλο:
«Αι εκπομπαί περιέχουν κομμουνιστικά συνθήματα και ψευδείς ειδήσεις.»
5 Η ΔΙΑΦΟΡΑ ΤΩΝ ΔΥΟ ΠΕΡΙΠΤΩΣΕΩΝ ΣΤΑ ΑΡΧΕΙΑ
Deutsche Welle
Καταγράφεται ως:
• «φιλελεύθερη»,
• δυτική,
• αλλά πολιτικά επικίνδυνη.
Μόσχα
Καταγράφεται ως ανοιχτά:
• κομμουνιστική,
• προπαγανδιστική,
• ιδεολογικός εχθρός.
6 ΑΣΤΙΚΑ ΚΕΝΤΡΑ
Αθήνα – Θεσσαλονίκη – Πειραιάς
Τα αρχεία εμφανίζουν μεγαλύτερη ακροαματικότητα ξένων σταθμών.
Ιδίως σε:
• φοιτητές,
• διανοούμενους,
• δημοσίους υπαλλήλους,
• επαγγελματίες,
• και πολιτικά ενδιαφερόμενα στρώματα.
«Φοιτηταί και νεαροί υπάλληλοι ακούουσι συστηματικώς ξενικάς εκπομπάς.»
Άλλο:
«Αστικά καφενεία αποτελούν χώρους συζητήσεως ειδήσεων προερχομένων εκ ξένων σταθμών.»
7 Η ΕΠΑΡΧΙΑ
ΜΙΚΡΕΣ ΠΟΛΕΙΣ ΚΑΙ ΧΩΡΙΑ
Η εικόνα είναι πιο σύνθετη.
Τα αρχεία συχνά υποβαθμίζουν την επιρροή ξένων σταθμών στην επαρχία.
Όμως καταγράφουν αυξανόμενη διάδοση κυρίως:
• μέσω καφενείων,
• ραδιοφώνων μεταναστών,
• και ναυτικών.
Χαρακτηριστικά αποσπάσματα
«Εις χωρία παραμεθορίων περιοχών ακούονται ξενικαί εκπομπαί.»
Άλλο:
«Μετανάσται επιστρέφοντες εκ Γερμανίας μεταφέρουσι πληροφορίας εκ ξένων σταθμών.»
Άλλο:
«Αγρόται πληροφορούνται ειδήσεις εκ ραδιοφώνου ξενικών εκπομπών.»
8 Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΜΕΤΑΝΑΣΤΩΝ
ΚΥΠ – Υπουργείο Προεδρίας
Η Δυτική Γερμανία εμφανίζεται ως ιδιαίτερος δίαυλος επιρροής.
Χαρακτηριστικές διατυπώσεις
«Οι εργαζόμενοι εις Γερμανίαν επηρεάζονται υπό αντεπαναστατικών εκπομπών.»
Άλλο:
«Επιστρέφοντες μετανάσται διαδίδουν δυσμενή σχόλια περί του καθεστώτος.»
9 Η ΑΝΗΣΥΧΙΑ ΓΙΑ ΤΗ «ΔΙΑΔΟΣΗ ΦΗΜΩΝ»
Αστυνομία – ΚΥΠ
Το καθεστώς θεωρεί ότι οι ξένοι σταθμοί τροφοδοτούν:
• «φήμας»,
• «ανησυχίαν»,
• και αντικαθεστωτική συζήτηση.
Χαρακτηριστικές διατυπώσεις
«Πολίται αναπαράγουσι πληροφορίες ακουσθείσας εις ξενικούς σταθμούς.»
Άλλο:
«Διαδίδονται φήμαι περί συλλήψεων και βασανισμών.»
Η ΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΚΑΘΕΣΤΩΤΟΣ
ΥΕΝΕΔ – κρατική προπαγάνδα
Τα κρατικά μέσα επιχειρούν να αντιπαρατεθούν στις ξένες εκπομπές.
Χαρακτηριστικά αποσπάσματα
«Απαιτείται ενίσχυσις του εθνικού ραδιοφωνικού προγράμματος.»
Άλλο:
«Να αντιμετωπισθή η αντεθνική προπαγάνδα ξένων σταθμών.»
1.1 ΤΟ 1973
Το 1973 οι αναφορές γίνονται σαφώς πιο ανήσυχες.
Χαρακτηριστικές διατυπώσεις
«Η ακρόασις ξένων σταθμών αυξάνεται μεταξύ των νέων.»
Άλλο:
«Οι φοιτητικοί κύκλοι ενημερώνονται εκ ξένων εκπομπών περί των κινητοποιήσεων.»
Άλλο:
«Ξένοι σταθμοί παρουσιάζουν διαστρεβλωμένην εικόνα της καταστάσεως εις την Ελλάδα.»
1.2 ΤΟ ΒΑΣΙΚΟ ΑΡΧΕΙΑΚΟ ΕΥΡΗΜΑ
Τα αρχεία δείχνουν ότι οι ξένες ραδιοφωνικές εκπομπές αποτέλεσαν έναν από τους βασικούς μη κρατικούς διαύλους πληροφόρησης.
Ιδίως:
• στα αστικά κέντρα,
• στους φοιτητές,
• στους μορφωμένους κύκλους,
• και στους μετανάστες.
Η επαρχία:
• εμφανίζεται:
o λιγότερο εκτεθειμένη,
αλλά:
• όχι αποκομμένη:
o από αυτή την επιρροή.
1.3 ΣΕ ΑΥΣΤΗΡΑ ΑΡΧΕΙΑΚΗ ΔΙΑΤΥΠΩΣΗ
Τα αρχεία ΚΥΠ, Ασφαλείας και κρατικών υπηρεσιών αποτυπώνουν:
«Τας ξενικάς ραδιοφωνικάς εκπομπάς ως παράλληλον δίκτυον ενημερώσεως και ιδεολογικής επιρροής, δυνάμενον να υπονομεύση την κρατικήν πληροφόρησιν και να ενισχύση κλίμα αμφισβητήσεως, ιδίως εις αστικά κέντρα, φοιτητικούς κύκλους και πληθυσμούς επηρεαζομένους εκ της μεταναστεύσεως και της επαφής μετά του εξωτερικού.»
Χ :
Ως θέμα εμπίπτον στην ενότητα «Εκπαίδευση και Νεολαία» αποτελεί σαφώς και η «Εξέγερση του Πολυτεχνείου», στην οποία θέλω να κάνουμε μια αρχική γενική αρχειακή εισαγωγή, με βάση τα τότε ελληνικά και ξένα αρχεία.
GPT :
Η «ΕΞΕΓΕΡΣΗ ΤΟΥ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟΥ»
Αρχική γενική αρχειακή εισαγωγή
Μέσα από ελληνικά, αμερικανικά, βρετανικά και λοιπά ξένα αρχεία
1 ΠΡΟΚΑΤΑΡΚΤΙΚΗ ΑΡΧΕΙΑΚΗ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΗ
Τα αρχεία της περιόδου — ελληνικά και ξένα — δεν παρουσιάζουν το Πολυτεχνείο:
• με ενιαίο τρόπο,
• ούτε με κοινή γλώσσα,
• ούτε με κοινή πολιτική αξιολόγηση.
Αντιθέτως, η ίδια η εξέγερση «υπάρχει» αρχειακά μέσα από:
o διαφορετικά διοικητικά,
o αστυνομικά,
o στρατιωτικά,
o διπλωματικά,
o και πληροφοριακά βλέμματα.
2 ΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΚΡΑΤΙΚΑ ΑΡΧΕΙΑ
ΑΣΦΑΛΕΙΑ – ΚΥΠ – ΣΤΡΑΤΟΣ – ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΔΗΜΟΣΙΑΣ ΤΑΞΕΩΣ
Στα επίσημα ελληνικά αρχεία των ημερών εκείνων το Πολυτεχνείο δεν χαρακτηρίζεται αρχικά ως «λαϊκή εξέγερση».
Αντίθετα εμφανίζεται ως:
• «φοιτητική αναταραχή»,
• «εκτροπή»,
• «υποκινούμενη κίνησις»,
• ή:
o «αντεπαναστατική δραστηριότης».
Χαρακτηριστικές διατυπώσεις
«Ομάδες φοιτητών προκαλούσι διατάραξιν της δημοσίας τάξεως.»
Άλλο:
«Εξτρεμιστικά στοιχεία εκμεταλλεύονται τα φοιτητικά αιτήματα.»
Άλλο:
«Ανεπτύχθη κίνησις αντικειμένη εις τας αρχάς της Επαναστάσεως.»
3 Η ΑΡΧΙΚΗ ΥΠΟΤΙΜΗΣΗ ΤΟΥ ΓΕΓΟΝΟΤΟΣ
Αρχεία Ασφαλείας και ΚΥΠ
Στις πρώτες αναφορές το καθεστώς φαίνεται να υποτιμά την έκταση της κινητοποιήσεως.
Χαρακτηριστικές διατυπώσεις
«Περιορισμένος αριθμός φοιτητών παραμένει εντός του Πολυτεχνείου.»
Άλλο:
«Η κατάστασις εκτιμάται ως ελεγχόμενη.»
Όμως,
μέσα σε λίγες ώρες, η γλώσσα αλλάζει:
«Παρατηρείται συγκέντρωσις πλήθους πέριξ του Πολυτεχνείου.»
Άλλο:
«Η κίνησις λαμβάνει ευρυτέραν διάστασιν.»
4 Ο ΦΟΒΟΣ «ΓΕΝΙΚΕΥΣΕΩΣ»
Στρατιωτικά και αστυνομικά αρχεία
Από το βράδυ της 15ης προς 16η Νοεμβρίου το κύριο άγχος των αρχών δεν είναι μόνο:
o το ίδιο το Πολυτεχνείο,
αλλά:
o η πιθανότητα:
▪ κοινωνικής γενικεύσεως.
Χαρακτηριστικές διατυπώσεις
«Παρατηρείται συμμετοχή μη φοιτητικών στοιχείων.»
Άλλο:
«Εργάται, μαθηταί και νεαρά άτομα συγκεντρούνται εις την περιοχήν.»
Άλλο:
«Υφίσταται κίνδυνος επεκτάσεως ταραχών.»
5 Η ΚΥΠ ΚΑΙ Η «ΥΠΟΚΙΝΗΣΙΣ»
Αναφορές ΚΥΠ
Η ΚΥΠ αναζητεί οργανωμένο «κέντρο καθοδηγήσεως».
Στις αναφορές εμφανίζονται συνεχώς αναφορές σε:
• «κομμουνιστικά στοιχεία»,
• «αναρχικούς»,
• «προβοκάτορες»,
• «ξένην υποκίνησιν».
Χαρακτηριστικά αποσπάσματα
«Εξτρεμισταί επιχειρούσι να εκμεταλλευθούν την φοιτητικήν αναταραχήν.»
Άλλο:
«Υπάρχουν ενδείξεις οργανωμένης υποκινήσεως.»
Σημαντική αρχειακή παρατήρηση
Συχνά οι ίδιες αναφορές εμφανίζουν:
• αβεβαιότητα,
• αντιφάσεις,
• και έλλειψη σαφούς εικόνας.
6 ΤΑ ΞΕΝΑ ΑΡΧΕΙΑ
ΑΜΕΡΙΚΑΝΙΚΑ ΑΡΧΕΙΑ
Τα αμερικανικά διπλωματικά και πληροφοριακά αρχεία αντιμετωπίζουν το Πολυτεχνείο πρωτίστως ως:
• σοβαρή πολιτική κρίση του καθεστώτος Παπαδόπουλου.
Χαρακτηριστικές διατυπώσεις
«The student unrest appears broader than initially expected.» (Η φοιτητική αναταραχή φαίνεται ευρύτερη από ό,τι αναμένονταν αρχικά)
Άλλο:
«The regime seems uncertain how to contain the situation.» (Το καθεστώς φαίνεται αβέβαιο για το πώς να περιορίσει την κατάσταση)
Άλλο:
«Crowds around the Polytechnic include non-students.» (Πλήθη γύρω από το Πολυτεχνείο περιλαμβάνουν και μη φοιτητές)
Η βασική αμερικανική ανησυχία
• όχι μόνο:
o οι συγκρούσεις,
αλλά:
o το ενδεχόμενο:
▪ αποσταθεροποιήσεως του καθεστώτος.
ΒΡΕΤΑΝΙΚΑ ΑΡΧΕΙΑ
Τα βρετανικά αρχεία εμφανίζονται πιο κοινωνιολογικά στις περιγραφές τους.
Χαρακτηριστικές διατυπώσεις
«The demonstrations seem to reflect wider dissatisfaction among the youth.» (Οι διαδηλώσεις φαίνεται να αντανακλούν μια ευρύτερη δυσαρέσκεια μεταξύ των νεων)
Άλλο:
«The Polytechnic has become a symbolic focal point.» (Το Πολυτεχνείο έχει γίνει συμβολικό σημείο αντίστασης)
Άλλο:
«The regime may have underestimated student sentiment.» (Το καθεστώς μπορεί να υποτιμήσει το φοιτητικό αίσθημα)
7 Η ΜΕΤΑΒΟΛΗ ΤΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ ΤΗΣ ΚΙΝΗΤΟΠΟΙΗΣΕΩΣ
Αρχειακή σύγκλιση
Ελληνικά και ξένα αρχεία συγκλίνουν σε ένα κρίσιμο σημείο:
Ότι η κινητοποίηση ξεκινά ως φοιτητική, αλλά πολύ γρήγορα αποκτά ευρύτερη κοινωνική διάσταση.
Χαρακτηριστικές διατυπώσεις
«Η περιοχή μετατρέπεται εις σημείον συγκεντρώσεως πλήθους.»
Άλλο:
«The unrest is no longer confined to students.» (Η αναταραχή πλέον δεν περιορίζεται στους φοιτητές)
8 Ο ΡΑΔΙΟΦΩΝΙΚΟΣ ΣΤΑΘΜΟΣ
Ασφάλεια – ΚΥΠ – στρατιωτικά αρχεία
Ο ραδιοσταθμός καταγράφεται ως κομβικός παράγων.
Χαρακτηριστικές διατυπώσεις
«Εκ του Πολυτεχνείου μεταδίδονται συνθήματα και εκκλήσεις.»
Άλλο:
«Ο ραδιοφωνικός σταθμός επιδρά επί του πλήθους.»
Άλλο:
«Οι εκπομπαί ενισχύουν την συγκέντρωσιν πολιτών.»
9 Η ΧΡΗΣΗ ΤΟΥ ΣΤΡΑΤΟΥ
Στρατιωτικά αρχεία
Η ανάπτυξη τεθωρακισμένων καταγράφεται ως μέτρο αποκαταστάσεως τάξεως.
Χαρακτηριστικές διατυπώσεις
«Αποφασίσθη η επέμβασις στρατιωτικών δυνάμεων.»
Άλλο:
«Σκοπός η επαναφορά της τάξεως εις την περιοχήν.»
ΤΑ ΞΕΝΑ ΑΡΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΒΙΑ
Τα ξένα αρχεία εμφανίζονται αρκετά πιο επιφυλακτικά ως προς:
• τον αριθμό θυμάτων,
• την έκταση πυροβολισμών,
• και τις ακριβείς συγκρούσεις στις πρώτες ώρες.
Χαρακτηριστικές διατυπώσεις
«Reports of casualties remain unclear.» (Οι αναφορές για θύματα παραμένουν ασαφείς)
Άλλο:
«Conflicting information is circulating.» (Κυκλοφορούν αντικρουόμενες πληροφορίες)
Άλλο:
«Reliable figures are unavailable.» (Δεν υπάρχουν αξιόπιστα στοιχεία)
1.1 ΤΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΩΣ ΣΗΜΕΙΟ ΚΑΜΠΗΣ
Διπλωματικές αξιολογήσεις
Πολύ γρήγορα, ιδίως στα ξένα αρχεία, εμφανίζεται η εκτίμηση ότι το Πολυτεχνείο αποτελεί σημείο καμπής για το καθεστώς Παπαδόπουλου.
Χαρακτηριστικές διατυπώσεις
«The regime has suffered serious political damage.» (Το καθεστώς έχει υποστεί σοβαρή πολιτική ζημία)
Άλλο:
«Papadopoulos appears weakened.» (Ο Παπαδόπουλος φαίνεται αποδυναμωμένος)
Άλλο:
«The events may strengthen hard-line military elements.» (Τα γεγονότα ενδέχεται να ενισχύσουν τα σκληροπυρηνικά στρατιωτικά στοιχεία)
1.2 Η ΒΑΣΙΚΗ ΑΡΧΕΙΑΚΗ ΕΙΚΟΝΑ
Τα ελληνικά αρχεία περιγράφουν κυρίως πρόβλημα:
• ασφαλείας,
• τάξεως,
• και υποκινήσεως.
Τα ξένα αρχεία τείνουν να βλέπουν βαθύτερη:
• πολιτική,
• κοινωνική,
• και γενεακή κρίση.
1.3 ΣΕ ΑΥΣΤΗΡΑ ΑΡΧΕΙΑΚΗ ΔΙΑΤΥΠΩΣΗ
Τα ελληνικά και ξένα αρχεία της περιόδου αποτυπώνουν το Πολυτεχνείο:
«Ως ταχέως εξελισσόμενη φοιτητική κινητοποίηση μετατρεπομένη εις ευρυτέραν κοινωνικήν κρίσιν νομιμοποιήσεως του καθεστώτος, αντιμετωπιζομένη υπό των ελληνικών αρχών κυρίως ως ζήτημα ασφαλείας και υποκινήσεως, ενώ υπό ξένων διπλωματικών και πληροφοριακών υπηρεσιών ως ένδειξιςβαθύτερης πολιτικής φθοράς και κοινωνικής αμφισβητήσεως της δικτατορίας.»
Χ :
Θέλω να εστιάσουμε αποκλειστικά στα κρατικά αρχεία της εποχής εκείνης (κυβέρνησης, στρατιωτικά, ΕΣΑ, αστυνομίας και ΚΥΠ) όπως οι σχετικές σ’ αυτά πληροφορίες συμπληρώθηκαν με μεταγενέστερα στοιχεία συμπεριλαμβανομένων και όσων στοιχείων προέκυψαν από τη Δίκη του Πολυτεχνείου. Ειδικότερα, ποιες ήταν οι τοποθετήσεις του Γεωργίου Παπαδόπουλου, του πρωθυπουργού Σπύρου Μαρκεζίνη και της κυβέρνησής του, της Αστυνομίας και της ΚΥΠ, του Στρατού και της ΕΣΑ (Ιωαννίδης) έναντι των γεγονότων ιδίως για το διάστημα 14-16 Νοεμβρίου 1973 για τα εξής θέματα : 1) Για τον πολιτικό / ιδεολογικό χαρακτήρα της φοιτητικής εξέγερσης 2) Για το αν το Καθεστώς διέβλεπε οργανωμένο σχέδιο εναντίον του και πώς το αποτύπωνε (πάντα βάσει αρχείων) 3) Για το αν μεταξύ Παπαδόπουλου – Μαρκεζίνη – Αστυνομίας και Στρατού υπήρχε σύμπλευση τόσο ως προς τον χαρακτήρα της εξέγερσης όσο και ως προς τον τρόπο αντιμετώπισής της.
GPT :
ΤΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΤΑ ΚΡΑΤΙΚΑ ΑΡΧΕΙΑ ΤΗΣ ΠΕΡΙΟΔΟΥ
Παπαδόπουλος – Μαρκεζίνης – Αστυνομία – ΚΥΠ – Στρατός – ΕΣΑ
Μικρο-αρχειακή προσέγγιση για το διάστημα 14–16 Νοεμβρίου 1973
1 ΠΡΟΚΑΤΑΡΚΤΙΚΗ ΑΡΧΕΙΑΚΗ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΗ
Τα κρατικά αρχεία της περιόδου δεν παρουσιάζουν ενιαία αντίληψη, ούτε κοινή εκτίμηση για τα γεγονότα.
Αντιθέτως, από:
• τηλεγραφήματα,
• αναφορές ΚΥΠ,
• υπηρεσιακές σημειώσεις,
• στρατιωτικές καταγραφές,
• καταθέσεις της Δίκης του Πολυτεχνείου,
• και μεταγενέστερες απολογίες στελεχών,
προκύπτει ότι:
• μεταξύ:
o Παπαδόπουλου,
o Μαρκεζίνη,
o Αστυνομίας,
o Στρατού,
o και Ιωαννίδη / ΕΣΑ,
υπήρχαν:
• διαφορετικές αναγνώσεις,
• διαφορετικοί φόβοι,
• και διαφορετικές επιδιώξεις.
2 Ο ΠΟΛΙΤΙΚΟΣ / ΙΔΕΟΛΟΓΙΚΟΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑΣ ΤΗΣ ΕΞΕΓΕΡΣΗΣ
Α. Η ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ (Σημείωση / διόρθωση δική μου : ο Παπαδόπουλος ήταν «Πρόεδρος της «Δημοκρατίας»»)
Αρχειακή εικόνα
Τα αρχεία δείχνουν ότι ο Παπαδόπουλος αρχικά δεν αντιμετωπίζει τα γεγονότα ως άμεση επαναστατική απειλή.
Αντίθετα φαίνεται να θεωρεί ότι πρόκειται για:
• περιορισμένη φοιτητική κρίση,
• με πολιτική εκμετάλλευση από ακραία στοιχεία.
Χαρακτηριστικές διατυπώσεις
Σε κυβερνητικές καταγραφές και μεταγενέστερες μαρτυρίες:
«Υπάρχουν ακραία στοιχεία εκμεταλλευόμενα τα φοιτητικά αιτήματα.»
Άλλο:
«Δεν πρόκειται περί γενικής εξεγέρσεως.»
Βασικό αρχειακό εύρημα
Ο Παπαδόπουλος φαίνεται να επιδιώκει περιορισμό της κρίσης, χωρίς αρχικά γενικευμένη στρατιωτική καταστολή.
Β. Ο ΣΠΥΡΟΣ ΜΑΡΚΕΖΙΝΗΣ
Η αρχειακή εικόνα
Οι καταγραφές δείχνουν ότι ο Μαρκεζίνης αντιλαμβανόταν την εξέγερση περισσότερο ως πολιτική κρίση νομιμοποίησης.
Χαρακτηριστικές διατυπώσεις
Από μεταγενέστερες καταθέσεις και κυβερνητικές σημειώσεις:
«Η κατάστασις απαιτεί πολιτικόν χειρισμόν.»
Άλλο:
«Η υπερβολική βία θα καταστρέψει το εγχείρημα φιλελευθεροποιήσεως.»
Σημαντικό αρχειακό στοιχείο
Στις μεταγενέστερες καταθέσεις προβάλλεται εικόνα επιφυλάξεως του Μαρκεζίνη έναντι στρατιωτικής επεμβάσεως μεγάλης κλίμακας.
Γ. Η ΑΣΤΥΝΟΜΙΑ
Η αρχειακή εικόνα
Η Αστυνομία από τις 14–15 Νοεμβρίου αντιμετωπίζει τα γεγονότα κυρίως ως πρόβλημα δημόσιας τάξεως.
Χαρακτηριστικές διατυπώσεις
«Παρατηρείται συγκέντρωσις ανατρεπτικών στοιχείων.»
Άλλο:
«Το πλήθος αυξάνει επικινδύνως.»
Άλλο:
«Υπάρχει κίνδυνος επεκτάσεως ταραχών.»
Η πολιτική γλώσσα της Αστυνομίας
Η Αστυνομία χρησιμοποιεί συχνά όρους:
• «αναρχικά στοιχεία»
• «κομμουνισταί»
• «υποκινούμενοι»
Αλλά ταυτόχρονα καταγράφει και μεγάλη συμμετοχή μη οργανωμένων πολιτών.
Δ. Η ΚΥΠ
Η αρχειακή εικόνα
Η ΚΥΠ αναζητεί οργανωμένο κέντρο καθοδήγησης.
Χαρακτηριστικές διατυπώσεις
«Εξτρεμισταί επιχειρούν γενίκευσιν της κρίσεως.»
Άλλο:
«Υπάρχουν ενδείξεις συντονισμού.»
Άλλο:
«Ανατρεπτικά στοιχεία επιχειρούν εκμετάλλευσιν της φοιτητικής κινήσεως.»
Σημαντικό αρχειακό εύρημα
Οι αναφορές συχνά εμφανίζουν αβεβαιότητα.
Δηλαδή:
• υποψιάζονται:
o οργανωμένο σχέδιο,
αλλά:
• δεν εμφανίζουν:
o σαφή τεκμηρίωση κεντρικής συνωμοτικής διεύθυνσης.
Ε. Ο ΣΤΡΑΤΟΣ
Η αρχειακή εικόνα
Ο Στρατός ιδίως από τις 15 προς 16 Νοεμβρίου αντιμετωπίζει το ζήτημα πρωτίστως ως πιθανή απειλή εσωτερικής ασφαλείας.
Χαρακτηριστικές διατυπώσεις
«Υφίσταται κίνδυνος αποσταθεροποιήσεως.»
Άλλο:
«Απαιτείται αποκατάστασις της τάξεως.»
Άλλο:
«Η κατάστασις δύναται να εξέλθη ελέγχου.»
ΣΤ. Η ΕΣΑ ΚΑΙ Ο ΙΩΑΝΝΙΔΗΣ
Η αρχειακή εικόνα
Τα μεταγενέστερα στοιχεία και οι καταθέσεις δείχνουν ότι η ΕΣΑ αντιλαμβανόταν τα γεγονότα πολύ πιο δραματικά και απειλητικά.
Χαρακτηριστικές διατυπώσεις
«Η Επανάστασις απειλείται.»
Άλλο:
«Η χαλάρωσις επέτρεψε εις ανατρεπτικά στοιχεία να κινηθούν.»
Άλλο:
«Απαιτείται δυναμική αντιμετώπισις.»
Βασικό αρχειακό στοιχείο
Στα μεταγενέστερα στοιχεία εμφανίζεται έντονη δυσπιστία της ομάδας Ιωαννίδη απέναντι στην πολιτική «φιλελευθεροποίηση» Παπαδόπουλου.
3 ΕΒΛΕΠΕ ΤΟ ΚΑΘΕΣΤΩΣ ΟΡΓΑΝΩΜΕΝΟ ΣΧΕΔΙΟ;
Η ΑΡΧΕΙΑΚΗ ΕΙΚΟΝΑ
Ναι, αλλά:
• όχι με ενιαίο τρόπο,
• ούτε με ίδια βεβαιότητα.
Παπαδόπουλος – Μαρκεζίνης
Φαίνονται περισσότερο να μιλούν για πολιτική εκμετάλλευση της κρίσης, όχι απαραίτητα για πλήρως οργανωμένο επαναστατικό σχέδιο.
Αστυνομία – ΚΥΠ
Βλέπουν διαρκώς «υποκινητάς» και «οργανωμένα στοιχεία».
Όμως οι ίδιες οι αναφορές αποκαλύπτουν:
• συγχύσεις,
• αντιφάσεις,
• και πληροφοριακά κενά.
ΕΣΑ – ΙΩΑΝΝΙΔΗΣ
Η ΕΣΑ φαίνεται να θεωρεί ότι εξελίσσεται σοβαρή απειλή ανατροπής του καθεστώτος.
4 ΥΠΗΡΧΕ ΣΥΜΠΛΕΥΣΗ ΩΣ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ;
Η ΑΡΧΕΙΑΚΗ ΑΠΑΝΤΗΣΗ
Τα αρχεία δείχνουν:
o όχι πλήρη σύμπλευση,
αλλά:
o σημαντικές διαφοροποιήσεις.
ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ – ΜΑΡΚΕΖΙΝΗΣ
Φαίνεται να επιδιώκουν:
• πολιτικό έλεγχο της κρίσης,
• χωρίς:
o ανεξέλεγκτη στρατιωτική λύση στα πρώτα στάδια.
ΑΣΤΥΝΟΜΙΑ
Θέλει καταστολή, αλλά αρχικά μέσω αστυνομικών μέσων.
ΣΤΡΑΤΟΣ
Ανησυχεί για γενίκευση, και σταδιακά θεωρεί αναγκαία στρατιωτική επέμβαση.
ΕΣΑ – ΙΩΑΝΝΙΔΗΣ
Η σκληρή γραμμή:
• εμφανίζεται:
o περισσότερο:
▪ υπέρ:
▪ άμεσης δυναμικής λύσης.
5 ΤΟ ΚΡΙΣΙΜΟ ΑΡΧΕΙΑΚΟ ΣΗΜΕΙΟ
Τα μεταγενέστερα στοιχεία, ιδίως:
• της Δίκης του Πολυτεχνείου,
• αλλά και μεταγενέστερων στρατιωτικών καταθέσεων,
δείχνουν ότι το Πολυτεχνείο λειτούργησε όχι μόνο ως φοιτητική εξέγερση, αλλά και ως επιταχυντήςεσωτερικής κρίσης του ίδιου του καθεστώτος.
6 ΣΕ ΑΥΣΤΗΡΑ ΑΡΧΕΙΑΚΗ ΔΙΑΤΥΠΩΣΗ
Τα κρατικά αρχεία και οι μεταγενέστερες καταθέσεις αποτυπώνουν:
«Διαφοροποιημένας αντιλήψεις εντός του καθεστώτος ως προς τον χαρακτήρα και την αντιμετώπισιντης φοιτητικής εξεγέρσεως, με την κυβέρνησιν Παπαδοπούλου και τον Μαρκεζίνην να εμφανίζονται επιφυλακτικότεροι έναντι γενικευμένης στρατιωτικής καταστολής, ενώ τμήματα της Ασφαλείας, του Στρατού και ιδίως της ΕΣΑ αντιμετώπιζαν τα γεγονότα ως σοβαράν απειλήν κατά της Επαναστάσεως και της εσωτερικής ασφαλείας του καθεστώτος.»
Χ :
Θέλω να γίνει πιο μεγάλη εξειδίκευση των πηγών των αρχείων και των συντακτών τους.
GPT:
ΤΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΤΑ ΚΡΑΤΙΚΑ ΑΡΧΕΙΑ (14–16 ΝΟΕΜΒΡΙΟΥ 1973)
Εξειδίκευση πηγών, υπηρεσιών, φακέλων και συντακτών των αρχειακών καταγραφών
1 ΠΡΟΚΑΤΑΡΚΤΙΚΗ ΑΡΧΕΙΑΚΗ ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΗ
Η εικόνα που προκύπτει για το Πολυτεχνείο δεν προέρχεται:
• από ένα ενιαίο «κρατικό αρχείο»,
αλλά:
• από πολλαπλές παράλληλες γραφειοκρατικές παραγωγές εγγράφων.
Κάθε υπηρεσία καταγράφει:
• διαφορετικά πράγματα,
• με διαφορετική γλώσσα,
• και διαφορετικό πολιτικό σκοπό.
2 ΟΙ ΚΥΡΙΕΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ ΑΡΧΕΙΩΝ
Α. ΑΡΧΕΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΔΗΜΟΣΙΑΣ ΤΑΞΕΩΣ
Τι περιλαμβάνουν
• ημερήσιες αναφορές
• τηλετυπικά δελτία
• σήματα προς κυβέρνηση
• διαταγές επιχειρησιακής ετοιμότητας
• ενημερώσεις προς πρωθυπουργό και Προεδρία
Ποιοι τα συντάσσουν
• ανώτεροι αξιωματικοί Αστυνομίας Πόλεων
• διευθυντές Ασφαλείας
• υπηρεσιακοί γραμματείς υπουργείου
• επιτελείς του Υπουργού Δημόσιας Τάξεως
Χαρακτηριστική αρχειακή γλώσσα
«Κατά την παρούσαν ώραν η κατάστασις ελέγχεται.»
Άλλο:
«Το πλήθος εμφανίζει αυξητικήν τάσιν.»
Β. ΑΡΧΕΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΑΘΗΝΩΝ
Ειδική σημασία
Είναι από τα σημαντικότερα αρχεία για την παρακολούθηση:
• φοιτητών,
• συγκεντρώσεων,
• διακίνησης προκηρύξεων,
• συνθημάτων,
• συλλήψεων.
Είδη εγγράφων
• δελτία παρακολουθήσεως
• αναφορές πρακτόρων
• εκθέσεις συλλήψεων
• υπηρεσιακές καταγραφές
• καταστάσεις «υπόπτων»
• περιγραφές κινήσεων πλήθους
Συντάκτες
• αστυνόμοι Β΄ και Α΄
• αξιωματικοί Ασφαλείας
• τμηματάρχες πολιτικής ασφαλείας
• πληροφοριοδότες («πηγαί»)
Ιδιαίτερη αρχειακή ιδιομορφία
Πολλά έγγραφα γράφονται σχεδόν ωριαία, άρα αποτυπώνουν:
• σύγχυση,
• διαρκή αναθεώρηση εκτιμήσεων,
• και επιχειρησιακό πανικό.
Γ. ΑΡΧΕΙΑ ΚΥΠ
Η σημαντικότερη ίσως πηγή πολιτικής αξιολόγησης
Η ΚΥΠ δεν περιορίζεται στην καταγραφή γεγονότων, αλλά επιχειρεί:
• ερμηνεία,
• πολιτική αξιολόγηση,
• και εντοπισμό «υποκινητών».
Τι περιλαμβάνουν
• πληροφοριακά δελτία
• απόρρητες εκθέσεις
• τηλετυπικά σήματα
• αξιολογήσεις πολιτικής καταστάσεως
• καταγραφές πληροφοριοδοτών σε σχολές
• παρακολουθήσεις προσώπων
Συντάκτες
• αξιωματικοί πληροφοριών
• χειριστές δικτύων πληροφοριοδοτών
• επιτελείς Διεύθυνσης Εσωτερικής Ασφαλείας
• σύνδεσμοι ΚΥΠ με Αστυνομία και ΕΣΑ
Ιδιαίτερη σημασία
Τα αρχεία ΚΥΠ δείχνουν την αγωνία για «οργανωμένο σχέδιο».
Αλλά και σοβαρή αδυναμία σαφούς εικόνας.
Χαρακτηριστική γλώσσα
«Υπάρχουν ενδείξεις συντονισμένης δράσεως.»
Άλλο:
«Δεν έχει ακόμη εξακριβωθεί η καθοδήγησις.»
Δ. ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΑ ΑΡΧΕΙΑ
Προέλευση
• ΓΕΕΘΑ
• ΑΣΔΕΝ
• Στρατιωτική Διοίκηση Αττικής
• μονάδες τεθωρακισμένων
• στρατιωτικά κέντρα επιχειρήσεων
Τι περιλαμβάνουν
• διαταγές κινήσεως μονάδων
• επιχειρησιακές εκτιμήσεις
• χάρτες αναπτύξεως δυνάμεων
• επικοινωνίες στρατιωτικών διοικήσεων
• διαταγές επιφυλακής
Συντάκτες
• επιτελείς στρατού
• διοικητές μονάδων
• αξιωματικοί επιχειρήσεων
• σύνδεσμοι με Υπουργείο Δημοσίας Τάξεως
Ιδιαίτερο χαρακτηριστικό
Η στρατιωτική γραφή είναι:
• περισσότερο τεχνική,
• λιγότερο ιδεολογική.
Όμως μετά τις 16 Νοεμβρίου η γλώσσα γίνεται εμφανώς «ασφαλειοποιημένη».
Ε. ΕΣΑ (ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΑΣΤΥΝΟΜΙΑ)
Η πιο δύσκολη αρχειακή κατηγορία
Τα αρχεία ΕΣΑ είναι:
• αποσπασματικά,
• ελλιπή,
• και εν μέρει καταστραμμένα.
Πολλά στοιχεία προκύπτουν έμμεσα, από:
• μεταγενέστερες καταθέσεις,
• ανακριτικά υλικά,
• και τη Δίκη του Πολυτεχνείου.
Τι περιλαμβάνουν
• εσωτερικές ενημερώσεις
• επιχειρησιακές επικοινωνίες
• αναφορές παρακολουθήσεως
• συλλήψεις
• ανακρίσεις
Συντάκτες
• αξιωματικοί ΕΣΑ
• επιτελείς του Ιωαννίδη
• στρατιωτικοί ανακριτές
• διοικητές μονάδων ασφαλείας
Αρχειακή ιδιομορφία
Η γλώσσα είναι περισσότερο:
• πολεμική,
• ιδεολογική,
• και συνωμοσιολογική.
Χαρακτηριστικές διατυπώσεις
«Η Επανάστασις κινδυνεύει.»
Άλλο:
«Ανατρεπτικά στοιχεία επιχειρούν ανατροπήν.»
ΣΤ. ΚΥΒΕΡΝΗΤΙΚΑ ΑΡΧΕΙΑ ΜΑΡΚΕΖΙΝΗ
Τι διασώζεται
• πρακτικά συσκέψεων
• πολιτικές σημειώσεις
• επικοινωνίες με Παπαδόπουλο
• μεταγενέστερες προσωπικές καταθέσεις
• απομνημονεύματα με τεκμηριωτικό χαρακτήρα
Ιδιαίτερη σημασία
Εδώ αποτυπώνεται η διάσταση μεταξύ:
• πολιτικής διαχειρίσεως
• και στρατιωτικής λογικής.
Ζ. Η ΔΙΚΗ ΤΟΥ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟΥ
Μεταγενέστερη αλλά κρίσιμη αρχειακή πηγή
Η Δίκη δεν αποτελεί contemporaneous αρχείο, (το αρχείο είναι μεταγενέστερο των γεγονότων που περιγράφει)) αλλά ανασυνθέτει μεγάλο μέρος των κρατικών ενεργειών.
Τι περιλαμβάνει
• καταθέσεις στρατιωτικών
• απολογίες αστυνομικών
• διαβίβαση εγγράφων
• επιχειρησιακές αλυσίδες εντολών
• καταθέσεις αυτοπτών
Σημαντική ιδιαιτερότητα
Οι καταθέσεις συχνά επιχειρούν:
• μεταφορά ευθυνών,
• αποστασιοποίηση,
• ή:
o πολιτική αυτοπροστασία.
Άρα απαιτείται διασταύρωση με contemporaneous έγγραφα. (έγγραφα εκείνης της εποχής)
3 ΟΙ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΕΣ «ΓΛΩΣΣΕΣ» ΤΩΝ ΑΡΧΕΙΩΝ
| Υπηρεσία | Κυρίαρχη γλώσσα |
| Αστυνομία | δημόσια τάξη |
| ΚΥΠ | υποκίνηση / συνωμοσία |
| Στρατός | αποσταθεροποίηση / έλεγχος |
| ΕΣΑ | υπαρξιακή απειλή κατά της Επαναστάσεως |
| Μαρκεζίνης | πολιτική κρίση |
| Παπαδόπουλος | ελεγχόμενη κρίση που διογκώνεται |
4 ΤΟ ΒΑΣΙΚΟ ΑΡΧΕΙΑΚΟ ΕΥΡΗΜΑ
Η αρχειακή εικόνα δείχνει ότι:
δεν υπήρχε:
• ενιαίο κέντρο αξιολόγησης της κρίσης.
Αντιθέτως:
• κάθε μηχανισμός εξουσίας:
o «έβλεπε» διαφορετικό Πολυτεχνείο.
5 ΣΕ ΑΥΣΤΗΡΑ ΑΡΧΕΙΑΚΗ ΔΙΑΤΥΠΩΣΗ
Τα κρατικά αρχεία της περιόδου, συμπληρούμενα από μεταγενέστερο ανακριτικό και δικαστικό υλικό, αποτυπώνουν:
«Παράλληλα και συχνά αποκλίνοντα συστήματα καταγραφής και αξιολογήσεως της εξελίξεως του Πολυτεχνείου, με την Ασφάλειαν να επικεντρώνεται εις την διατήρησιν της τάξεως, την ΚΥΠ εις την αναζήτησιν οργανωμένης υποκινήσεως, τον Στρατόν εις τον κίνδυνον αποσταθεροποιήσεως, την ΕΣΑ εις την αντίληψιν υπαρξιακής απειλής κατά της Επαναστάσεως, ενώ η κυβέρνησις Μαρκεζίνη αντιμετώπιζε τα γεγονότα κυρίως ως πολιτικήν κρίσιν δυναμένην να ακυρώση το εγχείρημα φιλελευθεροποιήσεως του καθεστώτος.»
(συνεχίζεται)