Στην αρχαία ελληνική γραμματεία, όταν αναφερόμαστε στον Αρισταίο,
πρέπει να κάνουμε μια σημαντική διευκρίνιση για να είμαστε απόλυτα ακριβείς με τις πηγές, καθώς υπάρχουν δύο διαφορετικές παραδόσεις που τον συνδέουν με τη Γαία:
Απο το arxaiaellinika.gr
- Ο Γίγαντας Αρισταίος (Ο βιολογικός γιος της Γαίας): Μια πολύ σπάνια εκδοχή αναφέρει έναν Γίγαντα με το όνομα Αρισταίος, ο οποίος, όπως όλοι οι Γίγαντες, γεννήθηκε από το αίμα του Ουρανού που έπεσε πάνω στη Γαία. Σύμφωνα με ορισμένους αρχαίους σχολιαστές (όπως η Σούδα), ήταν ο μόνος Γίγαντας που επέζησε από τη Γιγαντομαχία.
- Ο Θεός/Ήρωας Αρισταίος (Ο “τρόφιμος” και θετός γιος της Γαίας):Αυτός είναι ο διάσημος Αρισταίος της μυθολογίας, ο προστάτης της γεωργίας, της μελισσοκομίας και της τυροκομίας. Βιολογικά ήταν γιος του Απόλλωνα και της νύμφης Κυρήνης. Ωστόσο, η Γαία ήταν αυτή που τον ανέθρεψε, τον θήλασε και τον έκανε αθάνατο, λειτουργώντας ουσιαστικά ως θετή του μητέρα.
Λόγω της τεράστιας σημασίας του δεύτερου, η βιβλιογραφία εστιάζει κυρίως σε αυτόν τον Αρισταίο και στο πώς η Γαία τον μετέτρεψε σε θεό.
2. Το Αρχαίο Ελληνικό Κείμενο: Η Παράδοση του Αρισταίου στη Γαία
Το σπουδαιότερο και παλαιότερο κείμενο που περιγράφει πώς η Γαία πήρε στα χέρια της τον Αρισταίο είναι ο 9ος Πυθιόνικος του Πινδάρου (γραμμένος το 474 π.Χ.). Εκεί περιγράφεται η στιγμή που ο Ερμής παραδίδει το βρέφος στη Γαία.
Πίνδαρος, Πυθιόνικοι (9.59-65)
Αρχαίο Κείμενο (Αυτούσιο): «…τόθι παιδα τέξεται, όν κλυτός Ερμας ευθρόνοις Ώραισι καί Γαία ανελών φίλας υπό ματέρος οίσει. ταί δ’ επιγουνίδιον θηκάμεναι βρέφος νέκταρ εν χείλεσσι καί αμβροσίαν στάξοντι, θήσονταί τέ νιν αθάνατον, Ζηνα καί αγνόν Απόλλων’, ανδράσι χάρμα φίλοις, άγχιστον οπάονα μήλων, Αγρέα καί Νόμιον, τοις δ’ Αρισταιον καλειν.»
Απόδοση / Ερμηνεία:
«Εκεί (η Κυρήνη) θα γεννήσει ένα παιδί, το οποίο ο ξακουστός Ερμής, παίρνοντάς το από την αγαπημένη του μητέρα, θα το φέρει στις καλλίθρονες Ώρες και στη Γαία. Εκείνες θα βάλουν το βρέφος στα γόνατά τους, θα στάξουν στα χείλη του νέκταρ και αμβροσία και θα τον κάνουν αθάνατο, ώστε να είναι για τους ανθρώπους ένας Δίας και ένας αγνός Απόλλωνας, προστάτης των κοπαδιών, που άλλοι θα τον λένε Αγρέα και Νόμιο, και άλλοι Αρισταίο.»
Συμπέρασμα Κειμένου: Η Γαία, δίνοντας του νέκταρ και αμβροσία (τροφές των θεών), του στερεί την ανθρώπινη θνητότητα και τον «ξαναγεννά» ως ισχυρό θεό της φύσης.
3. Η Δράση του Αρισταίου και τα Δώρα του στην Ανθρωπότητα
Ως πλάσμα άμεσα συνδεδεμένο με τη Γη (Γαία), ο Αρισταίος αποτέλεσε τον μεγαλύτερο ευεργέτη των ανθρώπων της υπαίθρου. Ο Διόδωρος ο Σικελιώτηςστο έργο του μας δίνει “τα πάντα” γύρω από το τι δίδαξε στους ανθρώπους.
Διόδωρος Σικελιώτης, Ιστορική Βιβλιοθήκη (Βιβλίο 4.81.1 – 4.81.3)
Αρχαίο Κείμενο (Απόσπασμα): «Αρισταιος ην υιός Απόλλωνος καί Κυρήνης… μαθόντα δ’ αυτόν παρά Νυμφων τήν τε του γάλακτος πηξιν καί τήν κατασκευήν των σμηνων, έτι δέ των ελαιων τήν κατεργασίαν, διδάξαι τούς ανθρώπους πρωτον…»
Τι μας λέει η ιστορική πηγή:
Ο Αρισταίος (αφού ανατράφηκε από τη Γαία και τις Νύμφες) δίδαξε στους ανθρώπους:
- Την πήξη του γάλακτος (Τυροκομία): Πώς να φτιάχνουν τυρί.
- Την κατασκευή κυψελών (Μελισσοκομία): Το πώς να δαμάζουν τις μέλισσες και να παίρνουν το μέλι (ήταν ο πρώτος μελισσοκόμος).
- Την κατεργασία της ελιάς (Ελαιουργία): Πώς να βγάζουν ελαιόλαδο.
4. Ο Μύθος των Μελισσών (Βουγονία) και η Συγχώρεση
Μια από τις πιο διάσημες ιστορίες του Αρισταίου σώζεται από τον Βιργίλιο (στα Γεωργικά) και συνδέεται έμμεσα με τη δύναμη της Γης. Ο Αρισταίος, κυνηγώντας τη νύμφη Ευρυδίκη, προκάλεσε άθελά του τον θάνατό της (την δάγκωσε φίδι). Ως τιμωρία, οι Νύμφες σκότωσαν όλες τις μέλισσές του. Απελπισμένος, ζήτησε βοήθεια. Η μητέρα του τον συμβούλεψε να θυσιάσει βόδια και να αφήσει τα κουφάρια τους πάνω στη Γαία (το χώμα). Από τα σάπια σώματα των βοδιών ξεπήδησε ένα νέο, τεράστιο σμήνος μελισσών. Αυτό το αρχαίο μοτίβο ονομάζεται «Βουγονία» και συμβολίζει την ικανότητα της Γαίας να γεννά ζωή μέσα από τον θάνατο.
Η Αποτροπή του Καύσωνα και η Σωτηρία της Γης (Απολλώνιος ο Ρόδιος)
Αν η Γαία τον έκανε αθάνατο, ο Αρισταίος ανταπέδωσε το δώρο σώζοντας την ίδια τη Γη (τα νησιά του Αιγαίου) από την απόλυτη ξηρασία. Όταν το άστρο του Σείριου έκαιγε τις Κυκλάδες (προκαλώντας λοιμό και καταστρέφοντας τη γη), ο Αρισταίος πήγε στην Κέα (Τζια), έχτισε βωμό και έφερε τους δροσερούς ανέμους (τα Μελτέμια).
Το αυτούσιο αρχαίο κείμενο είναι από τα Αργοναυτικά:
Απολλώνιος Ρόδιος, Αργοναυτικά (Βιβλίο 2, στ. 522-527) Αρχαίο Κείμενο: «…ένθα Διός Ικμαίοιο βωμόν ποίησε μέγαν, ιερά τ’ ευ έρρεξεν εν ούρεσιν αστέρι κείνω Σειρίω, αυτω τε Κρονίδη Διί. Τοιο δ’ έκητι γαιαν επιψύχουσιν ετήσιαι εκ Διός αυραι ήματα τεσσαράκοντα…»
Απόδοση / Ερμηνεία: «…εκεί έφτιαξε έναν μεγάλο βωμό για τον Ικμαίο Δία (τον Δία της υγρασίας/βροχής), και πρόσφερε σωστές θυσίες στα βουνά, προς τιμήν του άστρου του Σείριου και του ίδιου του Δία, γιου του Κρόνου. Και χάρη σε αυτόν, οι ετήσιοι άνεμοι (τα μελτέμια) που στέλνει ο Δίας δροσίζουν τη γη (γαιαν) για σαράντα ημέρες…»
Γιατί είναι σημαντικό: Εδώ βλέπουμε τη λέξη «γαιαν» (γη) να συνδέεται άμεσα με τη δράση του. Ο Αρισταίος γίνεται ο θεραπευτής της Γαίας όταν αυτή υποφέρει από τον ήλιο.
Το Σπάνιο Κείμενο για τον “Γίγαντα” Αρισταίο
Στην προηγούμενη ανάλυση αναφέραμε πως υπήρχε και ένας βιολογικός γιος της Γαίας, ένας Γίγαντας με το όνομα Αρισταίος. Για να έχουμε το 100% της βιβλιογραφίας, πρέπει να δούμε από πού προκύπτει αυτό. Η πληροφορία αυτή διασώζεται από βυζαντινούς σχολιαστές (όπως το Λεξικό της Σούδας) που διέσωσαν χαμένα αρχαία αποσπάσματα.
Λεξικό της Σούδας (Λήμμα: Αρισταιος) & Σχόλια στον Πίνδαρο Κείμενο:«Αρισταιος: Γίγας, ός μόνος περιελήφθη των Γιγάντων υπό της Γης…» (Ο Αρισταίος: Γίγαντας, ο οποίος ήταν ο μόνος από τους Γίγαντες που περισώθηκε από τη Γη / Γαία…)
Τι μας λέει η πηγή: Κατά τη Γιγαντομαχία (τον πόλεμο των Ολύμπιων Θεών με τους Γίγαντες), η Γαία προστάτευσε και έκρυψε τον Αρισταίο. Είναι εντυπωσιακό ότι και στις δύο εκδοχές του μύθου (είτε ως Γίγαντας είτε ως Ήρωας/Θεός), η Γαία είναι αυτή που επεμβαίνει για να τον σώσει και να τον προστατεύσει.
Ο Γιος του Αρισταίου, ο Ακταίων (Ο Νόμος της Φύσης)
Για να έχουμε όλο το γενεαλογικό δέντρο, ο Αρισταίος παντρεύτηκε την Αυτονόη (κόρη του Κάδμου). Μαζί έκαναν τον Ακταίωνα. Ο Ακταίων ήταν σπουδαίος κυνηγός, αλλά κατασπαράχθηκε από τα ίδια του τα σκυλιά όταν είδε τη θεά Άρτεμη γυμνή (ή, σύμφωνα με άλλες πηγές, επειδή καυχήθηκε ότι είναι καλύτερος κυνηγός από εκείνη).
Αυτή η τραγωδία τσάκισε τον Αρισταίο, ο οποίος εγκατέλειψε τη Θήβα και πήγε στην Κέα (όπως είδαμε παραπάνω) και αργότερα στη Σαρδηνία και τη Σικελία, διαδίδοντας παντού τις αγροτικές του γνώσεις πριν τελικά εξαφανιστεί στο όρος Αίμος και θεοποιηθεί. Το τέλος του γιου του υπογραμμίζει την αδυσώπητη πλευρά της άγριας φύσης (που συνδέεται με τη Γαία), την οποία ο Αρισταίος πάλευε να εξημερώσει.