Προκόπιος Παυλόπουλος: Ο Ιωάννης Καποδίστριας ως ιδρυτής του Νεότερου Ελληνικού Κράτους

Προκόπιος Παυλόπουλος: Ο Ιωάννης Καποδίστριας ως ιδρυτής του Νεότερου Ελληνικού Κράτους

Αίγινα, 24.1.2026

Στο πλαίσιο της εκδήλωσης Τιμής και Μνήμης για τον Πρώτο Κυβερνήτη της Ελλάδας Ιωάννη Καποδίστρια, την οποία διοργάνωσε ο Δήμος Αίγινας, ο πρώην Πρόεδρος της Δημοκρατίας, Ακαδημαϊκός και Επίτιμος Καθηγητής της Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών κ. Προκόπιος Παυλόπουλος μίλησε με θέμα: «Ο Ιωάννης Καποδίστριας ως ιδρυτής του Νεότερου Ελληνικού Κράτους». Κατά την ομιλία του αυτή ο κ. Παυλόπουλος επισήμανε, μεταξύ άλλων, και τα εξής:

«Πρόλογος

Με αισθήματα εξαιρετικής τιμής συμμετέχω σε αυτή την Εκδήλωση του Δήμου Αίγινας που είναι αφιερωμένη στην εθνικώς εμβληματική προσωπικότητα του Ιωάννη Καποδίστρια, του Πρώτου Κυβερνήτη του Νεότερου Ελληνικού Κράτους, στον οποίο η Πατρίδα μας οφείλει, κυριολεκτικώς, την υπόστασή της. Και τα αισθήματά μου αυτά είναι τόσο περισσότερο ειλικρινή, όσο η σημερινή εκδήλωση συμπίπτει με την 198η επέτειο από την ορκωμοσία εδώ στην Αίγινα, την πρώτη Πρωτεύουσα της Νεότερης Ελλάδας, την 26η Ιανουαρίου 1828 του Ιωάννη Καποδίστρια ως Κυβερνήτη. Αντί άλλης εισαγωγής παραπέμπω στην ακόλουθη περιγραφή της ιστορικής αυτής ημέρας από την «Γενική Εφημερίδα» της εποχής εκείνης: «Πρίν έλθη η 10 ώρα πρό μεσημβρίας της ημέρας αυτης ειχον γίνει όλαιαι εις τήν πάνδημον ταύτην τελετήν ανήκουσαι προετοιμασίαι. Ο δρόμος ο φέρων από τήν οικίαν τουΚυβερνήτου εις τήν Εκκλησίαν της Μητροπόλεως, όπου έμελλε νά τελεσθη η ορκωμοσία, ητοκατεστρωμένος από ελαιων κλάδους. Όταν έφθασεν η προσδιορισμένη ώρα, ο Κυβερνήτης, συνοδευόμενος από τά ήδη εκλεχθέντα μέλη του Πανελληνίου καί τόν Γραμματέα της Επικρατείας, ηλθενεις τήν Μητρόπολιν μετά της προσηκούσης τάξεως εν μέσω πολυαρίθμου λαου. Προηγουντο δέ εις τήνπομπήν πρωτον μέν οι παιδες της Αλληλοδιδακτικης Σχολης μέ τήν σημαία των, φέροντες όλοι ανά χειραςκλάδους ελαίας· έπειτα δέ δύο σημαιαι Ελληνικαί καί η μουσική του Αγγλικου δικρότου Ουάρσπιτ. Ότανδέ έφθασαν εις τόν Ναόν, πρωτον μέν ετελέσθη παρά του Ιερου Κλήρου η συνήθης Παράκλησις· έπειτα δέσταθείς ο Κυβερνήτης κατά πρόσωπον του Μητροπολίτου κρατουντος εις χειρας τό Ιερόν Ευαγγέλιον, καίανατείνας τήν δεξιάν ωρκίσθη τόν εις τό Ε΄ Ψήφισμα περιεχόμενον όρκον. Επομένως ωρκίσθησαν κατάτόν αυτόν τρόπον καί τά μέλη του Πανελληνίου μετά του Γραμματέως της Επικρατείας τόν παρά τουαυτου Ψηφίσματος προσδιοριζόμενον όρκον. Τελεσθείσης της ορκωμοσίας, εψάλη μικρά δοξολογία πρόςτόν Θεόν, καί μετ’ αυτήν η συνήθης δέησις υπέρ των τριων Ηγεμόνων των προστατευόντων τήνΕλλάδα. Εις τήν δέησιν ταύτην η πόλις εκανονοβόλησεν είκοσι καί μίαν. Μετά ταυτα έγινεν ετέρα δέησιςυπέρ του Κυβερνήτου Κόμητος Καποδίστρια καί της νέας Κυβερνήσεως της Ελλάδος, καί τά εν τω λιμένιΑγγλικά καί Ρωσσικά πλοια εκανονοβόλησαν δέκα καί εννέα, υψώσαντα τήν Ελληνικήν σημαίαν, καίέχοντα επί των καταρτίων αναπεπταμένας ποικιλοχρόους πτερυγίας (Flammes). Απεπληρώθη η πάνδημος αύτη τελετή διά της συχνης ανευφημίας του λαου «Ζήτω ο Κυβερνήτης ημων» καί η Εξοχότης του επέστρεψεν εις τήν οικίαν του μέ τήν αυτήν πομπήν, μέ τήν οποίαν ηλθεν εις τόν Ναόν. Αμέσως δέεπροσφέρθη έν πρόγευμα, εις τό οποιον παρευρέθησαν τά μέλη του Πανελληνίου, ο Γραμματεύς τηςΕπικρατείας καί αλλογενεις αξιωματικοί, καί εις τό οποιον προέπιον υπέρ των τριων Ηγεμόνων καίπροστατων της Ελλάδος, υπέρ της σωτηρίας του Ελληνικου Έθνους καί υπέρ της κατευοδώσεως της νέας Κυβερνήσεως. Η ημέρα αύτη υπηρξεν ημέρα κοινης χαρας καί αγαλλιάσεως καί θεωρειται ως μία τωνεπισημοτέρων ημερων της Ελλάδος διά τήν καθίδρυσιν της νέας Κυβερνήσεως». Αναπολώ νοσταλγικώςτην πρώτη μου επίσκεψη στην Αίγινα, με την ιδιότητα του Προέδρου της Δημοκρατίας, την 26ηΙανουαρίου 2016 στο πλαίσιο μίας ανάλογης εκδήλωσης για τον Ιωάννη Καποδίστρια και, εν πολλοίς και κατ’ ανάγκη, αναφέρομαι εκ νέου στα όσα είχα τονίσει στην τότε ομιλία μου.

Ι. Η αρχική πολιτική πορεία του Ιωάννη Καποδίστρια

Ο Ιωάννης Καποδίστριας υπήρξε όχι μόνον ένας από τους μεγαλύτερους πολιτικούς της ΝεότερηςΕλλάδας, αλλά και ένας κορυφαίος διπλωμάτης ο οποίος, προτού αναλάβει τα ηνία τηςδιακυβέρνησης της Πατρίδας μας και ενόσω υπηρετούσε στην Ρωσική Αυλή, επηρέασε καιδιαμόρφωσε, όσο κανένας άλλος Έλληνας, την διεθνή πολιτική σκηνή της εποχής του. Ο Μεγάλοςαυτός Έλληνας γεννήθηκε στην Κέρκυρα, στα ιερά χώματα της οποίας και αναπαύεται αιωνίως. Ηολοκληρωτική αφοσίωσή του στην αγωνιώδη προσπάθειά του να οικοδομήσει Κράτος, μέσα στοχάος του μετεπαναστατικού τοπίου που παρέλαβε όταν παρέπαιε, κυριολεκτικώς, η πορεία ευόδωσης της Εθνεγερσίας του 1821, υπήρξε μοναδική και ανυπέρβλητη. Πραγματική «ΕθνικήΠαρακαταθήκη» προσήλωσης στο Εθνικό Χρέος και διαρκές παράδειγμα προς μίμηση, ιδίως για τουςΈλληνες Πολιτικούς. Είναι αδύνατο να αναφερθεί κανείς λεπτομερώς, στο πλαίσιο μίας τέτοιαςομιλίας, σε όλους τους σταθμούς της λαμπρής πολιτικοδιπλωματικής πορείας του ΙωάννηΚαποδίστρια. Ας μου επιτραπεί, λοιπόν, να αναφερθώ σε ορισμένους εξ αυτών, και ιδίως στην Εθνική προσφορά του για την ίδρυση του Νεότερου Ελληνικού Κράτους με το Πρωτόκολλο του Λονδίνου το 1830. Η πρώτη ανάμειξη του Ιωάννη Καποδίστρια στην πολιτική λαμβάνει χώρα στοπλαίσιο της Ιονίου Πολιτείας.

Α. Τον Απρίλιο του 1801 κλήθηκε να αντικαταστήσει τον πατέρα του, Αντώνιο–Μαρία Καποδίστρια, στην αποστολή που αυτός είχε αναλάβει, μαζί με τον Νικόλαο Σιγούρο, για την αποκατάστασητης τάξης στην Κεφαλονιά. Έτσι την 27η  Απριλίου 1801 αποβιβάσθηκε, μαζί με τον Νικόλαο Σιγούρο, στην Κεφαλονιά και με την ιδιότητα των Αυτοκρατορικών Επιτρόπων ανέλαβαν τηνδιοίκηση του Νησιού. Στις αρχές Σεπτεμβρίου, και αφού είχε αποκατασταθεί πλήρως η τάξη, επέστρεψαν στην Κέρκυρα.

Β. Τον Απρίλιο του 1803 ο Ιωάννης Καποδίστριας αναλαμβάνει την θέση του Γραμματέως τουΚράτους στο Τμήμα Εξωτερικών Υποθέσεων της Ιονίου Πολιτείας, έχοντας ως αρμοδιότητα τηνεπικοινωνία με τους επιτετραμμένους της Δημοκρατίας στο εξωτερικό. Τον Μάιο του 1805, ύστερα από πρόταση του Ρώσου πληρεξουσίου, η Γερουσία εξέλεξε δεκαμελή επιτροπή, στηνοποία συμπεριλαμβανόταν και ο Ιωάννης Καποδίστριας, προκειμένου να συντάξει έκθεση ως προςτις διατάξεις του Συντάγματος της Ιονίου Πολιτείας που θα έπρεπε να αναθεωρηθούν. Η έκθεσηπαραδόθηκε τον επόμενο χρόνο και οι μεταρρυθμίσεις εγκρίθηκαν λίγους μήνες αργότερα. ΤονΜάιο του 1806 έληξε η θητεία του ως Γραμματέως του Κράτους και τον επόμενο μήνα ανέλαβετην διεύθυνση της Δημόσιας Σχολής της Δημοκρατίας, που είχε ιδρυθεί με δική του πρωτοβουλία.

Γ. Στις εκλογές του 1806 ο Ιωάννης Καποδίστριας εξελέγη όγδοος σε ψήφους Πληρεξούσιος στηνΚέρκυρα. Εξελέγη, επίσης, Γραμματέας της Γερουσίας και, στην συνέχεια, Γραμματέας καιΕισηγητής της Επιτροπής που θα συνέτασσε το σχέδιο του νέου Συντάγματος. Κατά την άσκησητων εν λόγω καθηκόντων του διαφώνησε με τον Ρώσο πληρεξούσιο, Ζακυνθινό κόμη ΓεώργιοΜοτσενίγο, καθώς οι αλλαγές που ο Ιωάννης Καποδίστριας πρότεινε ήταν, κατά πολύ, πιοφιλελεύθερες σε σχέση με αυτές της Ρωσικής Αυλής. Παρ’ όλα αυτά και προς αποφυγήναδιεξόδου, ο Ιωάννης Καποδίστριας επιδεικνύοντας μοναδική πολιτική ανιδιοτέλεια εισηγήθηκεστην Γερουσία την ψήφιση του Συντάγματος, με το επιχείρημα ότι κανένα άλλο κείμενο δεν θα μπορούσε να εγκριθεί και ότι μόνο αυτό που είχε προτείνει ο Γεώργιος Μοτσενίγος θα τύγχανεέγκρισης από την Ρωσική Αυλή, της οποίας η επιρροή ήταν τότε καθοριστική.

ΙΙ. Τα γεγονότα της Λευκάδας

 ​Κατ’ αυτήν την περίοδο λαμβάνουν χώρα στην Λευκάδα ορισμένα εξαιρετικής σημασίαςγεγονότα που αφενός μαρτυρούν για τις εξαιρετικές ικανότητες του Ιωάννη Καποδίστρια, όχι μόνοστον διπλωματικό στίβο –όπου ήταν ήδη γνωστές– αλλά και στον στρατιωτικό τομέα. Και αφετέρου, δείχνουν την ετοιμότητα των Ελλήνων Οπλαρχηγών να πολεμήσουν για την απελευθέρωση της Ελλάδας από τον τουρκικό ζυγό.

Α. Συγκεκριμένα, κατά την διάρκεια του Ρωσο–Τουρκικού πολέμου (1807-1912) και στο πλαίσιο τηςσυμμαχίας του Ναπολέοντα με τον Σουλτάνο, ο Αλή Πασάς των Ιωαννίνων πρότεινε στουςΓάλλους την οργάνωση ενός είδους αντιπερισπασμού, με ξαφνική επίθεση στην Λευκάδα. Με τοναντιπερισπασμό αυτό θα υποχρεωνόταν ο Ρωσικός στρατός να αποσπάσει δυνάμεις από τηνΚέρκυρα προς την Λευκάδα, οι οποίες έτσι δεν θα μπορούσαν να διατεθούν στο κύριο μέτωπο τηςΡωσο–Γαλλικής αναμέτρησης, δηλαδή στην Δαλματία. Ο Αλή Πασάς μάλιστα, χωρίς να περιμένειτην γαλλική απάντηση, άρχισε αμέσως να συγκεντρώνει δυνάμεις, πυροβόλα και πυρομαχικάστην απέναντι ακτή, όπου ενίσχυσε το φρούριο του Αγίου Γεωργίου, προετοιμάζοντας τηνεισβολή στην Λευκάδα. Όλα αυτά συνέβησαν από τον Δεκέμβριο του 1806 έως τον Φεβρουάριοτου 1807.

Β. Η Ιόνιος Πολιτεία διόρισε τον νεαρό Ιωάννη Καποδίστρια, την 2α Ιουνίου 1807, ΈκτακτοΣτρατιωτικό Διοικητή της Λευκάδας, τότε Αγίας Μαύρας. Φθάνοντας στην Λευκάδα πρώτομέλημά του υπήρξε η οργάνωση της άμυνας από στεριά και θάλασσα. Η Λευκάδα χωριζόταν απότην ηπειρωτική Ελλάδα με μία αβαθή τάφρο. Η τάφρος διανοίχθηκε και τοποθετήθηκαν τρίαπυροβολοστάσια για την προάσπισή της. Κάλεσε όλο τον λαό να βοηθήσει στο έργο αυτό και δενδίστασε να εργασθεί και ο ίδιος, ώστε να εμπνεύσει και να εμψυχώσει τους Λευκαδίτες. Αφού δεολοκλήρωσε την οργάνωση της άμυνας από την ξηρά, ο Ιωάννης Καποδίστριας οργάνωσε και τηνάμυνα από την θάλασσα. Μίσθωσε πλοία από Κεφαλονίτες πλοιάρχους, φοβούμενος ενδεχόμενησυνεργασία του γαλλικού ναυτικού με τον Αλή Πασά. Ο Αλή Πασάς, τελικά, βλέποντας τηνοργανωμένη άμυνα και έχοντας την απειλή των ηπειρωτικών στρατιωτικών σωμάτων σταμετόπισθεν του στρατού του, αποχώρησε. Επρόκειτο για μεγάλη στρατιωτική νίκη του ίδιου τουΙωάννη Καποδίστρια.

Γ. Σπουδαίο ιστορικό γεγονός της εποχής αυτής –και αδικαιολογήτως υποβαθμισμένο εν πολλοίς έωςσήμερα– υπήρξε η σύναξη των Οπλαρχηγών που προκάλεσε ο Ιωάννης Καποδίστριας, μαζί με τονΜητροπολίτη Άρτης Ιγνάτιο, η οποία πραγματοποιήθηκε στην παραλία του «Μαγεμένου» στηνΝικιάνα της Λευκάδας, τον Ιούλιο του 1807. Συγκεντρώθηκαν πολλοί Οπλαρχηγοί, όπως οΑντώνης Κατσαντώνης, ο Κίτσος Μπότσαρης, ο Λάμπρος Τζαβέλας, ο Γρίβας, ο Βαρνακιώτης, οΜπουκουβάλας κ.ά. Λέγεται ότι εκεί γνώρισε ο Ιωάννης Καποδίστριας τον ΘεόδωροΚολοκοτρώνη.

1. ​Ο Αριστοτέλης Βαλαωρίτης αναφέρει χαρακτηριστικά: «Τό μεγαλύτερον, τόθαυμαστότερον, τό ελληνικότερον κατόρθωμα του αειμνήστου Καποδιστρίου υπηρξεν η ενΛευκάδι συγκέντρωσις όλων των ενδοξωτέρων καπετανάτων της Ρούμελης πρός υπεράσπισιν τηςκινδυνευούσης Λευκάδος. Καί ο αδελφικός σύνδεσμος όστις προέκυψεν εκ της συγκεντρώσεως ταύτης μεταξύ των σημαντικοτέρων οπλαρχηγων της δουλωμένης Ελλάδος. Οι κλέφταιμετεμορφώθησαν εις κλεφτουριάν, δηλαδή απέβαλον τήν ιδέαν της ατομικης κεχωρισμένης κατάτων εχθρων αντιδράσεως καί συνησπίσθησαν καί συνετάχθησαν υπό τήν αρχηγίαν του Κατσαντώνη εις στρατόν εθνικόν, μέ έν καί μόνον σύνθημα, άσπονδον κατά των τυράννων τηςπατρίδος πόλεμον, μέ ένα καί μόνον σκοπόν, τήν απελευθέρωσιν της βασανιζομένης μητρός των».  

2.​​Ας σημειωθεί ότι, κατά την επικρατούσα ιστορικώς άποψη, κατά την διάρκειααυτής της σύναξης ο Ιωάννης Καποδίστριας, απευθυνόμενος στους Καπεταναίους, έκανε τηνακόλουθη πρόποση: «Eλπίζω η Πατρίς νά σας καλέσει συντόμως διά σκοπόν πολύ υψηλότερον». Ο Κατσαντώνης, απαντώντας εκ μέρους όλων των Οπλαρχηγών, ορκίσθηκε να μηνκαταθέσουν τα όπλα προτού δουν την ανεξαρτησία της Ελλάδας.

Δ. Στο μεταξύ οι Ρώσοι ηττήθηκαν από τον Ναπολέοντα, συνήψαν ανακωχή μαζί του και υπέγραψαντην Συνθήκη του Τιλσίτ, την 8η Ιουλίου του 1807. Τα Επτάνησα παραχωρήθηκαν στην Γαλλία καιη Επτάνησος Πολιτεία καταργήθηκε. Ο Εθνικός Ξεσηκωμός για την απελευθέρωση της Πατρίδαςέπρεπε να περιμένει ως το 1821. Όμως η σύναξη των Οπλαρχηγών στου «Μαγεμένου», κάτω απότην ιστορική καρυδιά, με πρωτοβουλία του Ιωάννη Καποδίστρια και του Μητροπολίτη ΆρτηςΙγνατίου όπως προεκτέθηκε, μπορεί να εκληφθεί και ως ο οιωνός που προανήγγειλε τηνεμβληματική επαναστατική σύναξη της Αγίας Λαύρας, την 25η  Μαρτίου 1821, καθώς και τηνμετέπειτα έλευση του Ιωάννη Καποδίστρια ως Πρώτου Κυβερνήτη της Ελλάδας, τον Ιανουάριοτου 1828.

ΙΙΙ. Ο Ιωάννης Καποδίστριας ως Πολιτικός και Διπλωμάτης στην Ρωσία

Αφού αρνήθηκε τα αξιώματα που του προσέφερε ο Γάλλος στρατηγός Μπερτιέ (Berthier), ο ΙωάννηςΚαποδίστριας αποδέχθηκε την πρόταση που ήλθε από την Ρωσία, τον Μάιο του 1808, όταν ο ΚόμηςΝικολάι Πετρόβιτς Ρουμιάντσεφ, επικεφαλής του Υπουργείου Εξωτερικών της Ρωσικής αυτοκρατορίας, του απέστειλε επιστολή με την οποία, αφού του ανακοίνωνε ότι τιμήθηκε με τον τίτλο του Ιππότη Β΄ Τάξεως του Τάγματος της Αγίας Άννας, τον προσκαλούσε στην Αγία Πετρούπολη, όπου αυτός κατέφθασε τον Ιανουάριο του επόμενου έτους. Τελικώς ο Ιωάννης Καποδίστριαςδιορίσθηκε στο Υπουργείο Εξωτερικών ως κρατικός σύμβουλος και έτσι ξεκίνησε η λαμπρήδιπλωματική του σταδιοδρομία στην Ρωσική Αυλή. Συγκεκριμένα:

Α.​Μετά από μία σειρά επιτυχών διπλωματικών ελιγμών του Ιωάννη Καποδίστρια στηνΕλβετία όπου, ως μυστικός απεσταλμένος του Τσάρου Αλέξανδρου, κατόρθωσε να ακυρώσει τασχέδια της Αυστρίας και του Μέττερνιχ για εγκαθίδρυση φίλα προσκείμενης κυβέρνησης μεσκοπό να εξασφαλίσει άδεια διέλευσης των αυστριακών στρατευμάτων από την ελβετική επικράτεια, ο Τσάρος Αλέξανδρος τον διόρισε έκτακτο απεσταλμένο του και ΠληρεξούσιοΥπουργό για την Ελβετία. Από την θέση αυτή ο Ιωάννης Καποδίστριας  συνέβαλε τα μέγισταστην θέσπιση του Ελβετικού Συντάγματος, εν μέρει πάνω στις αρχές της αρχαιοελληνικής άμεσηςδημοκρατίας, και συνεισέφερε, με προσωπικά προσχέδια, στο τελικό ελβετικό πολιτειακόσύστημα, το οποίο προέβλεψε αυτόνομα κρατίδια (καντόνια) ως μέλη της Ελβετικής Ομοσπονδίας ή, ορθότερα, Συνομοσπονδίας. Η συμμετοχή της Γενεύης στην νέα Συνομοσπονδία βασίσθηκε καθαρά σε δική του πρωτοβουλία. Ανακηρύχθηκε πρώτος Επίτιμος Πολίτης του Καντονίου της Γενεύης . Τους δεσμούς που τον έδεναν εξ αρχής με την Πατρίδα καταδεικνύει με ενάργεια το ότιμε δικά του χρήματα σπούδασαν 300 Ελληνόπουλα στην Ευρώπη, αλλά –τι περίεργο παιχνίδι τηςμοίρας– σύμφωνα με μία εκδοχή και ο ένας εκ των δύο δολοφόνων του.

Β. Στις αρχές Σεπτεμβρίου 1814 άρχισε το Συνέδριο της Βιέννης. Συνέδριο σταθμός για τηνΕυρωπαϊκή Ιστορία, στο οποίο ο Ιωάννης Καποδίστριας συμμετέσχε ως μέλος της ΡωσικήςΑντιπροσωπείας. Στα τέλη του 1814 διορίσθηκε αντιπρόσωπος της Ρωσίας στις επίσημεςσυνεδριάσεις της Επιτροπής των Πέντε. Η παρουσία του Ιωάννη Καποδίστρια στο Συνέδριο τηςΒιέννης κρίνεται ως καταλυτική, καθώς με τις συμβουλές του επηρέασε αποφασιστικά τον Τσάρο. Κατά την μαρτυρία του ιππότη φον Γκεντς, συμβούλου του Μέττερνιχ, η τελική πράξη τουΣυνεδρίου, που υπογράφηκε τον Μάιο του 1815, ήταν δημιούργημα του Ιωάννη Καποδίστρια καιτου ιδίου.

Γ. Μία από τις σημαντικότερες επιτυχίες στην προσωπική διαδρομή του ως διπλωμάτη υπήρξε ησύναψη της Συνθήκης των Παρισίων, της 5ης Νοεμβρίου 1815, όταν ο Ιωάννης Καποδίστριας, εκπροσωπώντας την Ρωσία, πέτυχε να εξασφαλίσει τόσο την ακεραιότητα της Γαλλίας –αφούπροηγουμένως είχε πείσει για την ορθότητα αυτής της επιλογής τον ίδιο τον Τσάρο– όσο και τηνεπιβολή συνταγματικής δημοκρατικής διακυβέρνησης στα Επτάνησα. Με δική του παρέμβασηκατέστη δυνατό οι «Ηνωμένες Πολιτείες των Ιονίων Νήσων» να αποκτήσουν τα βασικάχαρακτηριστικά Κράτους. Δηλαδή Σύνταγμα, Ένοπλες Δυνάμεις, εκλεγμένη Κυβέρνηση καιΣημαία. Μετά την επιτυχία του αυτή ο Τσάρος διόρισε τον Ιωάννη Καποδίστρια Γραμματέα επίτων Εξωτερικών Υποθέσεων, θέση που θα μοιραζόταν με τον ήδη διορισθέντα, το 1814, Νέσελροντ.

Δ.​​Το 1820 και το 1821 συμμετείχε στα Συνέδρια του Τροπάου και του Λάϊμπαχ. Σταδύο αυτά Συνέδρια ο Τσάρος Αλέξανδρος, επηρεασμένος από τον Μέττερνιχ, ακολούθησε σε σημαντικό βαθμό την πολιτική της Αυστρίας, παραμερίζοντας ουσιαστικώς τον ΙωάννηΚαποδίστρια. Στο Συνέδριο του Λάϊμπαχ ήλθε η είδηση για την εξέγερση του ΑλέξανδρουΥψηλάντη και την Επανάσταση στην Μολδοβλαχία, την οποία ο Τσάρος καταδίκασε αυστηρά. Ηανοικτή διαφωνία μεταξύ του Τσάρου και του Ιωάννη Καποδίστρια δεν άργησε να εκδηλωθεί, ενώαπό τα τέλη του 1821 είχε πλέον χάσει την αυτοκρατορική εύνοια. Στις αρχές του 1822 ο Τσάροςαποφάσισε να του αφαιρέσει την διαχείριση του Ανατολικού Ζητήματος. Την 19η Αυγούστου του1822 ο Ιωάννης Καποδίστριας αναχώρησε από την Αγία Πετρούπολη, αφού πρώτα παραιτήθηκεαπό την Ρωσική Κυβέρνηση. Και λίγους μήνες αργότερα εγκαταστάθηκε στην Γενεύη, όπουέχαιρε ιδιαίτερης εκτίμησης, κυρίως προκειμένου να βοηθήσει ενεργώς την ΕλληνικήΕπανάσταση. Το 1827 η Γ΄ Εθνική Συνέλευση, την 3η Απριλίου 1827 και με το ΣΤ΄ Ψήφισμά της, εξέλεξε τον Ιωάννη Καποδίστρια πρώτο «Κυβερνήτη της Ελλάδος».

ΙV.  Η έλευση του Ιωάννη Καποδίστρια στην Ελλάδα και η ανάληψη των καθηκόντων του

Την 8η Ιανουαρίου 1828 ο Ιωάννης Καποδίστριας έφθασε στην Ελλάδα, στο Ναύπλιο. Ανέλαβε τα καθήκοντά του την 11η Ιανουαρίου 1828 στην Αίγινα, όταν του μεταβιβάσθηκε η Εκτελεστική Εξουσία από την «Αντικυβερνητικήν Επιτροπήν». Η ορκωμοσία του ως πρώτου «Κυβερνήτη της Ελλάδος»πραγματοποιήθηκε, όπως προεξέθεσα, την 26η Ιανουαρίου 1828. Η κατάσταση που αντιμετώπισε, ευθύς εξ αρχής, ο Ιωάννης Καποδίστριας ήταν, κατά την επιεικέστερη έκφραση, δραματική. Αντί άλλης περιγραφής αρκεί το εξής απόσπασμα από τα «Απόλογα του Καποδίστρια» του Γ. Τερτσέτη, όπου καταγράφεται συνομιλία του Κυβερνήτη με τον Γεωργάκη Μαυρομιχάλη: «Ειναι καιροί πού πρέπει νάφορουμε όλοι ζώνη δερματένια καί νά τρωμε ακρίδες καί μέλι άγριο. Ειδα πολλά εις τήν ζωήν μου, αλλά σάν τό θέαμα όταν έφθασα εδω στήν Αίγινα δέν ειδα κάτι παρόμοιο ποτέ, καί άλλος νά μήν τόιδει… Ζήτω ο Κυβερνήτης, εφώναζαν γυναικες αναμαλιασμένες, άνδρες μέ λαβωματιές πολέμου, ορφανά γδυτά, κατεβασμένα από σπηλιές. Δέν ηταν τό συναπάντημά μου φωνή χαρας, αλλά θρηνος».

Α.​ Ουδείς, λοιπόν, μπορεί να αμφισβητήσει, και δη με τεκμηριωμένα ιστορικά δεδομένα, ότι ο Ιωάννης Καποδίστριας είχε να αντιμετωπίσει μία κατάσταση πραγματικής έκτακτης ανάγκης, μέσα στο πλαίσιο της οποίας έπρεπε να πάρει, χωρίς χρονοτριβή, αποφάσεις στοιχειώδους ανάταξης της Ελλάδας προκειμένου να συνεχισθεί ο Αγώνας της Απελευθέρωσης και να οργανωθεί η ανακούφιση του δεινώς χειμαζόμενου πληθυσμού. Και ναι μεν το «Πολιτικόν Σύνταγμα της Ελλάδος», το ισχύον τότε «Σύνταγμα της Τροιζήνας» του 1827,  συνιστούσε έναν θεσμικώς άψογο «Καταστατικό Χάρτη» για την οργάνωση μίας σύγχρονης Αντιπροσωπευτικής Δημοκρατίας με επικεφαλής τον «Κυβερνήτη της Ελλάδος». Πλην όμως είναι, και σήμερα, προφανές ότι η πλήρης και συνεπής εφαρμογή του, υπό τις συνθήκες της εποχής, ήταν ουσιαστικώς αδύνατη, ιδίως καθ’ ο μέτρο έπρεπε να ληφθούν μέτρα τεράστιας σημασίας μέσα σε ένα πολύ μικρό χρονικό διάστημα.

1.​​Μία λύση θα ήταν η κατά περίπτωση εφαρμογή του «Πολιτικου Συντάγματος τηςΕλλάδος», κάτι όμως το οποίο αφενός δεν συνάδει προς την ίδια την φύση κάθε σύγχρονου Συντάγματος –αυθαίρετη εφαρμογή του Συντάγματος à la carte ισοδυναμεί με υποβάθμιση και, εν τέλει, αναίρεσή του στην πράξη– και, αφετέρου, ήταν εντελώς αντίθετη προς την νοοτροπία του Ιωάννη Καποδίστρια. Στην νοοτροπία του πρώτου Κυβερνήτη της Ελλάδας, με βάση και τον ασυμβίβαστο –όπως είχε φανεί καθαρά σε όλη την πολιτική διαδρομή του– χαρακτήρα του, ταίριαζε το «salus populi suprema lex esto» υπό την αμιγώς αρχαιορωμαϊκή του εκδοχή. Αυτοί είναι οι λόγοι για τους οποίους ο Ιωάννης Καποδίστριας έκρινε, αμέσως, απαραίτητη την αλλαγή του τρόπου οργάνωσης και λειτουργίας του Πολιτεύματος έτσι ώστε, συγκεντρώνοντας εν πολλοίς στα χέρια του την κρατική εξουσία, από την μία πλευρά να λάβει τις αναγκαίες μεγάλες αποφάσεις για την «Σωτηρίαν της Πατρίδος». Και, από την άλλη πλευρά, να καταδείξει στο εξωτερικό -και ιδίως προς την «Ιερά Συμμαχία», που καραδοκούσε για να επιβάλει την άποψη ότι το Ελληνικό Έθνος-Κράτος δεν μπορούσε να οργανωθεί και να λειτουργήσει– πως το εγχείρημα θεμελίωσης του Νεότερου Ελληνικού Κράτους δεν ήταν «αγώνισμα ες τόπαραχρημα ακούειν».

2. Με ειλικρινείς και αποφασιστικούς χειρισμούς ο Ιωάννης Καποδίστριας προσήλθε στην Βουλή προκειμένου να την πείσει για την κρισιμότητα των καιρών. Και έτσι, με το Ψήφισμα ΝΗ΄ της 18ης Ιανουαρίου 1828, η Βουλή αποδέχθηκε και ενέκρινε ομοφώνως –γεγονός που συνιστά αποστομωτική απάντηση σε όσους ισχυρίζονται ότι έδρασε αυτογνωμόνως και οιονεί αυταρχικώς– την εισήγηση του Κυβερνήτη για «σχέδιον μεταβολης διοικήσεως προσωρινης», με το ακόλουθο αιτιολογικό: «Επειδή ο παρά του Ελληνικου Έθνους εμπεπιστευμένος τά ηνία τηςΚυβερνήσεως Κύριος Ιωάννης Α. Καποδίστριας έφθασεν εις τήν Ελλάδα· Επειδή αι δειναί τηςΠατρίδος περιστάσεις καί η διάρκεια του πολέμου δέν εσυγχώρησαν, ούτε συγχωρουσι τήνενέργειαν του εν Τροιζήνι επικυρωθέντος καί εκδοθέντος Πολιτικου Συντάγματος καθ’ όληναυτου τήν έκτασιν· Επειδή η σωτηρία του Έθνους ειναι ο υπέρτατος πάντων των Νόμων· καίΕπειδή η Βουλή ανεδέχθη παρά των Λαων τήν πρόνοιαν της εαυτων σωτηρίας· Η Βουλή μόνον σκοπόν έχουσα τό νά σωθη η Ελλάς, καί ως ιερώτερόν της χρέος θεωρουσα τουτο, καί τήνευδαιμονίαν του Ελληνικου Έθνους του οποίου ενεπιστεύθη τήν φροντίδα· Καί επειδή οΚυβερνήτης επρόβαλε σχέδιον μεταβολης Διοικήσεως προσωρινως». Υπό τις συνθήκες αυτές και με την σύμπραξη της Βουλής ανεστάλη η εφαρμογή του «Πολιτικού Συντάγματος της Ελλάδος» του 1827. Η Βουλή ουσιαστικώς αυτοκαταργήθηκε- «αποτίθεται η Βουλή, τό οποιονανέλαβε χρέος της νομοδοτικης εξουσίας»– και οργανώθηκε «προσωρινή Διοίκησης τηςΕπικρατείας». Η νομοθετική εξουσία περιήλθε στον Κυβερνήτη και ιδρύθηκε συμβουλευτικό συλλογικό όργανο, το «Πανελλήνιον». Το όργανο αυτό αποτελούσαν 27 μέλη που διόριζε ο Κυβερνήτης και διαιρείτο σε τρία τμήματα, με ειδικότερα για καθένα αντικείμενα τις γνωμοδοτήσεις προς τον Κυβερνήτη επί οικονομικών θεμάτων, θεμάτων περί τα εσωτερικά ζητήματα και περί τα ζητήματα για τις Ένοπλες Δυνάμεις, πριν από την λήψη εκ μέρους του των τελικών αποφάσεων με την μορφή ψηφισμάτων.

3.​​Ο Κυβερνήτης Ιωάννης Καποδίστριας λειτούργησε εφεξής ως μονοπρόσωπο κυβερνητικό όργανο, επικουρούμενος από τον «Γραμματέα της Επικρατείας» –πρώτος ορίσθηκε ο Σπυρίδων Τρικούπης, προσκείμενος στο «αγγλικό κόμμα»– και από ένα στοιχειώδες Υπουργικό Συμβούλιο, του οποίου τα μέλη «παραδέχονται τήν διεύθυνσιν του Κυβερνήτου τηςΕλλάδος εις τά εμπιστευθέντα εις αυτούς έργα». Όταν ολοκληρώθηκαν αυτές οι θεσμικές διεργασίες, ο Ιωάννης Καποδίστριας αποφάσισε την σύγκληση της Δ΄ Εθνικής Συνέλευσης, εντός του Απριλίου του 1828, για την θέσπιση νέου Συντάγματος. Στο μεταξύ διευκρινίσθηκε ότι γίνεται αποδεκτό «σύστημα προσωρινης Κυβερνήσεως, θεμελιωμένου, εν τοσούτω, επάνω ειςτάς βάσεις των πράξεων της Επιδαύρου, του Άστρους καί της Τροιζηνος».

Β. Στο σημείο αυτό, ως στοιχείο της μεγάλης προσφοράς του Ιωάννη Καποδίστρια στην ολοκλήρωση της προσπάθειας δημιουργίας του Νεότερου Ελληνικού Κράτους, πρέπει να επισημανθεί και το εξής ιστορικό δεδομένο: Κατά την Συνδιάσκεψη των Πληρεξουσίων των Τριών Δυνάμεων (Αγγλίας, Γαλλίας, Ρωσίας) στο Λονδίνο –20 Ιουνίου/2 Ιουλίου 1828– μεταξύ άλλων δόθηκαν κοινές οδηγίες προς τους αντίστοιχους πρέσβεις για την έναρξη διαπραγματεύσεων και με την Ελλάδα, ιδίως ως προς τον καθορισμό των ορίων του υπό ίδρυση Νεότερου Ελληνικού Κράτους. Με εμπιστευτικό υπόμνημά του προς τους πρέσβεις –κατά την Συνδιάσκεψη του Πόρου την 12ηΔεκεμβρίου 1828– ο Ιωάννης Καποδίστριας πρότεινε συγκεκριμένα όρια μέσα από μίαοξυδερκέστατη ανάλυση, η οποία στηριζόταν βεβαίως στην «αρχή της αυτοδιάθεσης» (ή «αρχή των εθνοτήτων»), και δι’ αυτού του τρόπου προσέθετε περιοχές που ήταν απαραίτητες για την, υπό όρους διάρκειας, ασφάλεια του Ελληνικού Κράτους. Χαρακτηριστικά είναι τα ακόλουθα αποσπάσματα του υπομνήματος αυτού του Ιωάννη Καποδίστρια (βλ. Αντ. Μπερεδήμα, Διεθνές Δίκαιο και Διπλωματία στα χρόνια της Επανάστασης του 1821, εκδ. Σάκκουλα, Αθήνα-Θεσσαλονίκη, 2021, σελ. 12 επ.).

1. ​«Τό περί ορίων σπουδαιότατο ζήτημα θέλει λυθει συμφωνότατα πρός τήν λογική καί τόνσκοπόν της συνθήκης, άν η οροθετική γραμμή χωρίση από της Οθωμανικης κυριότητος μόνον τάς επαρχίας καί τάς νήσους όπου η αρχή της επί τό εν αυτω ασυμβίβαστον συνυπάρξεως τωνδύο λαων ακριβέστατα προσαρμόζεται, των Ελλήνων πολύ υπερεχόντων των Τούρκων κατά τόπληθος».

2. ​«Τά μάλιστα περιωρισμένα όρια της Ελλάδος ήθελον εισθαι τά από του Κόλπου τουΒόλου αρχόμενα, καί αφήνοντας μέν εις τούς Τούρκους τήν Θεσσαλίαν καί πολλά της Ηπείρουμέρη, διά δέ των ισχυροτάτων όσων ένεστι ορεινων τόπων φθάνοντα εις Σαγιάδα. Καί όμως ητοιαύτη οροθεσία ήθελε παραδώση εις τούς Τούρκους επαρχίας τό πλειστον καί χρησιμώτατονμέρος των κατοίκων εχούσας εξ Ελλήνων».

3. ​«Επειδή πολλοί από τούς κατοίκους των περιοχων αυτων (Ήπειρος, Θεσσαλία) συστρατεύονται στήν Ελλάδα μέ τούς επί οκταετία πολεμήσαντες τούς Τούρκους συμπατριώταςτους, πώς οι αδελφοί αυτων πού μένουν εκει θά μπορουσαν νά υποφέρουν στό εξης νάθεωρήσουν υποφερτή των Τούρκων δεσποτείαν; Καί, άν πάλι δεχθουμε αυτούς εις τήν Ελληνικήεπικράτειαν μπορουμε νά τούς κρατήσουμε εντός των χαραγμένων ορίων; ή επειδή θά έχουναυτοί τήν σφοδράν επιθυμίαν νά απολαύσουν τίς εστίες τους, δέν θά εφαρμόσουν καί ανοίξουνκαί πάλι τόν πόλεμο σ’ εκεινες τίς επαρχίες όπου οι καπετάνιοι αυτων ζουν εδω καί αιωνες απότήν τέχνη των όπλων καί των άλλων παρεπομένων;».

4.  ​«Η φυσικωτάτη οροθεσία εξ ης μόνον ήθελεν αποκτήσει η νέα Επικράτεια τόνπροσήκοντα σχηματισμόν πρός προφύλαξιν από των Τούρκων καί πρός αποκατάστασιν όρωνυγιους διαβιώσεως, θά ηταν στήν μέν ξηρά η γραμμή από τήν βάσιν του Ολύμπου στόν ΘερμαϊκόΚόλπο, διά μέσου του όρους Χάσια καί Μετσόβου καί Χαρμόβου καί Σαμαρίνας καί Γαρδικίου, στό Παλέρμο, στήν Αδριατική θάλασσα. Ως πρός δέ τά νησιά, θά πρέπει νά περιληφθουν εντόςτων ελληνικων ορίων η Εύβοια καί η Κρήτη, τό νοτιότερο μέρος της μεθορίου».

5. «Της Κρήτης η παρά των Ελλήνων κατοχή απαραίτητος φαίνεται πρός ασφάλειαν καί του Αιγαίουκαί της Πελοποννήσου, διότι, μένουσα εις τήν εξουσίαν των Τούρκων ή του Μεχμέτ Αλή, δύναται νά αποβη ποτέ δεινόν ορμητήριον εχθρικων επιχειρήσεων μετά μεγάλων δυνάμεων κατά τηςΕλλάδος. Έπειτα, ο λαός της Κρήτης έτι καί σήμερον κατά των Τούρκων διαμαχόμενος, άν ηΚρήτη μείνει εις τούς Τούρκους, δέν ήθελε συρρεύση ως της Ελλάδος τάς νήσους; Καί εκ τούτου δέν ήθελεν υποπέσει άρα γέ πάλιν η κοινή εμπορία εις τάς προλαβούσας συμφοράς;».

V. ​Το ιστορικό έργο του Ιωάννη Καποδίστρια

Μετά τα προεκτεθέντα επανέρχομαι στο ζήτημα του γιατί ο Ιωάννης Καποδίστριας ήταν, οιονεί νομοτελειακώς, υποχρεωμένος να προσφύγει και σε έκτακτες εξουσίες, ορισμένες φορές εκτός του κανονιστικού πλαισίου του Συντάγματος της Τροιζήνας του 1827, προκειμένου να αντεπεξέλθει αποτελεσματικώς στον κρίσιμο ρόλο του Κυβερνήτη, τον οποίο είχε επωμισθεί θεσμικώς και πολιτικώς. Και κατά τούτο είναι αναγκαίο να γίνει ένας συνοπτικός απολογισμός του τεράστιου έργου που συντελέσθηκε επί των ημερών του στο εσωτερικό της τότε Ελληνικής Επικράτειας, με συνοπτική αναφορά στο εντός του τότε Ελληνικού Κράτους έργο του.

Α. Πραγματικά στο εσωτερικό ο Ιωάννης Καποδίστριας είχε να αντιμετωπίσει την πειρατεία, τηνδιάλυση του στρατού, καθώς και την κακή οικονομική κατάσταση της Χώρας. Ιδιαίτερη μέριμναεπέδειξε ο Ιωάννης Καποδίστριας για την δημιουργία δικαστηρίων, θεσπίζοντας και ΚώδικαΠολιτικής Δικονομίας. Στην προσπάθεια αναδιοργάνωσης του Στρατού περιλαμβάνεται και ηίδρυση της Στρατιωτικής Σχολής Ευελπίδων. Ίδρυσε, επίσης, Εθνικό Νομισματοκοπείο, ενώκαθιέρωσε τον Φοίνικα ως Εθνικό Νόμισμα. Όσον αφορά την εκπαίδευση, ανήγειρε νέα σχολεία, εισήγαγε την μέθοδο του αλληλοδιδακτικού σχολείου και ίδρυσε Εκκλησιαστική Σχολή στονΠόρο. Ανήγειρε, ακόμη, το Ορφανοτροφείο Αίγινας. Δεν ίδρυσε Πανεπιστήμιο, καθώς θεωρούσε ότι έπρεπε να υπάρξουν πρώτα απόφοιτοι μέσης εκπαίδευσης, ικανοί να προετοιμάσουν τους νέους για ανώτερες σπουδές. Μερίμνησε για τον επανασχεδιασμό και την ανοικοδόμησηΕλληνικών Πόλεων, όπως το Ναύπλιο, το Άργος, το Μεσολόγγι και η Πάτρα, έργο που ανέθεσεστον Κερκυραίο αρχιτέκτονα Σταμάτιο Βούλγαρη. Ουσιαστική ήταν και η συμβολή του στο εμπόριο, με την παραχώρηση δανείων στους νησιώτες για την αγορά πλοίων και για την κατασκευή ναυπηγείων στον Πόρο και το Ναύπλιο. Τον Οκτώβριο του 1829 ίδρυσε το πρώτοΑρχαιολογικό Μουσείο στην Αίγινα.

Β. Όσον αφορά την Ελληνική Οικονομία, ο Ιωάννης Καποδίστριας επέδειξε ιδιαίτερο ενδιαφέρον γιατην γεωργία, βασική πηγή πλούτου της Ελλάδας. Ίδρυσε την Γεωργική Σχολή της Τίρυνθας καιενεθάρρυνε την καλλιέργεια της πατάτας. Επίσης, προσπαθώντας να ενισχύσει την ΕλληνικήΟικονομία, ο Ιωάννης Καποδίστριας ίδρυσε την «Εθνική Χρηματιστική Τράπεζα», η οποία όμως απέτυχε. Είτε γιατί, κατά μία άποψη, το Δημόσιο εκμεταλλευόταν χωρίς όρους τα χρήματα των καταθετών , είτε εξαιτίας της αντίθεσης των προυχόντων προς το καποδιστριακό καθεστώς και τηςέλλειψης εμπιστοσύνης προς τον νέο αυτό θεσμό. Σχετικά με την εσωτερική του πολιτική πρέπεινα μνημονευθεί η μεγάλη έμπρακτη συμβολή του φίλου του Ιωάννη Καποδίστρια, Ελβετούτραπεζίτη Εϋνάρδου, ο οποίος δικαίως θεωρείται και ο θεμελιωτής της μακράς και ανέφεληςΕλληνο–Ελβετικής Φιλίας.

Επίλογος

​Συμπερασματικώς ο Ιωάννης Καποδίστριας αφιέρωσε, κυριολεκτικώς, τον εαυτό του στον ιερόσκοπό της δημιουργίας, εκ του μηδενός, σύγχρονου Ελληνικού Κράτους, βάζοντας τις βάσεις για μίανΕλλάδα αντάξια του παρελθόντος της αλλά και της προοπτικής της.  Ακαταπόνητος και αποφασιστικός, εργάσθηκε «με λογισμό και μ’ όνειρο», για να θυμηθούμε τον στίχο του Διονυσίου Σολωμού στους«Ελεύθερους Πολιορκημένους». Μόλις τριάμισι χρόνια μετά την ανάληψη των καθηκόντων του, την 27ηΣεπτεμβρίου του 1831, η δολοφονία του στο Ναύπλιο, καθαρώς πολιτική δολοφονία από τονΚωνσταντίνο και τον Γιώργο Μαυρομιχάλη –και εκείνους βεβαίως που κρύβονταν πίσω τους, ως ηθικοίαυτουργοί, εντός και εκτός Ελλάδας– έβαλε θλιβερό τέλος στο μεγαλόπνοο έργο του και βύθισε τονΕλληνικό Λαό σε βαρύ πένθος. Εάν δεν είχε δολοφονηθεί ο Ιωάννης Καποδίστριας και, επέκεινα, εάνείχε ολοκληρώσει την θητεία του και το έργο του, μάλλον η Ελλάδα δεν θα είχε καταλήξει να δεχθεί τοκαθεστώς της «ελέω θεού» μοναρχίας που εγκαθιδρύθηκε με την έλευση του Όθωνος.  Πιθανότατα δε στο μεταξύ θα είχε εμπεδωθεί μία δημοκρατική διακυβέρνηση, εναρμονισμένη με την βούληση και τηννοοτροπία των Ελλήνων, όπως αυτή είχε διαφανεί καθ’ όλη την διάρκεια του Αγώνα μετά τηνΕθνεγερσία του 1821. Υπό τις συνθήκες αυτές η μνήμη του Ιωάννη Καποδίστρια, ιδίως κατά τηνσημερινή πολλαπλώς κρίσιμη συγκυρία, δεν ανήκει μόνο στην Ιστορία.  Αποτελεί, για όλους μας, δείκτη πορείας προκειμένου να αντιληφθούμε, καθένας στο μέτρο που του αναλογεί, τι πρέπει να πράττουμε κατ’ εξοχήν σε κρίσιμες περιόδους ώστε να ανταποκρινόμαστε, κατά τα προτάγματα της Ιστορίας μας, στο χρέος μας ως Ελλήνων,  τεταγμένων άνευ όρων στην υπεράσπιση της Πατρίδας και στην διασφάλιση του μέλλοντός της, άρα και στην διασφάλιση του μέλλοντος του Έθνους των Ελλήνων.»