17/09/2021

Ινστιτούτο Brookings: Το καθαρτήριο της Αμερικής στη Μέση Ανατολή

Η έντονη εμπλοκή των ΗΠΑ στη Μέση Ανατολή τις τελευταίες δύο δεκαετίες ήταν επώδυνη και άσχημη για τις Ηνωμένες Πολιτείες και την περιοχή. Αλλά είναι ο διάβολος που γνωρίζουμε, και έτσι οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής των ΗΠΑ έχουν εξοικειωθεί με το κόστος που συνδέεται με αυτό. Η απόσυρση, όμως, είναι ο διάβολος που δεν γνωρίζουμε…

Όταν ο πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών, Ντόναλντ Τραμπ, μιλά για τη Μέση Ανατολή, συνήθως συνδυάζει φιλοπόλεμες απειλές εναντίον του Ιράν και του Ισλαμικού Κράτους (ή ISIS) με υπερβολικές υποσχέσεις υποστήριξης των περιφερειακών εταίρων των Ηνωμένων Πολιτειών, όπως το Ισραήλ και η Σαουδική Αραβία. Αλλά η σκληρή ρητορική είναι παραπλανητική: Δεν υπάρχει κανένας λόγος να σκεφτεί κάποιος ότι ο Trump θέλει πραγματικά οι Ηνωμένες Πολιτείες να εμπλακούν περισσότερο στην περιοχή.

Απέσυρε τις Ηνωμένες Πολιτείες από την πυρηνική συμφωνία με το Ιράν [1], αλλά δεν έδειξε καμία προθυμία για μια σύγκρουση με την Ισλαμική Δημοκρατία. Συνέχισε την υποστήριξη του προέδρου Μπαράκ Ομπάμα στον πόλεμο υπό την ηγεσία της Σαουδικής Αραβίας στην Υεμένη, αλλά αντιστάθηκε στις εκκλήσεις για βαθύτερη στρατιωτική εμπλοκή εκεί. Παρά την υπόσχεσή του για μια «συμφωνία του αιώνα», η πρόταση των ΗΠΑ για την αραβο-ισραηλινή ειρήνη παραμένει στο ράφι. Η υποστήριξή του για ένα «Αραβικό ΝΑΤΟ», μια συμμαχία ασφάλειας μεταξύ της Αιγύπτου, της Ιορδανίας και των έξι κρατών του Κόλπου, έχει εμποδιστεί από τις βαθύτερες αντιξοότητες μεταξύ των χωρών του Κόλπου. Η ταλαντευόμενη προσέγγισή του στην Συρία έχει προκαλέσει σύγχυση σχετικά με την αποστολή των Αμερικανών στρατιωτών εκεί. Το Υπουργείο Άμυνας έχει αποκλιμακώσει τις στρατιωτικές ικανότητες των ΗΠΑ στη Μέση Ανατολή για να ανακατευθύνει πόρους στις αυξανόμενες απειλές που θέτει η Κίνα και η Ρωσία, αφήνοντας τους εταίρους στην περιοχή να αναρωτιούνται για την δέσμευση της Ουάσινγκτον σχετικά με την ασφάλειά τους. Παρ’ όλη την επιθετική ρητορική, οι πολιτικές του Trump για τη Μέση Ανατολή έχουν αποδειχθεί εξαιρετικά επιφυλακτικές.

Από αυτή την άποψη, ο Trump είναι εντυπωσιακά όπως ο προκάτοχός του. Ο Τραμπ μπορεί να μιλά για τη Μέση Ανατολή διαφορετικά από ό, τι έκανε ο Ομπάμα. Όμως, αμφότεροι φαίνεται να συμμερίζονται την άποψη ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες παραείναι εμπλεκόμενες στην περιοχή και πρέπει να διαθέσουν λιγότερους πόρους και λιγότερο χρόνο σε αυτήν. Και υπάρχει κάθε λόγος να πιστεύουμε ότι ο επόμενος πρόεδρος θα συμφωνήσει. Η μειωμένη όρεξη για εμπλοκή των ΗΠΑ στην περιοχή δεν αντικατοπτρίζει μια ιδεολογική προτίμηση ή ιδιαιτερότητα αυτών των δύο προέδρων, αλλά μια βαθύτερη αλλαγή τόσο στην περιφερειακή δυναμική όσο και στα ευρύτερα συμφέροντα των ΗΠΑ. Παρόλο που η Μέση Ανατολή εξακολουθεί να έχει σημασία για τις Ηνωμένες Πολιτείες, έχει πολύ μικρότερο αντίκτυπο από ό, τι παλαιότερα.

Ωστόσο, η στρατηγική των ΗΠΑ προς τη Μέση Ανατολή δεν έχει προλάβει ακόμη αυτές τις αλλαγές. Συνεπώς, οι Ηνωμένες Πολιτείες βρίσκονται μέσα σε ένα είδος καθαρτήριου της Ανατολής -αρκετά περισπασμένες από περιφερειακές κρίσεις για να στραφούν σε άλλες παγκόσμιες προτεραιότητες, αλλά και μην έχοντας επενδύσει αρκετά για να μετακινήσουν την περιοχή προς μια καλύτερη κατεύθυνση. Αυτή η προσέγγιση του να παίρνεις το χειρότερο από δύο ενδεχόμενα φέρνει βαρύ κόστος. Σπέρνει αβεβαιότητα μεταξύ των εταίρων της Ουάσινγκτον στη Μέση Ανατολή, γεγονός που τους ενθαρρύνει να ενεργούν με επικίνδυνους και επιθετικούς τρόπους. (Ας δούμε την αναίσχυντη δολοφονία του δημοσιογράφου Jamal Khashoggi από την Σαουδική Αραβία ή την αιματηρή εκστρατεία της στην Υεμένη [3]). Βαθαίνει την απογοήτευση του αμερικανικού κοινού από την ατελείωτη αναταραχή της περιοχής, καθώς και για τις προσπάθειες των ΗΠΑ να την αντιμετωπίσουν. Εκτρέπει πόρους που διαφορετικά θα μπορούσαν να αφιερωθούν στην αντιμετώπιση μιας αναδυόμενης Κίνας και μιας ρεβανσιστικής Ρωσίας. Και όλο αυτό το διάστημα, παραμένοντας ασαφείς για τα όρια των δεσμεύσεών τους, οι Ηνωμένες Πολιτείες κινδυνεύουν να συμπαρασυρθούν σε μια ακόμα σύγκρουση στη Μέση Ανατολή.

Το να πει κανείς ότι η Μέση Ανατολή έχει λιγότερη σημασία για τις Ηνωμένες Πολιτείες δεν σημαίνει ότι η μειωμένη εμπλοκή των ΗΠΑ θα είναι απαραίτητα κάτι καλό για την περιοχή. Η Μέση Ανατολή βρίσκεται στη μέση της μεγαλύτερης αναστάτωσής της μέσα σε μισό αιώνα, παράγοντας μια ολομέτωπη μάχη ισχύος μεταξύ των μεγάλων παικτών της. Οι κυβερνήσεις της περιοχής, ανήσυχες για το τι σημαίνει η αυξανόμενη αδιαφορία της Ουάσινγκτον για τη Μέση Ανατολή σε σχέση με την σταθερότητά τους, εργάζονται σκληρά για να τραβήξουν τον ηγεμόνα πάλι μέσα. Είναι όμως καιρός η Ουάσιγκτον να θέσει τέρμα σε ευσεβείς πόθους σχετικά με την ικανότητά της να καθορίζει την τάξη με τους δικούς της όρους ή να μετατρέπει ιδιοτελείς και κοντόφθαλμους περιφερειακούς εταίρους σε αξιόπιστους συμμάχους -τουλάχιστον χωρίς να υφίσταται τεράστιο κόστος και μακροπρόθεσμες δεσμεύσεις. Αυτό σημαίνει να γίνουν κάποιες δύσκολες επιλογές για να δημιουργηθεί μια στρατηγική που θα προστατεύει τα σημαντικότερα συμφέροντα των ΗΠΑ στην περιοχή, χωρίς να στείλει τις Ηνωμένες Πολιτείες πάλι μέσα στο καθαρτήριο.

ΜΙΑ ΛΙΓΟΤΕΡΟ ΣΗΜΑΝΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΧΗ

Ως απάντηση στον πόλεμο στο Ιράκ, οι Ηνωμένες Πολιτείες επεδίωξαν να μειώσουν τον ρόλο τους στη Μέση Ανατολή. Τρεις παράγοντες έχουν κάνει αυτή την πορεία πιο δελεαστική και πιο πιθανή. Πρώτον, οι διακρατικές συγκρούσεις που απειλούσαν άμεσα τα συμφέροντα των ΗΠΑ στο παρελθόν έχουν σε μεγάλο βαθμό αντικατασταθεί από υπο-κρατικές απειλές ασφαλείας. Δεύτερον, άλλες αναδυόμενες περιφέρειες, ιδίως η Ασία, έχουν αποκτήσει μεγαλύτερη σημασία στην παγκόσμια στρατηγική των ΗΠΑ. Και τρίτον, η διαφοροποίηση των παγκόσμιων αγορών ενέργειας έχει αποδυναμώσει το πετρέλαιο ως έναν οδηγό της πολιτικής των ΗΠΑ.

Κατά την διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, οι παραδοσιακές -βασιζόμενες στα κράτη- απειλές ώθησαν τις Ηνωμένες Πολιτείες να διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο στη Μέση Ανατολή. Ο ρόλος αυτός δεν συνεπαγόταν μόνο την σταθερή παροχή ενέργειας στις Δυτικές αγορές, αλλά και την πρόληψη της εξάπλωσης της κομμουνιστικής επιρροής και την συγκράτηση της αραβοϊσραηλινής σύγκρουσης, προκειμένου να συμβάλουν στην σταθεροποίηση των φιλικών κρατών. Αυτές οι προσπάθειες ήταν σε μεγάλο βαθμό επιτυχείς. Αρχίζοντας την δεκαετία του 1970, οι Ηνωμένες Πολιτείες ώθησαν την Αίγυπτο έξω από το φιλοσοβιετικό στρατόπεδο, επέβλεψαν την πρώτη αραβοϊσραηλινή ειρηνευτική συνθήκη, και εδραίωσαν την ηγεμονία τους στην περιοχή. Παρά τις προκλήσεις από το Ιράν μετά την επανάσταση του 1979 και από το Ιράκ του Σαντάμ Χουσεΐν καθ’ όλη την δεκαετία του ’90, η κυριαρχία των ΗΠΑ δεν αμφισβητήθηκε ποτέ στα σοβαρά. Οι Ηνωμένες Πολιτείες περιόρισαν την αραβοϊσραηλινή διένεξη, αντιστάθμισαν την προσπάθεια του Σαντάμ να κερδίσει έδαφος δια της βίας κατά την διάρκεια του πολέμου του Κόλπου 1990-91, και έχτισαν μια φαινομενικά μόνιμη στρατιωτική παρουσία στον Κόλπο που αποθάρρυνε το Ιράν και κατασίγαζε διαμάχες μεταξύ των αραβικών κρατών του Κόλπου. Χάρη σε όλες αυτές τις προσπάθειες, οι πιθανότητες εσκεμμένου διακρατικού πολέμου στη Μέση Ανατολή είναι ίσως χαμηλότερες τώρα από όσο σε οποιαδήποτε άλλη στιγμή τα τελευταία 50 χρόνια.

Αλλά σήμερα, η κύρια απειλή στη Μέση Ανατολή δεν είναι μια σύγκρουση κράτους προς κράτος, αλλά η αυξανόμενη υπο-κρατική βία που διασχίζει τα σύνορα -μια πρόκληση που είναι πιο δύσκολο να επιλυθεί από το εξωτερικό. Η τρομοκρατία και ο εμφύλιος πόλεμος που μαστίζουν τη Μέση Ανατολή εξαπλώθηκαν εύκολα σε ένα περιβάλλον κρατικής αδυναμίας που επέτρεπε κάτι τέτοιο. Το περιβάλλον αυτό προωθήθηκε από την εισβολή των ΗΠΑ στο Ιράκ και στην συνέχεια, γενικότερα, από την δυσλειτουργική διακυβέρνηση που οδήγησε στις αραβικές εξεγέρσεις του 2010-12 και τις επακόλουθες κατασταλτικές αντιδράσεις. Τα πιο άγρια καυτά σημεία της περιοχής είναι εκείνα όπου οι δικτάτορες αντιμετώπισαν τις απαιτήσεις των πολιτών τους δια της βίας και τους οδήγησαν να πάρουν τα όπλα. Οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν μπορούν να αλλάξουν θεμελιωδώς αυτό το περιβάλλον που επιτρέπει την τρομοκρατία και το χάος χωρίς να επενδύσουν στην οικοδόμηση κράτους σε ένα επίπεδο πολύ πιο πέρα από αυτό που θα επέτρεπε είτε η αμερικανική κοινή γνώμη είτε οι ευρύτερες θεωρήσεις της εξωτερικής πολιτικής. Και έτσι απλά δεν μπορούν να ελπίζουν ότι θα κάνουν πολλά για να αντιμετωπίσουν την βία ή την αστάθεια στη Μέση Ανατολή.

Κάποιο από το χάος απειλεί απευθείας εταίρους των ΗΠΑ. Η ευαλωτότητα της Ιορδανίας εκτοξεύθηκε το 2014, καθώς εκατοντάδες χιλιάδες Σύροι πρόσφυγες έφυγαν για εκεί (γι’ αυτό και οι Ηνωμένες Πολιτείες αύξησαν την βοήθειά τους στην χώρα). Η κρίσιμη υποδομή της Σαουδικής Αραβίας έχει αποδειχθεί επικίνδυνα εκτεθειμένη (γι’ αυτό και οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν εμβαθύνει την υποστήριξή τους και εκεί, επίσης). Αλλά σήμερα, οι κύριες απειλές για τους εταίρους είναι εσωτερικές. Στην Ιορδανία, την Σαουδική Αραβία και αλλού, τα δυσλειτουργικά κρατικά οικονομικά συστήματα και οι ανεξέλεγκτες κυβερνήσεις δεν ανταποκρίνονται στις ανάγκες ή τις προσδοκίες μιας μεγάλης, νεαρής, εύλογα υγιούς και παγκόσμια διασυνδεδεμένης γενιάς. Η αλλαγή θα πρέπει να προέλθει από τα ίδια τα αραβικά κράτη και παρόλο που οι Ηνωμένες Πολιτείες μπορούν να υποστηρίξουν τους μεταρρυθμιστές στις αραβικές κοινωνίες, δεν μπορούν να καθοδηγήσουν αυτό το είδος του μετασχηματισμού από τα έξω.

Κάποιοι ισχυρίζονται ότι τα προβλήματα αυτά εξακολουθούν να έχουν μεγάλη σημασία για τις Ηνωμένες Πολιτείες και ότι μπορούν ακόμη να κάνουν πολλά για να τα λύσουν εάν ήταν πρόθυμες να αφοσιωθούν πλήρως. Οι υποστηρικτές αυτής της μαξιμαλιστικής προσέγγισης πιστεύουν ότι με επαρκείς πόρους οι Ηνωμένες Πολιτείες θα μπορούσαν να νικήσουν αποφασιστικά το ISIS και άλλους εξτρεμιστές, να σταθεροποιήσουν και να ανασυγκροτήσουν απελευθερωμένες κοινότητες, και να βάλουν τα θεμέλια μιας διαρκούς ειρήνης, πιέζοντας τα κράτη να αναθεωρήσουν το κοινωνικό συμβόλαιο μεταξύ ηγετών και κυβερνώντων. Αυτό το αποτέλεσμα δεν είναι αδύνατο να το φανταστεί κανείς. Αλλά η εμπειρία των Ηνωμένων Πολιτειών στο Ιράκ, την Λιβύη και την Συρία δείχνει ότι αυτή η πορεία θα είναι πιο δύσκολη από ό, τι φαίνεται αρχικά και ότι θα ήταν εξαιρετικά δύσκολο να διατηρηθεί η εσωτερική πολιτική υποστήριξη για μεγάλες, μακροπρόθεσμες επενδύσεις που θα προϋπέθεταν οι στόχοι αυτοί.

Ακόμη και καθώς τα προβλήματα της Μέσης Ανατολής έχουν γίνει λιγότερο επιδεκτικά σε εποικοδομητική εξωτερική επιρροή, τα παγκόσμια συμφέροντα των Ηνωμένων Πολιτειών έχουν επίσης αλλάξει -ιδίως όταν πρόκειται για την Ασία. Για δεκαετίες, οι Αμερικανοί πολιτικοί συζητούσαν εάν η Κίνα θα μπορούσε να αναπτυχθεί ειρηνικά [4], αλλά η αποσταθεροποιητική συμπεριφορά της χώρας, και ιδιαίτερα η επιμονή της ότι οι γείτονές της αποδέχονται τις εδαφικές της διεκδικήσεις στην Θάλασσα της Νότιας Κίνας και την Ταϊβάν, οδήγησαν πολλούς να ανησυχούν ότι δεν θα το κάνει. Τόσο ο Ομπάμα όσο και ο Trump αναγνώρισαν ότι η Ασία έχει αποκτήσει μεγαλύτερη σημασία για την υψηλή στρατηγική των ΗΠΑ. Όπως το έθεσε ο πρώτος όταν ανακοίνωσε αυτό που έγινε γνωστό ως «στροφή» στην Ασία, «Μετά από μια δεκαετία κατά την οποία πολεμήσαμε δύο πολέμους που μας κόστισαν ακριβά, σε αίμα και πλούτο, οι Ηνωμένες Πολιτείες στρέφουν την προσοχή μας στις τεράστιες δυνατότητες της περιοχής Ασίας-Ειρηνικού». Η Ρωσία, εν τω μεταξύ, έχει προκαλέσει αυξανόμενη ανησυχία μετά την εισβολή της στην Κριμαία το 2014 και οι φόβοι για την ευρωπαϊκή ασφάλεια και σταθερότητα έχουν ωθήσει τη Μέση Ανατολή ακόμα πιο κάτω στον κατάλογο των προτεραιοτήτων των ΗΠΑ.

Στην συνέχεια, υπάρχει το πετρέλαιο -το καύσιμο που πρωτοτράβηξε τις Ηνωμένες Πολιτείες στη Μέση Ανατολή μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Το πετρέλαιο της Μέσης Ανατολής παραμένει ένα σημαντικό εμπόρευμα για την παγκόσμια οικονομία, αλλά αποδυναμώνεται [4] ως οδηγός της πολιτικής των ΗΠΑ. Ένας λόγος είναι η πιο άφθονη παγκόσμια προσφορά, συμπεριλαμβανομένων νέων εγχώριων πηγών που υποστηρίζονται από τεχνολογίες όπως το fracking. Ένας άλλος, είναι μια ευρέως αναμενόμενη στασιμότητα στην παγκόσμια ζήτηση, καθώς οι τεχνολογικές εξελίξεις και οι ανησυχίες για τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου προκαλούν την αποστασιοποίηση των χωρών από τα ορυκτά καύσιμα. Το αποτέλεσμα είναι μια Μέση Ανατολή που είναι λιγότερο κεντρική στις παγκόσμιες ενεργειακές αγορές και λιγότερο σε θέση να ελέγχει την τιμολόγηση -και τις Ηνωμένες Πολιτείες που μπορούν να ανησυχούν λιγότερο για την προστασία της ροής του πετρελαίου από την περιοχή.

Πολλά από τα πράγματα που είχαν σημασία για τις Ηνωμένες Πολιτείες όταν ενεπλάκησαν για πρώτη φορά στη Μέση Ανατολή εξακολουθούν να έχουν σημασία σήμερα. Οι Ηνωμένες Πολιτείες θα πρέπει να εξακολουθούν να ενδιαφέρονται για την προστασία της ελευθερίας της ναυσιπλοΐας στους μεγάλους θαλάσσιους διαύλους της περιοχής, εμποδίζοντας τους παραγωγούς πετρελαίου ή τους ταραχοποιούς από το να διακόψουν ξαφνικά την ροή, και να περιορίσουν επίδοξους περιφερειακούς ηγεμόνες και άλλους δρώντες εχθρικούς έναντι της Ουάσινγκτον. Το ερώτημα είναι πόσο σημαντικές είναι αυτές οι προτεραιότητες σε σχέση με άλλες, και πόσο οι Ηνωμένες Πολιτείες θα πρέπει να επενδύσουν σε αυτές. Η απάντηση είναι ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες θα πρέπει πιθανώς να εμπλέκονται λιγότερο στην διαμόρφωση της τροχιάς της περιοχής από όσο κάνουν σήμερα.

ΧΑΜΕΝΕΣ ΨΕΥΔΑΙΣΘΗΣΕΙΣ

Διαβάστε τη συνέχεια του κειμένου ΕΔΩ

Η MARA KARLIN είναι αναπληρώτρια καθηγήτρια της Σχολής Διεθνών Σπουδών του Πανεπιστημίου Johns Hopkins και ανώτερη συνεργάτις του Ιδρύματος Brookings. Υπήρξε αναπληρώτρια βοηθός υπουργός του Υπουργείου Άμυνας για την Στρατηγική και την Ανάπτυξη Δυνάμεων από το 2015 έως το 2016.
Η TAMARA COFMAN WITTES είναι ανώτερη συνεργάτις στο Πρόγραμμα Εξωτερικής Πολιτικής στο Ινστιτούτο Brookings. Υπήρξε αναπληρώτρια βοηθός υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ για τις Υποθέσεις Εγγύς Ανατολής από το 2009 έως το 2012.

foreignaffairs.gr

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΗ

ΣΧΟΛΙΑΣΕ ΤΟ

ΔΗΜΟΦΙΛΗ

ΔΗΜΟΦΙΛΗ